-
Title
-
Choroba - próba definicji/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17)
-
Description
-
Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.113-129
-
Creator
-
Głowacki, Adam
-
Date
-
2009
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:5230
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury”
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5626
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Adam
Głowacki
Ur. w I 985 roku. Jest absolwentem kulturoznawstwa (specjalność teoria i historia
kultur/) oraz studentem IV roku pedagogiki resocjalizacyjnej z profilaktyką społeczną
na UŚ, II roku na Międzyuczelnianych Indywidualnych Studiach Humanistycznych
w Akademii „Artes Liberales" i doktorantem w Zakładzie Teorii i Historii Kultury na
Wydziale Filologicznym UŚ. Interesuje się psychologią, historią, filozofią i antropologią
medycyny, a także kulturowymi implikacjami przymusowych zsyłek ludności polskiej
na Syberię.
Choroba
- próba definicji
Każda choroba jest bohaterstwem,
lecz bohaterstwem oporu, nie zas podboju.
Bohaterstwo w chorobie wyraża się
stawianiem oporu na straconych
posterunkach
życia.
- E m i l Cioran
1. Choroba - na przecięciu d y s k u r s ó w
, ytanie o to, czym są zdrowie i choroba,
to bez wątpienia fundamentalne zagad
nienie dyskursu medycznego, który, jak
nadmienia Tadeusz Brzeziński, „jednoznacz
nej, pełniej i prawidłowej definicji choroby
nie potrafi podać do dziś" . A ż do X I X wieku
medycyna koegzystowała z innymi dyscypli
P
1
nami, w tym także filozofią, z którą łączył ją
podobny sposób patrzenia na pewne kluczo
we zagadnienia, na przykład na to, czym jest
zdrowie i choroba, w czym tkwi istota medy
cyny. Do X I X wieku, dopóki nie doszło do
ukonstytuowania się biologicznej koncepcji
choroby, medycyna swój przedmiot zaintereso
wania definiowała poprzez spekulacje natury
filozoficznej.
Historia medycyny, T. Brzeziński (red.), PZWL, Warszawa 2000, s. 238.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Adam Głowacki
114
Rewolucja naukowa w medycynie dokonała
się dopiero w początkach X I X stulecia, kiedy to
realizm spekulatywny ostatecznie ustąpił reali
zmowi uwzględniającemu metody empiryczne.
Francuscy patolodzy przedstawili podówczas
anatomiczną teorię choroby, utożsamiając cho
robę z uszkodzeniami anatomicznymi, (...) nie
ograniczali się oni wyłącznie do rozumowania
abstrackcyjnego. Prowadzili wnikliwe badania
przy stole sekcyjnym i porównywali ustalenia
anatomiczne z poczynionymi za życia pacjenta
obserwacjami klinicznymi. Pod koniec stulecia
inne pokolenie uczonych przedstawiło teorię
fizjologiczna choroby która utożsamiała choro
bę z zaburzeniami funkcjonalnymi. (...) Osta
tecznym wynikiem tvch poczynań bvła biolo
riczna konceccia choroby stanowiąca newna
syntezę wszystk ch wcześnieiszych teorii z wy
łączeniem wszakże tych założeń teoretycznych
których nienodobna było potwierdzić emni'
rycznie Definimemy obecnie choroby stosuiac
układ różnorodnych kryteriów anatomicznych
fizin1naicznvch lkrnhin1naicznvch i innvch'
owa neterogemcznosc pojęciowa stanowi ramedycznego'
w s
P
0 l c z e s n e
g°
m
y
s l e m a
Tak rozumiana medycyna odcięła się od
wszelkich niesprawdzalnych empirycznie do
ciekań, w tym także spekulacji natury filozo
ficznej, które do tej pory stanowiły trzon jej
rozważań. Konsekwencją tego przełomu stała
się konieczność wypracowania nowych pojęć
w miejsce tych, które odrzucono jako nieweryfikowalne, oparte na spekulacjach. Choroba stała
się zjawiskiem o charakterze biologicznym, choć
wcześniej w dyskursie medycznym funkcjono
wała jako wypadkowa filozoficznego, medycz
nego religijnego a często magicznego porządku
myślenia Po odcięciu się oficjalnej, naukowej
2
medycyny od niesprawdzalnych empirycznie
faktów i spekulacji natury filozoficznej, w podej
ściu do kategorii zdrowia i choroby, filozofia oraz
młodsza od niej antropologia, starają się na nowo
podjąć te kluczowe dla egzystencji człowieka za
gadnienia. Ambicja poznania istoty choroby, jej
swoistego, zróżnicowanego charakteru, wpływu,
jaki wywiera nie tylko na ciało, ale także psy
chikę człowieka, stała się więc nie tylko celem
medycyny, ale współcześnie również filozofii,
antropologii, religii czy psychologii.
Każda z'tych dziedzin produkuje własny,
odrębny dyskurs, w ramach którego tworzy spe
cyficzny obraz choroby, ustala normy, tworzy
pewien margines tolerancji w ich przekraczaniu,
buduje hierarchię poszczególnych zaburzeń,
zgodną z własnym systemem aksjologicznym,
zastanawia się nad ich etiologią. Żaden z tych
dyskursów nie może j u ż pozwolić sobie na izola
cję, konserwatyzm poglądów czy jawną krytykę
pozostałych. Dochodzi więc do sytuacji wzajem
nego przenikania się wielu dyskursów, podejmo
wania coraz częściej prób porozumienia między
odległymi dziedzinami definiowania choroby
w sposób szeroko interdyscyplinarny. Takie po
dejście implikuje konieczność przyjęcia postmo
dernistycznego paradygmatu myślenia o chorobie
o którym Ewa Kosowska pisała, ze
aksjologicznie wsparty na negacji wyłącznie
racjonalnego motywowania wyborów i na kwe
stionowaniu sensu normatywizmu, dopuszcza
polifoniczność heterogenicznych procedur po
znawczych i przyznaje interpretatorowi prawo
do pomyłki, zmiany stanowiska lub wzbogace
nia go przy pomocy doraźnie budowanych na
rzędzi poznawczych. O ile więc dla interpretacji
modernistycznych stosunkowo łatwo wskazać
źródła aksjologicznych determinant, o tyle dla
H.R. WulĘ S.A. Pederson, R. Rosenberg, Filozofia
medycyny, tłum. Z. Szawarski, PWN, Warszawa 1993,
s. 56.
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Choraba - próba definicji
115
propozycji postmodernistycznych ważne są do
raźne fascynacje, które nie muszą zmierzać do
lansowania jakiejś spójnej koncepcji wartości .
3
„Polifoniczność heterogenicznych procedur
badawczych", o której pisała Kosowska, a będą
ca procedurą interpretacji tworzonych zgodnie
z postmodernistycznym paradygmatem myśle
nia, pozwala na ulokowanie zjawiska choroby
na „przecięciu się" wielu dyskursów, pozornie
od siebie odległych, ale często wyrastających
ze w s p ó l n e g o pnia, po to, by rozstrzygnąć
kwestie możliwości i ograniczeń definicyjnych
samego zjawiska choroby, co pośrednio wyra.żone zostało j u ż w temacie. Interdyscyplinarne
podejście do choroby wiąże się z koniecznością
poczynienia pewnych redukcii selekcyjnym
i Ideologicznym doborze źródeł zastanych,
ieona.K.ze tvllco oooeiscie w lctorvm monofo
niczność iednei dziedziny naukowei zastam
nolifoniczność heterogenicznych nrocedur no
znawczych" nozwoli zbliżyć sie do istoty choro¬
by Trzeba mieć bowiem na względzie, ze
W pojęciu antropologii upatrywać można swo
istego błędu logicznego. Oto człowiek - jakkol
wiek rozumiany - podej muj e trud wyj ścia poza
samego siebie i formułowania prawd o sobie.
Stąd badania antropologiczne - jeżeli mają
mieć charakter obiektywistyczny - przypomi
nają w pewnym stopniu wołanie Archimedesa
o punkt podparcia, pozwalający na podniesie
nie ziemi. (...) Każda interpretacja wymaga
niemożliwego: dystansu wobec siebie, wobec
własnych możliwości poznawczych, wobec nie
uchronnych uwikłań aksjologicznych .
4
Wobec niemożliwego do wyeliminowania
subiektywizmu jedną z metod jego ograni
E. Kosowska, Antropologia literatury. Teksty, konteksty,
3
interpretacje, Wydawnictwo U Ś , Katowice 2003, s. 22.
4
Ibid., s. 9.
3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
czenia może okazać się szerokie, interdyscy
plinarne podejście, które pozwala naświetlić
zjawisko z wielu różnych punktów widzenia.
Wydaje się, że owa interdyscyplinarność sta
je się nowym paradygmatem myślenia, cze
go najlepszym dowodem są subdyscypliny
naukowe, takie jak: filozofia medycyny, antro
pologia medyczna czy socjologia medycyny,
będące owocem prób połączenia ze sobą czcsto odległych od siebie dziedzin naukowego
poznania . To nie wszystkie możliwości, kon
figuracji może być o wiele więcej. Nie istnieje
i u ż poiecie dyskursu czystego czyli takiego
który do końca pozostał wiemy swoim pier
wotnym założeniom Wiele dyscyplin nauko
wych antropologia w szczególności u źródeł
miało charakter hvbrvdvcznv czyli składaiacy
sie z różnych elementów czésto nozornie do
siebie nienasuiacych Interdyscyplinarność staie
sie wiec naturalnym odeiściem od monometody
i konstruktywnym nowrotem do nierwotne, for
my istnienia dyscypliny.
5
Jak j u ż wcześniej wspominałem, każdy dys
kurs tworzy swoją własną wizję rzeczywistości,
wyznacza pewne normy, w obrębie których
funkcjonuje, własny system aksjologiczny, po
jęcia, które składają się na jego stan wiedzy.
Jednak tylko taki dyskurs, który przy pomocy
różnego rodzaju instytucji strażników, potrafi
zbudować odpowiednią relację wiedzy/władzy
może stać się narzędziem foucoultowskiej wła
dzy. Prawda, która produkowana jest w obrębie
takiego dyskursu nie jest bynajmniej prawdą
absolutną, ale rości sobie prawo by taką być,
więcej - za taką się u w a ż a . Jest to prawda
niezwykle ekspansywna i zaborcza w swoich
poczynaniach ufundowana na fundamentali
zmie epistemo'logicznvm który sankcionuie ia
jako 'jedyną, niezmienną,'obiektywną i pewną
5
Socjologia medycyny jest interdyscyplinarnym
projektem badawczym realizowanym przez Samodzielną
Pracownię Socjologii Medycyny działającą przy
BARBARZVÑCA
Adam Głowacki
116
Taka prawda, zdaniem Foucaulta, ma moc
sprawczą, m o ż e być n a r z ę d z i e m w r ę k a c h
władzy. Takiej dyskursywizacji uległa również
choroba , o czym w swoim tekście wspomina
Krzysztof Pietrych:
6
Temat cierpienia i choroby jest jednym z naj
trwalszych wielkich tematów obecnych nie
tylko w literaturze i sztuce; wyznacza także
centralny krąg zagadnień innych dyskursów
- fdozoficznych, antropologicznych, religij
nych, psychologicznych, medycznych. Wyni
ka to oczywiście z fundamentalnej potrzeby
określenia sensu i aksjologicznego znaczenia
ekstremalnych ludzkich doświadczeń, w tym
także doświadczenia choroby .
7
W swoich pismach Foucault podkreślał, że
zadaniem władzy jest, co prawda, implantacja
pewnej normy, wszczepienie jej w najgłębsze
struktury myślenia człowieka tak, aby traktował
ją jak element swojej tożsamości, ale sam proces
nie może opierać się na mechanizmie nakazów
i zakazów. W ł a d z a musi sięgać po bardziej
subtelne i wyrafinowane formy oddziaływania,
takie, które sprawią, że jednostka w sposób nie
świadomy zinternalizuje narzuconą jej normę,
postrzegając ją jako własny wytwór. W podobny
sposób musi funkcjonować dyskurs dotyczący
choroby jeśli jego celem jest zbudowanie pewnej
powszechnie obowiązującej „prawdy".
8
Choroba nie jest zjawiskiem homogenicz
nym, wymyka się jednoznacznym interpreta
cjom. Już na rudymentarnym poziomie inter
pretacji - etapie tworzenia definicji odsłania
swoją w i e l o p ł a s z c z y z n o w o ś ć i niejasność, co
postaram się w dalszym etapie moich r o z w a ż a ń
uwypuklić. Każdy dyskurs tworzy własną defi
nicję choroby, komplementarną lub opozycyjną
wobec pozostałych koncepcji. Żadna z nich nie
jest jednak wystarczająca i j u ż na etapie wstępnej
analizy obnaża swoje ograniczenia, aksjologiczne
konotacje. Przedmiotem moich r o z w a ż a ń nie
będzie jednak tylko i wyłącznie biologiczna czy
antropologiczna wizja choroby. W swojej pracy
chciałbym zastanowić się nad tym, jak problem
choroby podejmowany jest również przez współ¬
czesny dyskurs filozoficzny antropologiczny
a w mniejszym stopniu także i socjologiczny'
Oczywiście prowadzone przeze mnie r o z w a ż a
nia nie wyczernuia całkowicie tematu sa tylko
nróba n e w n e J n zedadu orólne^o sńoirzenia
na nozamedwzne formy'onisu choroby iako
s r J v n r z n e . r o ziawiska czy tez nrocesu zacho
dzącego w ciele człowieka, ale także poza nim"
w sferze idei
L™nvch
Onieraiac
i
ZTh
sie na kilku renrezen
z z i z z r z r z T r
tatywnycn przyKladacn, postaram się poKazac,
w jaki sposoP inne dziedziny nauKowego pozna
nia proPująpodjąc to, jaKKolwieK Py Pyto, Kon¬
stytutywne dla nasze] egzystencji zagadnienie.
2. Choroba w dyskursie filozoficznym
Pytanie o istotę zdrowia i choroby, było i jest
fundamentalnym zagadnieniem medycyny.
Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Zajmuje
lecznictwa niemedycznego prowadzimy prace nad
się problematyką socjologii zdrowia i socjologii
określeniem społecznych przyczyn popularności
lecznictwa niemedycznego. Za cel stawia sobie także
niekonwencjonalnych metod leczenia, ich wewnętrznej
„określenie przedmiotu badań, funkcji i praktycznych
struktury oraz relacji pomiędzy medycyną akademicką
aplikacji socjologii zdrowia oraz dokonanie opisu
a technikami leczenia pozostającymi poza jej obrębem.
możliwych form współpracy między socjologią zdrowia
Obszar zainteresowań badawczych Pracowni obejmuje
a innymi dyscyplinami naukowymi (psychologia
ponadto socjopsychosomatykę {mind-body interaction in
zdrowia, antropologia zdrowia, filozofia zdrowia,
social context), wyznaczającą obszar aplikacyjny socjologii
socjopsychosomatyka). W analizach problematyki
medycyny na gruncie badań psychosomatycznych,
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3
Choroba - próba definicji
117
Pytanie skądinąd z natury swej filozoficz
ne, stało się zasadniczą kwestią medycznego
dyskursu, swoją drogą, kwestią współcześnie
niezwykle kontrowersyjną. W starożytnej me
dycynie greckiej, a w szczególności tej, która
wyrosła z myśli Hipokratesa, przyczyn choroby
dopatrywano się w przewadze jednej z energii
skupionej w organizmie człowieka, stąd na
zasadzie opozycji: zdrowie pojmowane było
jako isnomia, czyli stan harmonii, równowagi
pomiędzy poszczególnymi siłami. Konsekwen
cją tego myślenia była stosowana wówczas me
toda lecznicza która poleeała właśnie na przy¬
wróceniu owe™ utraconego stanu pierwotna
iedności ludzkiego organizmu W medycynie
greckiej
choroba nie jest tylko brakiem równowagi czy
harmonii, ale jest również, a być może przede
wszystkim, dążeniem natury w człowieku do
osiągnięcia nowej równowagi. Choroba jest
ogólną reakcją mającą na celu przywrócenie
zdrowia. Organizm wywołuje chorobę, ażeby
wyleczyć siebie .
dwóch podstawowych soków ustrojowych: żółci
i śluzu, i to właśnie dyskrazja, czyli brak rów
nowagi pomiędzy nimi, powodował zaburzenie
wharmonijnie funkcjonującym organizmie. Ta
kie rozumienie choroby przejęła szkoła z Kos,
której głównym przedstawicielem był właśnie
Hipokrates . Jego teoria humoralną zrywała
z religijno-mistyczną koncepcją choroby, za
kładającą, że jest ona skutkiem ingerencji istot
nadprzyrodzonych. Zerwał również z dogmatyzmem filozoficznym w medycynie. Według
niego główną rolę w regulowaniu funkcji orga
nizmu oderywaia cztery płyny ustrojowe- krew
żółć czarna żółć i śluz Wobec tego choroba
rozumiana była nie tylko iako fizyczne cierpienie
ciała ale przede wszystkim zaburzenie o charak
terze ilościowym zakłócenie równowari miedzy
poszczególnymi' humorami" Takie iei oostrze
panie orzekładał'0 sie w beznośredn snosób na
nrzebiep same™ leczenia Te™ podstawowa
zasada ftało sie wiec holistyczne sLrzenie na
c h o r e ! a także nrzyiecie założenia ze samo
noczncie nacienta warunkowane W również
10
Warto również dodać, ze Hipokrates swoją
humoralną teorię choroby oparł na starożytnej
koncepcji pramaterii, która uznawała istnienie
przez czynniki o charakterze z e w n ę t r z n y m ,
lego rodzaju myślenie o zdrowiu 1 chorobie
okazało się niezwykle trwale w kulturze. Vo
niedawna detmiowano chorobę jedynie jako
odwrotność zdrowia. Posługiwano się bowiem
a także kardiologię behawioralną, obejmującą analizy
tłum. H . Kęszycka, wstęp M . Czerwiński, PIW, Warszawa
9
socjokulturowych aspektów choroby niedokrwiennej
1987; idem, Choroba umysłowa...,
serca". Za: http://www.umlub.pl/index.php?i = 538,
7
15.11.2009. Z ważniejszych publikacji warto wymienić:
kształtowanie
J. Barański, W. Piątkowski (red.), Zdrowie i choroba.
Poznanie chorego, PZWL, Warszawa 1989, s.79.
Wybrane problemy socjologii medycyny, Wrocławskie
8
Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2002; M . Libiszowski-
op. cit.
K. Pietrych, Choroba - źródła tematu oraz jego
się w kulturze europejskiej, [w:] A. Kępiński,
Zob. M . Foucault, Historia szaleństwa...,
Nadzorować
i karać. Narodziny więzienia,
op. cit.; idem,
tłum.
Żółtkowska, M . Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski
T. Komendant, Fundacja Aletheia, Warszawa 1998; idem,
(red.), Szkice z socjologii medycyny, Wydawnictwo UMCS,
Narodziny kliniki, tłum. P. Pieniążek, Wydawnictwo KR,
Lublin 1998.
Warszawa 1999.
6
W przekonaniu Foucaulta znamiona władzy/wiedzy
9
G. Canguilhem, Normalne i patologiczne, tłum.
ma szczególnie psychiatryczny dyskurs choroby. Więcej
P. Pieniążek, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 19.
informacji na temat dyskursywizacji choroby psychicznej
10
zob. M . Foucault, Historia szaleństwa
Ciechanowicz: „Traktaty reprezentujące szkołę kojską
3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
w dobie klasycyzmu,
BARBARZYŃCA
Na temat szkoły z Kos niezwykle ciekawie pisze Jan
Adam Głowacki
118
normalizować znaczy narzucać wymogi istnie
niu tego, co zastane, którego wielość i różno
rodność jawi się, w świetle owych wymogów,
jako coś nieokreślonego, nie tyle obcego, co
wrogiego .
definicją sformułowaną przez Światową Or
ganizację Zdrowia (WHO) z roku 1974, która
stwierdza, że
zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopo
czucia („dobrostanu") fizycznego, psychicz
nego i społecznego, a nie tylko nieobecnością
choroby czy niedomagania .
11
Przytoczone p o w y ż e j przykłady w p i s u j ą
się w nurt medycznych rozważań o chorobie.
Przywołane jednak zostały w tym miejscu jako
dowód na to, że o ile radykalne odcięcie się
medycyny od spekulacji natury filozoficznej
nastąpiło dopiero wraz z ustąpieniem realizmu
spekulatywnego w X I X wieku, o tyle zwiastu
ny tej rewolucji widać j u ż w hipokratejskiej
koncepcji choroby, która okazała się niezwy
kle trwałym sposobem definiowania choroby
w kulturze europejskiej, czego potwierdzeniem
jest cytowana powyżej definicja W H O .
12
Normowanie w takim ujęciu jest procesem
ujarzmiania tego, co „zastane", ale w swej isto
cie sprzeczne z założeniami czynnika normali
zującego. Takie rozumienie normy rozszerzył
uczeń Canguilhema - wspomniany j u ż wcze
śniej Foucault - dla którego proces „norma
lizacji" stał się n a r z ę d z i e m w rękach władzy,
mechanizmem dyscyplinowania jednostki, po¬
przez implantację w najgłębsze sfery psychiki
człowieka określonej i usankcjonowanej przez
władzę normy. Pojęcia tego Foucault nie defi
niuje w sposób bezpośredni, ale, powołując się
na Jacka Kochanowskiego,
wydaje się możliwym do przyjęcia założenie,
że norma ta to w jego rozumieniu dominujący
w danej kulturze i społecznie, instytucjonalnie
usankcj onowany wzorzec postępowania, myśle
nia, odczuwania, odnoszący się do wszystkich
aspektów życia człowieka. Owa dominacja nie
jest wynikiem jakichś naturalnych i neutralnych
procesów. Powstaje jako efekt funkcjonowania
relacji władzy, zaś jej zasadniczą funkcją jest
podtrzymanie ładu społecznego, uważanego
za właściwy i pożądany. Autor „Woli Wiedzy"
wyraźnie wskazuje na rolę normy która
leea na uniformizacji jednostek maja stać się
podobne do siebie w podobny sposób myśleć
postępować, czuć,'dz,ęk, czemu możliwe staje
Przechodząc do rozważań nad filozoficz
nym dyskursem choroby, warto nieco bliżej
przyjrzeć się koncepcji Georges'a Canguilhema, który w swoich rozważaniach podjął pro
blem „normy" i „patologii", czyli innymi słowy
zdrowia i choroby. Wybór koncepcji filozoficz
nych podejmujących problematykę choroby jest
z konieczności selektywny, jednakże uwypukla
moim zdaniem problem semantycznej entropii
pojawiającej się przy próbach stworzenia defi
nicji choroby. Dla Canguilhema
norma, reguła, służy do wyprostowania, usta
wienia i skorygowania ustawienia. Normować,
pozwalają na uchwycenie ogólnych zasad tego, co można
niektórych autorów chęć nie tyle posunięcia naprzód
by nazwać „medycyną hippokratejską". Stawiała sobie
praktyki lekarskiej, ile wzięcia medycyny pod kontrolę
ona za cel uwolnienie wiedzy medycznej zarówno od
filozoficznych dogmatów". (J. Ciechanowicz, Hippokrates
religijnych przesądów, jak od apriorycznych filozoficznych
i początki
hipotez i skupienie się na zdobywaniu jej poprzez
http://archiwum.wiz.pl/1996/96023400.asp, 05.2009).
sumienną obserwację i doświadczenie. Grecka skłonność
11
http://www.who.int/en/, 04.2009.
do filozoficznych spekulacji spowodowała bowiem u
12
G. Canguilhem, op. cit., s. 201.
medycyny naukowej, .Wiedza i życie" 2 1996,
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Choroba - próba definicji
119
się osiągnięcie stabilności społecznej i zarazem
zapobieżenie pojawieniu się zachowań określo
nych i zdefiniowanych jako niezgodne z normą,
a zatem „dewiacyjne", mogące owej stabilności
zagrozić .
13
Nie bez znaczenia jest tutaj fakt, że Canguilhem był promotorem Historii
szaleństwa
w dobie klasycyzmu. Co prawda on sam w swo
ich rozważaniach nie śledzi ciągłości historii,
która prowadzi do osiągnięcia wiedzy obiek
tywnej, p o n i e w a ż takowa jego zdaniem nie
istnieje. Tropi natomiast pewne przemiany na
ukowej ideologii w podejściu do choroby, jakie
prezentowali August Comte, Claude Bernard,
René L . Leriche, pokazując na ich przykładzie,
że próby naukowego poznania i zdefiniowania
tego, co określano mianem normalne i patolo
giczne moga w konsekwencji doprowadzić do
zamknięcia sie" w pewnym naukowym micie
W swoie, konceocii przyimuie założenie ze
prawdę o zdrowiu m o ż e m y poznać dopiero
w chorobie Stwierdza ze właśnie w oatolo
licznym niczym nod szkłem nowiekszaiacym
można noznać nrawde o zdrowiu" Choroba
ie.ro zdaniem ,est stanem w którym człowiek
u ś w i a d a m i a sobie, czym w rzeczywistości jest
zdrowie
14
Podobne założenie przyjął Jan Hartman,
który twierdzi, że „rzeczywistość naszych i n
dywidualnych ciał konstytuuje się i potwierdza
ostatecznie nie przez co innego n i ż przez cier
pienie fizyczne" . Przy czym Hartman uwa
ża, że człowiek, żyjąc jako byt ze swej natury
dwoisty, to znaczy jednocześnie kulturowy - bo
wyrosły w określonej kulturze - i organiczny
- g d y ż przynależność do świata Natury jest
15
mu przypisana j u ż od momentu poczęcia musi nieustannie bronić integralności swojego
ciała. Natomiast samoświadomość, która dla
filozofów była wielkim osiągnięciem ludzko
ści, w filozofii Hartmana jest dla człowieka
jednoznaczna z wyrokiem śmierci. Człowiek
samoświadomy to człowiek śmiertelny. Stąd
też wniosek, że „zwierzę nigdy nie umiera
naprawdę ani nie jest nigdy naprawdę chore.
Jego śmierć, jego cierpienie to po prostu nor
malny bieg rzeczy w naturze, tok jej przemian,
ruch, który jest Życiem jako takim" . Podczas
gdy posiadanie ciała cierpienie od choroby
oczekiwanie śmierci - to charakterystycznie
ludzkie momenty egzystencjalne" .
16
17
Po prześledzeniu rozważań Canguilhema
nasuwa się wniosek, że tak naprawdę norma
nie jest stanem, który m o ż n a obiektywnie
określić, posługując się n a r z ę d z i a m i nauki,
zdefiniować. Jego koncepcja neguje ontologiczne podejście do choroby, jako swoistego
rodzaju „intruza", który wdziera się do orga
nizmu człowieka. Canguilhem każe „dostrzec
w niej zdarzenie zachodzące w samym organi
zmie w rezultacie gry jego stałych funkcji, nie
przecząc bynajmniej że owa gra tworzy coś
nowego" . Norma nie jest czymś stałym, po
wszechnie obowiazuiacym Stad i patologicz¬
ne nie iest zanegowaniem' pewnei określonei
normy odstępstwem od nie, ale poiawieniem
sie pewnei nowei iakości w obrębie ludzkiego
ciała ale także całego życia Według mego
choroba nie iest zmiana w granicach zdrowia
ale iest nowym wymiarem ż y c i a " Kluczowe
dla rozważań Canguilhema ,est stwierdzenie
ze noiecie normalneao nie iest daiacym sie
obiektywnie z w e r y f i k o w a ć p o j ę c i e m istnie
18
19
13
http://www.kochanowski.edu.pl/fzl.htm, 03.2009.
17
14
G. Canguilhem, op. cit., s. 21.
18
G. Canguilhem, op. cit., s. 62.
15
J. Hartman, Ontologia jestestwa chorego, „Kwartalnik
1 9
Ibid., s. 151.
Filozoficzny" 2002 t. X X X , z. 3, s. 141.
16
Ibid., s.UO.
3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZVNCA
Ibid.
Adam Głowacki
120
nia (...) p o n i e w a ż w patologicznym należy
widzieć swego rodzaju normalne, a normalne
nie jest tym, co nie jest normalne, lecz właśnie
innym normalnym" .
Zarówno Hartman, jak i Canguilhem pod
kreślają, że pojęcie normy nie jest pojęciem
obiektywnym, ale „przeżywalnym". Pierwia
stek subiektywizmu jest tutaj elementem kon
stytutywnym. Stąd t e ż wniosek Hartmana,
że „być może praktyka skłania nas ku inne
mu pojęciu choroby, bardziej subiektywnemu,
mianowicie jako czegoś złego, bolesnego, nie
oczekiwanego, nieakceptowanego czy nawet
niesprawiedliwego - zawsze determinującego
nas do przeciwdziałania" . W ujęciu Canguilhema patologiczne czyli choroba nie jest
rozpatrywane jako jakościowe przeciwieństwo
zdrowia-normy ale jako inny jego stan Za
strzega jednak że normalnego w sensie fiziolo
gicznym nie m o ż n a utożsamiać z normalnym
wvrażaiacvm normatywność życia To zawsze
sa dwa odmienne dyskursy Swoie rozważania
Canguilhem snuje na gruzach teorii ontolocricznei w którei choroba iest ziawiskiem oh
cym złem narz, caiacym s e na nrze człowie
20
21
z założeniem, że choroba jest złem, które czyni
szkody w ludzkim ciele i w związku z tym,
w procesie terapii, szkody te należy zrekom
pensować. Zdrowie zdaniem Jana Hartmana
jest więc „zapomnianą chorobą", natomiast
„istnienie chore nie jest jakimś szczególnym
stanem organizmu, lecz raczej ontologicznym,
substancjalnym określeniem organizmu ludz
kiego, którego byt polega na życiu-ku-śmierci,
a więc na »chorobie na śmierć«" . Ujęcie to
nie p o d w a ż a w ż a d e n sposób uproszczonej
opozycji pojęciowej zdrowie - choroba, w któ
rej choroba rozpatrywana jest jako naruszenie
naturalnego stanu organizmu czyli zdrowia
W a ż n e jednak aby zgodnie z wynikami analiz
konstruktywistów w teorii zdrowia i choroby
22
postrzegać chorobę, jako istność wytworzoną
w pewnym społecznym i lingwistycznym pro
cesie, zrelatywizowaną do aktów mowy, sądów,
oczekiwań, ideałów i potrzeb człowieka. Skoro
człowiek jest w pewnych istotnych aspektach
istotą duchową, to również i jego sposób ist
nienia jako chory bądź zdrowy jest ukonsty
tuowany w przestrzeni ducha czy kultury. Nie
przecząc więc, że zdrowie i choroba są pojęcia
mi zaczerpniętymi z żywej kultury człowieka,
które powinny być rozpatrywane w ramach an
tropologii, [podkr. A.G.] proponuję pamiętać
o tym że oba te pojęcia maja też swój czysto
ontolóeiczny sens związany z oreanicznym
fundamentem duchowego życia człowieka.
( ) tylko iako bvt kulturowy naturę trans
cenduacy człowiek może bvć chory albo
zdrowy 1 tak właśnie iest- iako bvt kulturowy
człowiek iest iestestwem chorym ie.o snosób
nrzezwycezanianarnryie.olwiadornośćiesr
_
ka ' iest
rozumiana
'
rozumiana lako
jdKO przeciwieństwo stanu
sianu
pożądanego — czyli zdrowia
Takie podejście pozostaje sprzeczne rów
nież z koncepcją pozytywistyczną, która pro
ponuje rozumienie choroby jako ilościowej
zmiany stanu normalnego. Spór ten nie jest
tylko dysputą akademicką. Wybór określonego
podejścia do choroby determinuje rodzaj za
stosowanej terapii. Jeśli przyjmiemy pozytywi
styczny sposób myślenia i uznamy chorobę za
brak bądź nadmiar, wówczas terapia polegać
będzie na w y r ó w n a n i u . W przypadku ontologicznej koncepcji, w myśl której choroba jest
j a k o ś c i o w y m p r z e c i w i e ń s t w e m zdrowia, le
czenie oparte będzie na rewaloryzacji,.zgodnie
fvm
Z
r y mr - o l i
20
Ibid., s. 166.
22
Ibid., s. 139.
21
J. Hartman, op. cit., s. 143.
23
Ibid., s. 140.
§
«rn ontolo&czme
ontoLicznie
BARBARZYŃCA
i jestestwem
e^tlerr,
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Choroba - próba definicji
Z powyższych r o z w a ż a ń wynika, że w dys
kursie fdozoficznym choroba jawi się jako
d o ś w i a d c z e n i e egzystencjalne, w pełni su
biektywne, zrelatywizowane, nieuchwytne,
w y m y k a j ą c e się jednoznacznym opisom czy
definicjom. Jest „nową jakością życia", ele
mentem k o n s t y t u u j ą c y m l u d z k ą cielesność
lub t e ż konstruktem sprowadzonym do ak
tów mowy, sądów czy oczekiwań. Jest więc
odporna na wszelkie próby z a m k n i ę c i a jej w
jednoznacznej definicji. Doskonałym przykła
dem skrajnej subiektywizacji zjawiska choroby
iest propozycia Emila Ciorana który twier¬
dzi ze iest ona stanem pewnego liryzmu"
gdyz w prawie wszystkich chorobach kryia
sie moce liryczne Tylko ludzie wegetuiacy
w iakieiś skandaliczne, niewrazhwości zacho
wuia stosunek bezosobowy do choroby która
skądinąd zawsze nrowadz, do osobowe'™ no
głębienia"-.
W rozumieniu zaproponowanym przez
konstruktywistów, pomimo swojego „ontologicznego sensu", który wynika z założenia, że
„specyficznie (...) ludzkim sposobem bycia
istotą żywą jest posiadanie ciała i jest to moment
statusu egzystencjalnego, który przysługuje
jemu [człowiekowi], a innym zwierzętom j u ż
nie" , zdrowie i choroba są przede wszystkim
bytami kulturowymi, wytworzonymi w pew
nym procesie lingwistycznym i społecznym,
a przy tym wszystkim zrelatywizowanymi do
aktów mowy sadów oczekiwań i i ako takie po
winny być rozpatrywane. Założenie, że „cho
25
24
E. Cioran, Na szczytach rozpaczy, tłum. I . Kania,
Oficyna Literacka, Kraków 1992, s. 33.
25
Ibid., s. 139.
2 6
D . Penkala-Gawęcka, Antropologiczne spojrzenie na
chorobę
roba jest konstruktem, który może być zrozu
miały dopiero przez odwołanie się do kultury,
w ramach której został wytworzony" , stało się
kamieniem w ę g i e l n y m nowej subdyscypliny,
jaką jest antropologia medyczna. Zgodnie z jej
założeniami choroba jest nie tylko pewnym
określonym stanem biologicznym, wspólnym
k a ż d e m u człowiekowi, ale przede wszystkim
bytem kulturowym, który należy badać, stosu
jąc podejście emiczne, o którym Danuta Penkala-Gawęcka pisze:
26
Bardziej jednak charakterystyczne wydaje się
(...) podejście (...) zwane emicznym (emic),
polegające na próbie opisania danego zjawi
ska z perspektywy danej grupy. Przykładem
takiego ujęcia może być przyjęcie „założenia
o racjonalności", według którego racjonalne są
wszelkie czynności prowadzące zgodnie z wie
dzą podmiotów tych czynności do pożądanych
rezultatów, niezależnie od tego, jaka jest ocena
tych rezultatów z perspektywy innych systemów
wiedzy. Założenie to niweluje nieporozumienia
w niektórych pracach etnologicznych stosowa
niem kategorii racionalne" - irracjonalne"
w odniesieniu do etnologii diagnoz zabiegów
leczniczych przy czym ocena ich racjonalno
śc, dokonywana iest z nersnektywy medycyny
naukowe, badź wręcz zdroworozLdkoweL"
punktu widzenia".
"
Antropologia medyczna, będąca subdyscypliną antropologii kulturowej, zrodziła się na
przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesią
tych w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź
na pojawiające się - nie tylko w etnologii ludów
pozaeuropejskich, ale także zachodniego kręgu
Studia nad historią medycyny" 1994 t. I , z. 2, s. 6.
27
Eadem, Badania etnologiczne nad
komplementarną,
jahp zjawisko kulturowe, „Medycyna nowożytna.
3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
121
BARBARZYŃCA
medycyną
[w:] M . Libiszowski-Żółtkowska, M.
Ogryzko-Wiewiórowska, W Piątkowski (red.), Szkice z socjologii
medycyny, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998, s. 120-121.
Adam Głowacki
122
kulturowego - problemy z naukowym zaklasy
fikowaniem i opisaniem chorób oraz praktyk
leczniczych, które wykraczały poza obowią
z u j ą c y paradygmat medyczny. O k a z a ł o się
bowiem, że pojęcia zdrowia, normy, choroby
nie są treściami uniwersalnymi, ale są zrelatywizowane kulturowo, podczas gdy
wiele jednostek chorobowych wyróżnionych
w nozologii biomedycznej nie ma swoich od
powiedników bądź ma jedynie przybliżone od
powiedniki w klasyfikacjach tubylczych. I od
wrotnie, istnieją tzw. „choroby ludowe"
