-
Title
-
Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku "Cepelia" / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.91-108
-
Creator
-
Woźniak, Maria
-
Date
-
1975
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:789
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:858
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X I X z. 2
M A R I A WOŻNIAK
PROBLEMY WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
W PRACACH ZAKŁADU BADAWCZEGO ZWIĄZKU „CEPELIA"
Z a k ł a d Badawczy p o w o ł a n y z o s t a ł przez Zjazd D e l e g a t ó w Z w i ą z k u
„ C e p e l i a " w 1967 r o k u . Celem Z a k ł a d u jest udzielanie pomocy Z w i ą z k o
w i w w y k o n y w a n i u jego z a d a ń s t a t u t o w y c h przez „ b a d a n i e szeregu zja
w i s k m a j ą c y c h b e z p o ś r e d n i w p ł y w na r o z w ó j l u b zanikanie r ę k o d z i e ł
a r t y s t y c z n y c h oraz w y k o n y w a n i e o p r a c o w a ń n i e z b ę d n y c h dla p r a w i d ł o
wego o k r e ś l e n i a p e r s p e k t y w i c z n y c h p r o g r a m ó w r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i
l u d o w e j , r z e m i o s ł a i p r z e m y s ł u artystycznego oraz p a m i ą t k a r s t w a " .
O d czasu powstania C e n t r a l i P r z e m y s ł u L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o
w 1949 r o k u z m i e n i a ł a się s t r u k t u r a organizacyjna tej I n s t y t u c j i ,
r o z s z e r z a ł y zadania, a j e d n o c z e ś n i e z biegiem l a t k u r c z y ł a się „ b a z a " ,
na j a k i e j „ C e p e l i a " w d u ż e j mierze opiera s w o j ą d z i a ł a l n o ś ć p r o d u k
c y j n ą . Te nowe w a r u n k i w y m a g a ł y z jednej s t r o n y penetracji t e r e n ó w
n i e o b j ę t y c h dotychczas d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " , dla ustalenia m o ż l i w o ś c i
rozszerzenia tego d z i a ł a n i a , z d r u g i e j z a ś p o g ł ę b i e n i a w i e d z y o p r z e m i a
nach z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e w regionach, o b j ę t y c h d ł u g o l e t n i ą dzia1
2
1
Sprawozdanie z działalności
Zakładu Badawczego w latach 1968, 1969-70, Ząbki
1971 (m—pis pow. do uż. służb.).
W 1954 roku zmieniono C P L i A , centralę spółdzielczo-państwową, na Związek
Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego (pozostała umowna nazwa „Ce
pelia"). Pierwszy statut z 1950 roku określa jako przedmiot działalności Zw.
„Cepelia" m. in. (par. 4 p. 1) „organizowanie wytwórczości ludowej i przetwórstwa
ludowego i artystycznego w ramach drobnego przemysłu ludowego i artystycznego"
i (p. 4) „opieka nad wytwórczością ludową z uwagi na jej wartości artystyczne".
Najnowszy statut Związku Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego
(zmiana nazwly) z 1974 roku określa szerzej przedmiot działania: „ZSRLiA
jest powołany w szczególności do tworzenia nowych i kultywowania trady
cyjnych wartości kultury materialnej przez organizowanie i rozwijanie arty
stycznego rękodzieła ludowego, rękodzieła artystycznego i przemysłu artystycz
nego". Do zadań Związku należy m. in. (par. 6, p. 5) „wyszukiwanie, reaktywowa
nie i rozwijanie ośrodków sztuki ludowej oraz zaniklých, względnie zanikających
rzemiosł artystycznych" (p. 6), „otaczanie opieką niezrzeszonych i współpracujących
ze Związkiem twórców ludowych, plastyków oraz rzemieślników artystów..."
2
92
MARIA
WOŻNIAK
ł a l n o ś c i ą p r o d u k c y j n y c h jednostek Z w i ą z k u „ C e p e l i a " . Opracowanie m i ę
dzy i n n y m i t y c h z a g a d n i e ń zlecono Z a k ł a d o w i B a d a w c z e m u .
Pierwsze prace e t n o g r a f ó w (a p ó ź n i e j P r a c o w n i W y t w ó r c z o ś c i L u d o
wej) d o t y c z y ł y g ł ó w n i e ustalenia m o ż l i w o ś c i rozszerzenia d z i a ł a l n o ś c i
Z w i ą z k u „ C e p e l i a " na t e r e n y nie o b j ę t e dotychczas przez s p ó ł d z i e l n i e
i zrzeszenia. N i e o g r a n i c z a ł y s i ę one j e d y n i e do zbierania i n f o r m a c j i
o w s p ó ł c z e ś n i e d z i a ł a j ą c y c h w y t w ó r c a c h l u d o w y c h , ale gromadzono t a k ż e
m a t e r i a ł y do p r o j e k t o w a n i a w z o r ó w p a m i ą t e k i i n n y c h w y r o b ó w a r t y
stycznych, opracowania o b e j m o w a ł y w i ę c t a k ż e zagadnienia z dziedziny
h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i inne. S i ł ą rzeczy etnograficzne badania terenowe
m i a ł y charakter penetracyjny. Przeprowadzono tego t y p u badania na
ziemiach zachodnich i p ó ł n o c n y c h ( w o j . s z c z e c i ń s k i e , z i e l o n o g ó r s k i e ,
w r o c ł a w s k i e , k o s z a l i ń s k i e ) , oraz na Mazowszu P ł o c k i m i w p o ł u d n i o w e j
części w o j . ł ó d z k i e g o . Zebrane m a t e r i a ł y o b e j m u j ą m o ż l i w i e wszystkie,
w y s t ę p u j ą c e na t y c h terenach dziedziny w y t w ó r c z o ś c i . O s o b n ą p r a c ę
poświecono garncarstwu jako jednemu z rzemiosł zanikających . W y n i k i
b a d a ń z o s t a ł y w mniejszej l u b w i ę k s z e j części w y k o r z y s t a n e w p r a k t y c e .
Utworzono n o w ą spółdzielnię „Piast" w Świnoujściu, kilka p u n k t ó w
pracy n a k ł a d c z e j , w w i e l u w y p a d k a c h rozszerzono skup. Wprowadzono
p e w n ą ilość n o w y c h , o p a r t y c h na r e g i o n a l n y c h t r a d y c j a c h w z o r ó w do
produkcji w spółdzielniach.
I s t o t n y t a k ż e , p r ó c z penetrowania n o w y c h t e r e n ó w , jest p r o b l e m
szerszego spojrzenia na d o t y c h c z a s o w ą d z i a ł a l n o ś ć s p ó d z i e l n i Z w i ą z k u
„ C e p e l i a " w regionach o b o g a t y m d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i
3
4
5
6
3
Nie są to bowiem jedynie zadania Zakładu. Prócz Pracowni Wytwórczości
Ludowej działa Pracownia Techniczno-Technologiczna, Ekonomiczna oraz Branżowy
Ośrodek Informacji z biblioteką i Wzorcownia.
D . K u ł a k o w s k a , Możliwości
rozwoju plastyki ludowej w woj.
szczeciń
skim, Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości
rozwoju
wytwór
czości ludowej i przemysłu
artystycznego oraz pamiątkarstwa
w woj.
koszalińskim,
Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości
rozwoju
wytwórczości
ludowej — przemysłu
artystycznego oraz pamiątkarstwa
w woj.
zielonogórskim,
Ząbki 1971 (m—pis pow. do uż. służb.); t e j ż e , Możliwości
rozwoju
wytwórczości
ludowej, przemysłu
artystycznego oraz pamiątkarstwa
w woj. wrocławskim
tm—pis
w archiwum Z.B.).
M . W o ź n i a k ó w a, Możliwości
rozwoju wytwórczości
ludowej,
rzemiosła
i przemysłu
artystycznego oraz pamiątkarstwa
na Mazowszu
Północno-Zachodnim,
Ząbki 1970 (m—pis pow. do uż. służb); t e j ż e , Możliwości
rozwoju
wytwórczości
ludowej, przemysłu
artystycznego oraz pamiątkarstwa
w regionie sieradzkim,
wie
luńskim
i radomszczańskim,
Warszawa 1971 (m—pis w arch. Z.B.)
Z. C i e s i e l s k i , Możliwości
reaktywowania wytwórczości
w dziedzinie ce
ramiki ludowej na Podgórzu
Karpackim, Ząbki 1970 (m—pis w arch. Z.B.).
4
5
6
P R O B L E M Y WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
93
oraz na zmiany, jakie z a c h o d z ą w e wsiach t y c h r e g i o n ó w pod w p ł y w e m
ogólnych przemian gospodarczo-społecznych.
W r o k u 1972 Z a k ł a d Badawczy p o d j ą ł na zlecenie Z w i ą z k u c y k l prac
m a j ą c y c h na celu o k r e ś l e n i e i o c e n ę r o l i s p ó ł d z i e l n i r e g i o n a l n y c h w u t r z y
m y w a n i u i r o z w i j a n i u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w ś w i e t l e
z a c h o d z ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e p r z e m i a n s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h , oraz po
danie n o w y c h l u b rozszerzonych f o r m d z i a ł a n i a , dostosowanych do t e m p a
i c h a r a k t e r u t y c h zmian. K i e r u j ą c się g ł ó w n y m celem pracy w y b r a n o
t e r e n y c h a r a k t e r y z u j ą c e się bogactwem t r a d y c j i w y t w ó r c z y c h , aby m ó c
s t w i e r d z i ć , w j a k i m stopniu s p ó ł d z i e l n i e te t r a d y c j e w y k o r z y s t u j ą ,
k o n t y n u u j ą i r o z w i j a j ą : O p o c z y ń s k i e , Ł o w i c k i e , K u r p i e — Puszcza
Zielona i Puszcza B i a ł a , ze s p ó ł d z i e l n i a m i : „ O p o c z n i a n k a " , „ S z t u k a Ł o
w i c k a " , „ T w ó r c z o ś ć K u r p i o w s k a " (dawne „ P n i e w o " ) oraz „ K u r p i a n k a " .
P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą w s z y s t k i c h prac s t a n o w i ł y : s z c z e g ó ł o w a analiza
l i t e r a t u r y i b a d a ń i n n y c h i n s t y t u c j i n a t y c h terenach, d o k u m e n t y s p ó ł
dzielni, m a t e r i a ł y statystyczne i inne, d o t y c z ą c e s t r u k t u r y gospodarczo- s p o ł e c z n e j oraz badania terenowe w ś r ó d l u d n o ś c i w s p ó ł p r a c u j ą c e j i nie
w s p ó ł p r a c u j ą c e j ze s p ó ł d z i e l n i a m i . Badania o charakterze p e n e t r a c y j n y m (ograniczona ilość p r a c o w n i k ó w i czasu) prowadzono p r z y pomocy
s t u d e n t ó w etnografii w ramach wakacyjnych p r a k t y k terenowych.
Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że specyficzny charakter pracy przeznaczonej
d l a o k r e ś l o n e g o odbiorcy w y m a g a ł p o g ł ę b i e n i a j e d n y c h , a p o b i e ż n e g o po
t r a k t o w a n i a i n n y c h , bardzo s k ą d i n ą d i n t e r e s u j ą c y c h p r o b l e m ó w d o t y c z ą
cych w s p ó ł c z e s n e j w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e m n i e j j e d n a k w w y n i k u
zebranych m a t e r i a ł ó w m o ż n a ' w y s u n ą ć szereg w n i o s k ó w o g ó l n i e j s z y c h
o
mechanizmach
funkcjonowania
niektórych
dziedzin
s z t u k i l u d o w e j w specyficznych dla r ó ż n y c h r e g i o n ó w w a r u n k a c h . Celo
w o p o d k r e ś l a m „ n i e k t ó r y c h dziedzin", g d y ż w n i o s k i te o d n o s z ą się
7
8
7
Cztery opracowania noszą w s p ó l n y tytuł: Analiza stanu wytwórczości
ludowej
na tle przemian społeczno-gospodarczych
wsi na przykładzie
regionu... i
spółdzielni...,
1) Region opoczyński
ze spółdzielnią
„Opocznianka",
opr. zb. J . Czaj, K . Braun,
M. Woźniak, J . Ziółkowska, Warszawa 1973 (m—pis w arch. Z. В.); 2) J . C z a j ,
Łowickie
ze spółdzielnią
„Sztuka Łowicka",
Warszawa 1974; 3) K . B r a u n ,
Kur
pie — Puszcza Zielona ze spółdzielnią
„Kurpianka",
Warszawa 1974; 4) S. R u d ,
Puszcza Biała ze spółdzielnią
„Twórczość
Kurpiowska"
(d. „Pniewo"),
Warszawa
1974. Wnioski uogólniające z czterech regionów opracowała M. Woźniakowa w osob
nej pracy (Warszawa 1974). Wszystkie prace znajdują się w m—pisie w archiwum
Zakładu Badawczego.
Badaniami terenowymi objęto łącznie 9 powiatów i 150 wsi, przeprowadzając
480 w y w i a d ó w . Dokładniejsze dane dotyczące poszczególnych regionów zawierają
prace wymienione w przyp. 7.
8
94
MARIA
WOŻNIAK
w p r z e w a ż a j ą c e j m i e r z e do w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . I n d y w i d u a l n a t w ó r
czość l u d o w a (szczególnie r z e ź b a i m a l a r s t w o ) r z ą d z i się z u p e ł n i e i n n y m i
p r a w a m i i , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć na podstawie dotychczasowych do
ś w i a d c z e ń , odmienne c z y n n i k i w p ł y w a j ą na j e j powstanie, r o z w ó j i za
n i k l u b odradzanie się na nowo.
D l a lepszego zrozumienia m e c h a n i z m ó w r o z w o j u i p ó ź n i e j s z y c h zmian
m o ż n a w p r o w a d z i ć p e w i e n , schematyczny o c z y w i ś c i e , p o d z i a ł w y s t ę p u j ą
cych w o m a w i a n y c h regionach dziedzin w y t w ó r c z o ś c i s t o s u j ą c jako
kryterium powszechność występowania umiejętności wytwórczych:
1. U m i e j ę t n o ś c i
powszechne
na o m a w i a n y c h terenach
w 2 poł. X I X i pocz. X X w i e k u , w y k o r z y s t y w a n e dla potrzeb u ż y t k o
w y c h , estetycznych, r e l i g i j n y c h (magicznych), a przekazywane t r a d y
cyjnie w procesie w y c h o w a n i a . D o n i c h z a l i c z y ć m o ż e m y t k a c t w o , haft,
k o r o n k ę , zdobnictwo w n ę t r z a , p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą . W y t w o r y zaliczane
do tej g r u p y t w o r z o n e b y ł y w r a m a c h gospodarstwa, zasadniczo
dla
potrzeb w ł a s n y c h
l u b n a j b l i ż s z e g o otoczenia. Posiadanie u m i e
jętności ich wykonywania b y ł o obowiązkiem każdej młodej kobiety
(często w w y p o w i e d z i a c h powtarza się zdanie: „ T y l k o nabogatsze j e d y
naczki m o g ł y nie u m i e ć " ) . Okres w y k o n y w a n i a w y t w o r ó w z w i ą z a n y b y ł
z r o k i e m gospodarczym — n a j w i ę c e j i c h p o w s t a w a ł o j e s i e n i ą i z i m ą ,
a p r z e d m i o t y zdobnicze i o b r z ę d o w e w okresach oczekiwania n a j w i ę k
szych ś w i ą t r o k u — B o ż e g o Narodzenia i W i e l k a n o c y . Surowce, f o r m y
i k o l o r y s t y k a p o d l e g a ł y z m i a n o m w czasie i przestrzeni (mikroregiony),
p r z y u t r z y m u j ą c y c h się funkcjach.
2. U m i e j ę t n o ś c i
w y m a g a j ą c e
specjalnych
kwali
f i k a c j i , przekazywane t r a d y c y j n i e w rodzinie l u b przez przyuczanie
(terminowanie). Do tej g r u p y z a l i c z y ć m o ż n a garncarstwo, stolarstwo,
n i e k t ó r e rodzaje p l e c i o n k a r s t w a ( r z e m i e ś l n i c y ) , t k a c t w a ( d y w a n y d w u osnowowe), h a f t u (gorsety i czepce), w y t w ó r c z o ś ć j a r m a r c z n ą i o d p u s t o w ą
(zabawki, m a k a t k i , p a m i ą t k i ) . W y t w o r y zaliczane do tej g r u p y w y k o n y
wane b y ł y przez r z e m i e ś l n i k ó w i s p e c j a l i s t ó w , t r a k t u j ą c y c h s w o j ą p r a c ę
j a k o p o d s t a w ę u t r z y m a n i a , b ą d ź uboczne, ale istotne w b u d ż e c i e r o d z i n
n y m ź r ó d ł o d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w . W y r o b y te sprzeda
wano w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h na targach l u b na z a m ó w i e n i a
m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h f o r m y , poziom techniczny, a r t y s t y c z n y u z a l e ż n i o n y
b y ł od i n d y w i d u a l n y c h u z d o l n i e ń i i n w e n c j i t w ó r c z e j s p e c j a l i s t ó w , ale
w jeszcze w i ę k s z e j mierze od w y m a g a ń o d b i o r c ó w , k o n k u r e n c j i , p a n u
jącej mody itp.
W y t w ó r c z o ś ć l u d o w a , i n t e g r a l n i e z w i ą z a n a z całością k u l t u r y c h ł o p
skiej, podlega w r a z z n i ą przemianom, k t ó r e generalnie o k r e ś l i ć m o ż n a
jako odchodzenie od t r a d y c y j n e g o m o d e l u życia, na rzecz przyswajania
sobie nowego, opartego na autorytecie miasta.
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
95-
P o d s t a w o w y m c z y n n i k i e m i m o t o r e m z m i a n jest u p r z e m y s ł o w i e n i e
i urbanizacja, w s z a k ż e tempo tego procesu i jego charakter u z a l e ż n i o n e
są od w a r u n k ó w i s t n i e j ą c y c h w r ó ż n y c h regionach. Na p r z y k ł a d w po
ł u d n i o w e j części O p o c z y ń s k i e g o o d d z i a ł y w a n i e o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h
( Z a g ł ę b i e Staropolskie) j u ż w X I X w i e k u s p o w o d o w a ł o kurczenie s i ę
n i e k t ó r y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j . D z i ę k i pracy w p r z e m y ś l e z w i ę k
s z y ł y s i ę m o ż l i w o ś c i nabywcze l u d n o ś c i w i e j s k i e j , p r z e n i k a n i e n o w y c h
w y t w o r ó w b y ł o ułatwione. Zatrudnienie w p r z e m y ś l e likwidowało też
w p e w n y m stopniu n a d w y ż k i siły roboczej w gospodarstwie c h ł o p s k i m ,
na k t ó r y c h bazuje w y t w ó r c z o ś ć l u d o w a — w y t w a r z a n i e n i e k t ó r y c h w y
r o b ó w s t a ł o s i ę n i e o p ł a c a l n e . T a k w i ę c w okresie, k i e d y na p ó ł n o c y
powiatu istnieją w a r u n k i sprzyjające rozwojowi wytwórczości, t u już
o d d z i a ł u j ą one w z n i k o m y m stopniu.
W y k s z t a ł c e n i e i r o z w ó j specyficznych cech regionalnej k u l t u r y l u
dowej na o m a w i a n y c h terenach z w i ą z a n e b y ł y przede w s z y s t k i m z cha
r a k t e r e m i poziomem gospodarowania, w a r u n k a m i fizjograficznymi, g r a
n i c a m i p o l i t y c z n y m i i a d m i n i s t r a c y j n y m i (dla m i k r o r e g i o n ó w t a k ż e k o
ś c i e l n y m i ) , f o r m a m i w ł a s n o ś c i ziemskiej i t p . N a p r z y k ł a d w Ł o w i c k i e m
w I p o ł . X I X w i e k u , k i e d y w w y n i k u oczynszowania na k o r z y s t n y c h dla
c h ł o p ó w w a r u n k a c h p o w s t a w a ł y d u ż e gospodarstwa na d o b r y c h glebach,
teren t e n zaczął o d c i n a ć się d o ś ć w y r a ź n i e od okolicznych o b s z a r ó w
poziomem gospodarowania, z a m o ż n o ś c i ą . W c z e ś n i e w y k s z t a ł c o n a ś w i a
d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do jednolitej, a r ó ż n e j od o t a c z a j ą c y c h t e r e n ó w
g r u p y , poczucie n i e z a l e ż n o ś c i , w y ż s z o ś c i , w y w o ł a ł y u l u d n o ś c i k s i ę ż a c k i e j
p o t r z e b ę manifestowania swojej o d r ę b n o ś c i . P r z e j a w i a ł a się ona w w i ę k
szym, n i ż w k t ó r y m k o l w i e k z o m a w i a n y c h r e g i o n ó w , n a k ł a d z i e p r a c y
i k o s z t ó w na s t r ó j , w y p o s a ż e n i e i w y s t r ó j w n ę t r z a , b u d o w n i c t w o . Bogato
zdobione skrzynie i i n n e meble zamawiane b y ł y u stolarzy w o ś r o d k a c h
c i e s z ą c y c h s i ę s ł a w ą r z e m i o s ł a i k u n s z t u , gdzie nie t y l k o w ł a s n e m i s t r z o
stwo, ale i k o n k u r e n c j a n a r z u c a ł a w y s o k i poziom w y k o n a n i a . T a k i e
w y r o b y m u s i a ł y k o s z t o w a ć . Pasiak ł o w i c k i , t k a n y t a k mocno, że o s n o w ę
z a z n a c z a ł y t y l k o l i n i e z a ł a m u j ą c e g o się w ą t k u (ryps), w y m a g a ł n a k ł a d u
pracy i surowca. A trzeba jeszcze d o d a ć , że moda na o k r e ś l o n y zestaw
k o l o r y s t y c z n y i u k ł a d p a s ó w nie t r w a ł a przez c a ł e pokolenie i k a ż d a
część s t r o j u szyta b y ł a z innego rodzaju pasiaka, nie m ó w i ą c j u ż o gorse
tach, hafcie na koszulach, p r z y b r a n i a c h i t p . K a ż d a kobieta m i a ł a a m b i c j ę
posiadania co n a j m n i e j k i l k u r ó ż n y c h p a s i a k ó w .
9
1 0
9
Warunki sprzyjające kształtowaniu się specyficznych cech regionalnej wy
twórczości omawiane są szczegółowo w opracowaniach j . w.
Żona właściciela farbiarni Winkla z Lipiec z którą przeprowadzono wywiad,
wyrażała żal, że nie może chodzić w stroju łowickim, gdyż nie jest z pochodzenia
Księżanką.
1 0
96
MARIA
WOŹNIAK
N a K u r p i a c h — Puszczy Zielonej w a r u n k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u
się ś w i a d o m o ś c i regionalnej o d n i e ś ć m o ż n a do d u ż o w c z e ś n i e j s z e g o o k r e
su — X V I I I w i e k u , k i e d y w stosunku do o t a c z a j ą c y c h o b s z a r ó w K u r p i e
s t a n o w i l i g r u p ę w y d z i e l o n ą , w p e w n y m s t o p n i u u p r z y w i l e j o w a n ą (czynsz
a nie p a ń s z c z y z n a ) i k o r z y s t a j ą c ą jeszcze z n i e w i e l k i m i ograniczeniami
z bogactw n a t u r a l n y c h swojego terenu. W okresie, k i e d y w Ł o w i c k i e m
r o z w i j a j ą się n a j p e ł n i e j dziedziny w y t w ó r c z o ś c i w y m a g a j ą c e n a k ł a d u
pracy (czasu) i k o s z t ó w , podstawy t r a d y c y j n e j gospodarki k u r p i o w s k i e j
c a ł k o w i c i e z a ł a m a ł y się, a n i s k i poziom r o l n i c t w a i przeludnienie terenu
z m u s z a ł y w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u l u d n o ś ć K u r p i o w s z c z y z n y do p o
szukiwania d o d a t k o w y c h d o c h o d ó w p r z y jednoczesnym ograniczaniu w y
d a t k ó w na potrzeby w ł a s n e g o gospodarstwa . Sytuacja ta l e ż y u p o d ł o ż a
w y k s z t a ł c e n i a się specyficznego c h a r a k t e r u l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i t a m
tego okresu — powszechnej z n a j o m o ś c i prac stolarskich, bednarskich,
plecionkarskich i i n n y c h z w i ą z a n y c h z o b r ó b k ą drewna, w y k o r z y s t y w a
n i e m u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i c h nie t y l k o na w ł a s n e potrzeby, ale t a k ż e na
s p r z e d a ż , co w i ą z a ć się m u s i a ł o z m n i e j s z y m n i ż np. w Ł o w i c k i e m n a
k ł a d e m czasu i surowca na w y k o n y w a n i e p r a c o c h ł o n n y c h t k a n i n .
O m ó w i o n e p r z y k ł a d o w o c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e w y k s z t a ł c e n i u się spe
cyficznych cech regionalnej w y t w ó r c z o ś c i , u t r w a l o n e w p a m i ę c i g r u p o
w e j , o d d z i a ł u j ą n i e j e d n o k r o t n i e do dziś, m i m o p o s t ę p u j ą c y c h przemian,
o c z y m b ę d z i e jeszcze m o w a .
Z m i a n o m najszybszym i najdalej i d ą c y m we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h
regionach u l e g a j ą te w y t w o r y k u l t u r o w e , k t ó r e p o s i a d a j ą n a j w i ę c e j ana
l o g i i w codziennej k u l t u r z e miasta. A w i ę c przede w s z y s t k i m podstawowe
elementy w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a i gospodarstwa domowego, u b i ó r codzien
n y . Meble, s p r z ę t y gospodarskie, naczynia, z a s t ą p i o n e z o s t a ł y w s p ó ł
cześnie p r a w i e c a ł k o w i c i e w y r o b a m i f a b r y c z n y m i , l u b t e ż w y k o n a n y m i
przez m i e j s c o w y c h r z e m i e ś l n i k ó w na w z ó r „ m i e j s k i " . T e m p o i c h prze
nikania do w n ę t r z a wiejskiego u z a l e ż n i o n e jest przede w s z y s t k i m od
m o ż l i w o ś c i z a k u p u (zaopatrzenia r y n k u , m o ż l i w o ś c i finansowych), w i e k u
gospodarzy i , bardzo często z w i ą z a n e g o z n i m , posiadania starego l u b
nowego d o m u (z r e g u ł y stare d o m y m a j ą t r a d y c y j n e w y p o s a ż e n i e ; nowe
u r z ą d z a się po m i e j s k u n o w y m i s p r z ę t a m i i dekoracjami). S ą to tendencje
o g ó l n e . N i e z a l e ż n i e od a k t u a l n y c h m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h , „ n o w o c z e s n y "
s p o s ó b u r z ą d z e n i a w n ę t r z a jest d ą ż e n i e m l u d n o ś c i w s z y s t k i c h r e g i o n ó w .
1 1
1 2
1 1
Por. W. P a p r o c k a , Przemyśl
domowy, rzemiosło
i chałupnictwo
wsi
kurpiowskiej Puszczy Zielonej, Wrocław, 1967, s. 42-43, 60; J . S o c h a , A. W o ź n i a k ,
Wstęp, [ w : ] A. C h ę t n i k , Życie puszczańskie
Kurpiów,
Warszawa 1971.
W p ł y w czasu wolnego na kształtowanie się odrębności w kulturze artystycz
nej omawia też J . O l ę d z k i , Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław
1971, s. 37-38, 156-157.
1 2
PROHLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
97
Natomiast s t o p i e ń realizacji tego d ą ż e n i a u z a l e ż n i o n y jest z a r ó w n o od
c h a r a k t e r u i poziomu gospodarki p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w , j a k t e ż
z w i ą z a n e j z t y m c z ę s t o s z e r o k o ś c i k o n t a k t ó w z miastem i r o z u m i e
nia aktualnej m o d y m i e j s k i e j . Na terenach o s ł a b y m r o z w o j u
rol
n i c t w a , w s z y b k i m tempie u p r z e m y s ł a w i a n y c h ,
następuje
szybsze
przejmowanie w z o r ó w k u l t u r y m i e j s k i e j , z w i ą z a n e z p r a c ą w p r z e m y ś l e ,
r o z l u ź n i e n i e m w i ę z i l o k a l n y c h (rodzinnych, s ą s i e d z k i c h ) , posiadaniem
, , ż y w e j " g o t ó w k i , rozszerzeniem k o n t a k t ó w z m i a s t e m i „ s z e r o k i m ś w i a
tem" itp.
Proces ten o b s e r w u j e m y na K u r p i a c h . W powiecie O s t r o ł ę k a
r o z w ó j p r z e m y s ł u , r o z p o c z ę t y w latach 60-tych, p r z y b r a ł ostatnio na
sile (obecnie pracuje t u poza r o l n i c t w e m 42,2% l u d n o ś c i , p r ó c z tego
w i e l e osób ł ą c z y p r a c ę w p r z e m y ś l e z p r a c ą na r o l i ) . W Puszczy B i a ł e j
p o w i a t P u ł t u s k , podlega b e z p o ś r e d n i e m u o d d z i a ł y w a n i u Warszawy, na
tomiast w W y s z k o w i e od k i l k u lat r o z w i j a się p r z e m y s ł l o k a l n y .
N i s k i poziom r o l n i c t w a , ż y c i o w a k o n i e c z n o ś ć odchodzenia od t r a d y
c y j n y c h f o r m gospodarowania, s t a ł y k o n t a k t z i n n y m i ś r o d o w i s k a m i
w p ł y n ę ł y w w i e l u okolicach K u r p i ó w na w y k s z t a ł c e n i e się negatywnego
stosunku do p r z e s z ł o ś c i , odcinanie się od tego co wiejskie, „ s t a r o m o d n e " ,
„ s t a r o ś w i e c k i e " . Proces ten, j a k w y n i k a z naszych b a d a ń , daje się n a j
w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć na terenie Puszczy B i a ł e j , gdzie i w p r z e s z ł o ś c i
o d r ę b n o ś ć regionalna nie b y ł a zbyt silna w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w .
Teren Puszczy B i a ł e j w najszybszym tempie p r z e j m u j e w z o r y k u l t u r y
m i e j s k i e j . W powiatach K o l n o i Przasnysz z Puszczy Zielonej, w d u ż e j
mierze z a c h o w a ł s i ę t r a d y c y j n y charakter gospodarki, p r z y n i s k i m stopniu
u p r z e m y s ł o w i e n i a . S ą one w dalszym c i ą g u niedoinwestowane, co
powoduje s t a ł y o d p ł y w l u d n o ś c i z p o w i a t ó w . Podobna sytuacja jest
w powiecie o p o c z y ń s k i m . Saldo r u c h u w ę d r ó w k o w e g o w y n i o s ł o t u
w 1971 r o k u —1001 o s ó b ! Na terenach t y c h p r z y u t r z y m u j ą c y m się
nadmiarze r ą k do pracy (o c z y m ś w i a d c z y m . i n . ucieczka ze w s i i po
w i a t u ) w y k o n y w a n i e w i e l u w y r o b ó w na w ł a s n e potrzeby, a t a k ż e i na
zarobek, jeśli to m o ż l i w e , jeszcze się o p ł a c a . W O p o c z y ń s k i e m np. w y 1 3
1 4
1 5
i e
1 3
Problem ten poruszany jest. w wielu pracach poświęconych przemianom
społeczno-gospodarczym wsi. T u ograniczymy się tylko do przykładów z omawia
nych regionów.
W pow. Kolno w 1970 roku 78,6% ludności rolniczej, w pow. Przasnysz
65,9%. Dane z Rocznika statystycznego woj. białostockiego,
Białystok 1973, i Косгnika statystycznego woj. warszawskiego, Warszawa 1973.
W 1971 roku podstawowe wskaźniki rozwoju rolnictwa były następujące:
przeciętna wyd. z 4 zbóż — 18,6, przy średniej krajowej — 24,2, bydła (na 100 ha)
46,0, przy średniej krajowej 59,1, trzody chlewnej 69,2 (średnia krajowa 89,6).
Zatrudnionych w rolnictwie 65,7% i 88,5% zamieszkałych na wsi. Dane z Rocz
nika statystycznego woj. kieleckiego, Kielce 1973.
Dane z Rocznika..., por. przyp. 15.
1 4
1 5
1 6
7 — Etnografia Polska, X I X / 2
98
MAKIA
soki w s k a ź n i k h o d o w l i owiec,
terenach (62,4 szt. na 100 ha),
dycyjnych umiejętności, przy
potrzeb w ł a s n y c h , a t a k ż e na
i na z a m ó w i e n i e .
WOŻNIAK
w i ę k s z y n i ż gdziekolwiek na o m a w i a n y c h
świadczy m. in. o wykorzystywaniu tra
ograniczaniu w y d a t k ó w na surowiec, dla
s p r z e d a ż w okolicznych m i e j s c o w o ś c i a c h
11
N i s k i poziom r o l n i c t w a i t r a d y c y j n o ś ć gospodarki nie są j e d y n y m i
w a r u n k a m i h a m u j ą c y m i przejmowanie nowego m o d e l u ż y c i a i sprzyja
j ą c y m i u t r z y m y w a n i u się w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j . N i e bez znaczenia dla
tempa i c h a r a k t e r u p r z e j m o w a n i a n i e k t ó r y c h w z o r ó w k u l t u r y miejskiej
jest stosunek l u d n o ś c i r e g i o n u do w ł a s n e j , o d r ę b n e j k u l t u r y . Zachowanie
w d u ż e j mierze rolniczego c h a r a k t e r u gospodarki w Ł o w i c k i e m , m i m o
jej wysokiego poziomu, p r z y u t r z y m u j ą c y m się p r z y w i ą z a n i u do t r a d y c j i
swojego, o d r ę b n e g o od i n n y c h regionu, jest j e d n y m z p o w o d ó w p r z e t r w a
nia w Ł o w i c k i e m dziedzin w y t w ó r c z o ś c i przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h
ze strojem, s t a n o w i ą c y m r e p r e z e n t a c j ę regionu na z e w n ą t r z (tkactwo,
haft, ozdoby stroju). B u d o w n i c t w o k s i ę ż a c k i e natomiast, s p e ł n i a j ą c e
w p r z e s z ł o ś c i t a k ż e r o l ę r e p r e z e n t a c y j n ą , obecnie jest standardowe.
Procesy urbanizacyjne w s i ł o w i c k i e j , szczególnie w pow. ł o w i c k i m , są
p o w a ż n i e zaawansowane.
Tendecje zanikowe d a j ą się n a j w y r a ź n i e j z a u w a ż y ć w r z e m i o ś l e (to
jest w g r u p i e I I naszego schematu). K u r c z y się liczba r z e m i e ś l n i k ó w
w y k o n u j ą c y c h dotychczas meble, s p r z ę t y , naczynia i t p . , z a s t ą p i o n e w p r z y
tłaczającej większości wyrobami
pochodzenia fabrycznego. I s t n i e j ą c e
jeszcze warsztaty p r z e s t a w i a j ą się na i n n e f o r m y p r o d u k c j i . I tak np.
garncarze w y k o n u j ą przede w s z y s t k i m doniczki, z b r a k u zapotrzebowania
na inne naczynia gliniane, z a s t ą p i o n e f a b r y c z n y m i , stolarze z a j m u j ą się
g ł ó w n i e s t o l a r k ą b u d o w l a n ą . A l e n i e k t ó r e pracownie w y k o n u j ą t a k ż e n o
we meble, podobne do miejskich, lecz trwalsze, z lepszego surowca, inaczej
zdobione, zgodnie z w y m a g a n i a m i k l i e n t ó w w i e j s k i c h . K o w a l e p r ó c z u s ł u g
ś l u s a r s k o - m e c h a n i c z n y c h w y k o n u j ą często na z a m ó w i e n i e w s i ozdobne
ogrodzenia, k r a t y , f u r t k i . M a m y t u , j a k się w y d a j e , do czynienia z n o
w y m i o d m i a n a m i l u d o w e j w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r e j w a l o r y estetyczne t r u d n o
nam jeszcze o c e n i ć . Do tego potrzebne jest spojrzenie z p e r s p e k t y w y lat.
W dziedzinach u p r a w i a n y c h n i e g d y ś powszechnie na w s i (grupa I
schematu) zanikanie u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h w y r a ż a się k u r c z e n i e m
z a s i ę g ó w t e r y t o r i a l n y c h , t j . ograniczaniem liczby m i e j s c o w o ś c i , w k t ó
r y c h w y s t ę p u j ą dane dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , oraz liczby osób w y k o
r z y s t u j ą c y c h p r a k t y c z n i e swoje u m i e j ę t n o ś c i . Istnieje tendencja do t w o
rzenia się w r a m a c h w s p ó ł c z e s n y c h o ś r o d k ó w g r u p s p e c j a l i s t ó w w i e j
skich, w y t w a r z a j ą c y c h
zarobkowo
wyroby
zarówno
na
potrzeby
81,6%
informatorów z tego regionu wykonuje wyroby tkackie na sprzedaż,
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
99
w e w n ę t r z n e wsi, j a k i dla o d b i o r c ó w pozawiejskich, M a m y t u w i ę c do
czynienia ze z j a w i s k i e m zmniejszania się k r ę g u osób p o s i a d a j ą c y c h
u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e p r z y jednoczesnym udoskonalaniu w a r s z t a t u
i f o r m y . P r z e d m i o t y w y k o n y w a n e na s p r z e d a ż m u s z ą s p e ł n i a ć w y ż s z e
w y m a g a n i a k l i e n t ó w , n i ż w y r a b i a n e na w ł a s n y u ż y t e k . W ten s p o s ó b
u m i e j ę t n o ś c i n i e g d y ś powszechne s t a j ą się d o m e n ą s p e c j a l i s t ó w „ z a w o
dowców".
W w y s t ę p u j ą c y c h do dziś dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i o b s e r w u j e m y rozd
w ó j f o r m , technik, zdobnictwa i k o l o r y s t y k i . W t k a c t w i e coraz częściej
spotyka się szeroki warsztat i stosowanie t e c h n i k i
wielonicielnicowej,
w zdobnictwie t k a n i n , h a f t u , w y c i n a n k i w y s t ę p u j e tendencja do rozbudo
w y w a n i a f o r m i u k ł a d ó w k o m p o z y c y j n y c h , w k o l o r y s t y c e w y r a ź n e jej
wzbogacenie. Jest to z r e s z t ą cecha n i e o d ł ą c z n a artystycznej w y t w ó r c z o ś c i
l u d o w e j . I m w i ę k s z e b y ł y w d a n y m okresie m o ż l i w o ś c i finansowe i su
rowcowe, t y m d ą ż n o ś ć do urozmaicenia w y r a ź n i e j odbija się w w y t w ó r
czości, co s z c z e g ó l n i e w y r a ź n i e w i d a ć na p r z y k ł a d z i e regionu ł o w i c k i e g o .
W p o c z ą t k a c h X X w i e k u d z i a ł a j ą na t y m terenie liczne g r e m p l a r n i e
i f a r b i a r n i e w e ł n y , d o m o k r ą ż n a s p r z e d a ż n i c i do haftu, k o r a l i k ó w i i n
n y c h p ó ł f a b r y k a t ó w . Jest to zagadnienie istotne, n i e z a l e ż n i e b o w i e m od
p r z y c z y n n a t u r y o g ó l n i e j s z e j procesu zanikania w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j
obecne m o ż l i w o ś c i zdobywania s u r o w c ó w k u r c z ą się niepomiernie i na
w e t w t y c h o ś r o d k a c h , k t ó r e k o n t y n u u j ą artystyczne t r a d y c j e regionu,
dalszy r o z w ó j w y t w ó r c z o ś c i jest skutecznie h a m o w a n y b r a k i e m s u r o w c ó w
(len, w e ł n a , b a r w n i k i , k o r a l i k i i n i c i do haftu, papier glansowany) i u s ł u g
(gremplarnie i farbiarnie wełny).
T k a c t w o i haft są t y m i dziedzinami, k t ó r e w n a j w i ę k s z y m s t o p n i u
w y k o n y w a n e są w s p ó ł c z e ś n i e na u ż y t e k odbiorcy wiejskiego i w n i c h
n a j w y r a ź n i e j w i d a ć z m i a n y f o r m i zdobnictwa. W t k a c t w i e dekoracyj
n y m obserwuje się rozpowszechnienie pasiaka ł o w i c k i e g o o w i e l o k o l o
r o w y c h u k ł a d a c h pasowych oraz t k a n i n w i e l o n i c i e l n i c o w y c h , w z o r o w a
n y c h na d y w a n a c h podlaskich l u b kapach f a b r y c z n y c h . T k a n i n y tep o k r y w a j ą ś c i a n y i ł ó ż k a . Starsze o n i e m o d n y c h na w s i w z o r a c h u ż y
wane są zazwyczaj do c e l ó w m n i e j reprezentacyjnych — na c o d z i e ń l u b
j a k o p r z y k r y c i a na w o z y , konie, c z ę s t o z u ż y w a się j e na surowiec do
w y k o n y w a n i a n o w y c h t k a n i n . W Ł o w i c k i e m n i e u ż y w a n e do s t r o j u pa
siaki z y s k a ł y f u n k c j ę d e k o r a c y j n ą . P r ó c z t k a n i n d e k o r a c y j n y c h i pa
s i a k ó w do s t r o j u ( Ł o w i c k i e , O p o c z y ń s k i e ) , k t ó r e w y t w a r z a n e są raz na
p a r ę lat ( p r z e w a ż n i e na u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e ) , na u ż y t e k codzienny,,
1 8
1 8
Pasiaki w Ł o w i c k i e m były w przeszłości u ż y w a n e w y ł ą c z n i e do stroju.
Moda na użytkowanie ich w celach dekoracyjnych dopiero się rozpowszechnia.
Nie bez znaczenia jest też używanie ich do ozdób ołtarzy w kościołach.
100
MARIA
WOŹNIAK
w m i a r ę potrzeb, w y k o n y w a n e są d o s y ć powszechnie proste t k a n i n y
u ż y t k o w e — w o r k i , chodniki, d e r k i .
Na K u r p i a c h (a t a k ż e w n i e k t ó r y c h m i e j s c o w o ś c i a c h Ł o w i c k i e g o ) r o z
w i n ę ł o się w ostatnich latach na w i e l k ą s k a l ę t k a c t w o m a t s ł o m i a n y c h ,
w y k o n y w a n y c h z a r ó w n o na w ł a s n e potrzeby, j a k i na s p r z e d a ż , dla
odbiorcy wiejskiego i miejskiego. Jest to d z i ś , j a k d a w n i e j , t k a c t w o p ł ó t
na, dodatkowe ź r ó d ł o dochodu dla w i e l u w s i k u r p i o w s k i c h (i co n a l e ż y
p o d k r e ś l i ć , podobnie jest zorganizowane). C z ę s t o dla c e l ó w t y c h zama
w i a n e są nowe, proste w a r s z t a t y u stolarzy.
M a t y s ł o m i a n e są p r z e j a w e m n o w e j m o d y w w y s t r o j u w n ę t r z a w i e j
skiego domu. T a k w i ę c i w tej dziedzinie s z t u k i l u d o w e j t r u d n o jest
m ó w i ć o c a ł k o w i t y m zanikaniu, a raczej o zmianach czy p r z e k s z t a ł c e n i a c h .
P o j a w i ł y się nowe elementy w y s t r o j u w n ę t r z a , k t ó r e z a s t ą p i ł y d a w n i e j
sze — w y c i n a n k i , p a j ą k i , b u k i e t y i t p . Z a r ó w n o w Ł o w i c k i e m , O p o c z y ń skiem j a k i na K u r p i a c h na i c h miejsce p o j a w i ł y się ś c i a n y malowane
we w z o r k i , m a k a t k i , zdjęcia ś l u b n e (w o k r e ś l o n y m stylu), m a t y s ł o m i a n e ,
ż y r a n d o l e , k w i a t y z g ą b k i i p l a s t i k u . W y t w o r y te dobierane są w e d ł u g
określonych w y m a g a ń i gustów mieszkańców wsi, a niektóre wykonywa
ne są w r a m a c h ś r o d o w i s k a wiejskiego (np. m a t y ) . Rzecz godna p o d
k r e ś l e n i a , że j u ż te, j a k je o k r e ś l i l i ś m y „ n o w e " elementy w y s t r o j u
w n ę t r z a z d ą ż y ł y się w c i ą g u 30 lat na t y l e z e s t a r z e ć , że o b s e r w u j e m y
obecnie zanikanie m o d y na wzorzyste ś c i a n y i m a k a t k i , na rzecz mat
słomianych o niebywałej rozmaitości rodzajów.
N a t u r a l n y proces zanikania w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i
ludowej,
s z c z e g ó l n i e w y t w o r ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , spowodowany jest z a ł a m y w a
n i e m s i ę ich dotychczasowych f u n k c j i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . U t r z y m u j ą
się p r z y ż y c i u te w y t w o r y , k t ó r e 1) nie m a j ą o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e
miejskiej, a z a c h o w a ł y swoje miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego życia,
c z ę s t o w zmienionej nieco f o r m i e (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie,
kowalskie) oraz 2) z y s k a ł y nowe funkcje ( r o z w ó j t k a n i n d e k o r a c y j n y c h ,
mat słomianych, szmaciaków).
Zagadnienie nowo t w o r z o n y c h f u n k c j i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j
w i ą ż e się niepodzielnie z i n g e r e n c j a m i z e w n ę t r z n y m i , spoza ś r o d o w i s k a
wiejskiego o d d z i a ł u j ą c y m i h a m u j ą c o na n a t u r a l n y k i e r u n e k zmian w w y
t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r z e j a w i a j ą c y s i ę w z a n i k a n i u praktycznego w y k o
r z y s t y w a n i a u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h , p r z e k s z t a ł c a n i u starszych f o r m
w nowsze, o d p o w i a d a j ą c e j n o w e j modzie na w s i , a generalnie na d ą ż e n i u
do n i w e l a c j i k u l t u r y wiejskiej i miejskiej.
Ś w i a d o m a d z i a ł a l n o ś ć , z m i e r z a j ą c a do p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u o w a
nia dotychczasowego d o r o b k u artystycznej w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , szła
w d w u zasadniczych k i e r u n k a c h : 1) propaganda s z t u k i l u d o w e j w ś r o d o
w i s k u m i e j s k i m , u d o s t ę p n i a n i e szerszemu o g ó ł o w i o d b i o r c ó w n a b y -
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
101
w a n i a w y r o b ó w regionalnych, 2) u ś w i a d a m i a n i e w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h
i k u l t u r o t w ó r c z y c h regionalnej w y t w ó r c z o ś c i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m .
D z i a ł a l n o ś ć t ę na o m a w i a n y c h terenach r o z p o c z ę ł y r ó ż n e i n s t y t u c j e
i i n d y w i d u a l n i d z i a ł a c z e j u ż w p o c z ą t k a c h X X w i e k u (jak np. T o w a r z y s
t w o Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, A d a m C h ę t n i k — K u r p i e , A n i e l a
C h m i e l i ń s k a — Ł o w i c k i e , W a n d a Modzelewska — Puszcza B i a ł a i i n n i ) ,
dopiero j e d n a k po I I w o j n i e m o ż e m y m ó w i ć o d z i a ł a n i a c h na s z e r s z ą
s k a l ę . Jak d o n i o s ł ą r o l ę o d e g r a ł y w c z e ś n i e j s z e poczynania na rzecz p o d
t r z y m a n i a t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i , niech ś w i a d c z y fakt, że dziedziny
w y t w ó r c z o ś c i , k t ó r y m i zainteresowano się w p o r ę nie t y l k o u t r z y m a ł y
się, ale w y k a z u j ą tendencje r o z w o j o w e . N a p r z y k ł a d r e k l a m a regionu ł o
wickiego w p ł y n ę ł a w d u ż y m s t o p n i u na r o z k w i t w y c i n a n k i ł o w i c k i e j
i t k a c t w a ( p r z e c i ę t n y odbiorca m i e j s k i t k a n i n ę p a s i a s t ą k o j a r z y n i e o d ł ą c z
n i e z regionem ł o w i c k i m ) , adaptowanie h a f t u z Puszczy B i a ł e j na t k a n i n y
s t o ł o w e przez W . M o d z e l e w s k ą , k o n t y n u o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i ę „ P n i e
w o " d o p r o w a d z i ł o do rozpowszechnienia się tego zajęcia na t y l e , że m ł o d e
kobiety n a b y w a j ą umiejętności w y t w ó r c z e i wykorzystują je praktycz
nie . Natomiast dziedziny w y t w ó r c z o ś c i , w y k a z u j ą c e tendencje zaniko
we, k t ó r y m i nie zainteresowano się w p o r ę , n a l e ż ą w n i e k t ó r y c h regio
nach j u ż do p r z e s z ł o ś c i , m i m o istnienia u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z y c h .
1 9
2 0
Prowadzona po w o j n i e przez r ó ż n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e i ś r o d k i
masowego przekazu, na s z e r o k ą s k a l ę propaganda w p ł y n ę ł a t e ż zasad
niczo, c h o ć w n i e j e d n a k o w y m stopniu w r ó ż n y c h regionach, na stosunek
l u d n o ś c i w i e j s k i e j do d o r o b k u k u l t u r o w e g o w ł a s n e g o regionu. I m w c z e ś
niej r o z p o c z ę t o t ę d z i a ł a l n o ś ć i i m w i ę k s z e p r z y b r a ł a ona r o z m i a r y , t y m
bardziej ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego u t r w a l a się w ś r o
d o w i s k u w i e j s k i m . Charakterystyczne jest, że ś w i a d o m o ś ć ta u t r z y m u j e
się i r o z w i j a na terenach, gdzie o d d z i a ł y w a n i e i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h
jest n a j w i ę k s z e (np. na K u r p i a c h okolice K a d z i d ł a i M y s z y ń c a , w Ł o w i c
k i e m okolice Ł o w i c z a i Z ł a k o w a itp.) W n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h K u r p i ó w
Z i e l o n y c h w y s t ą p i ł y nowe f o r m y zdobnicze, nie spotykane w p r z e s z ł o ś c i :
k o l o r o w y haft (fartuchy, chustki), f a r t u c h y k o r o n k o w e , chusty dziane,
co bezsprzecznie w i ą ż e się ze z w i ę k s z e n i e m m o ż l i w o ś c i n a b y w c z y c h i w y
t w ó r c z y c h w stosunku do o k r e s ó w poprzednich .
2 1
1 9
Na przykład przeciętna wieku tkaczek w Puszczy Białej wynosi 58 lat,
hafciarek 45,5 (w pow. wyszkowskim 33,5) — rozpiętość wieku 20-73 lat. 416 osób
wykonuje hafty dla spółdzielni „Twórczość Kurpiowska".
Na przykład wycinanki w łowickiej części pow. skierniewickiego. Umie je
w y k o n y w a ć 169 osób (tkactwo 671, pająki 178, kwiaty 116) przeważnie w starszym
i średnim wieku (przeciętna 54 lata).
21 Por. też O l ę d z k i , op. cit., s. 157-158.
2 0
102
MARIA
WOŻNIAK
Proces r e h a b i l i t a c j i w ł a s n e g o d o r o b k u artystycznego z w i ą z a n y jest
obecnie w d u ż y m stopniu z n o w ą f u n k c j ą p r a w i e wszystkich dziedzin
w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j — ź r ó d ł e m d o c h o d ó w . Na tej bazie prze
t r w a ł o i r o z w i j a s i ę w y c i n a n k a r s t w o i w y r ó b o z d ó b w n ę t r z a oraz p l a s t y k i
o b r z ę d o w e j w Ł o w i c k i e m , na K u r p i a c h , h a f t u w Puszczy B i a ł e j , dziew i a r s t w a i t k a c t w a w O p o c z y ń s k i e m i w i e l u i n n y c h dziedzin, w y t w ó r
czości, k t ó r e w r o d z i m y m ś r o d o w i s k u t r a c ą w coraz w i ę k s z y m stopniu
swoje p i e r w o t n e funkcje.
Z 466 i n f o r m a t o r ó w w y k o n u j e do c h w i l i obecnej w y r o b y 365 o s ó b ,
co stanowi 78,4%. Z tego 135 osób na w ł a s n e potrzeby, a 230 na s p r z e d a ż
poprzez s p ó ł d z i e l n i e „ C e p e l i a " , na targach, na z a m ó w i e n i a znajomych i t p .
N a j w i ę c e j w y r o b ó w na s p r z e d a ż w y k o n u j e się w Puszczy B i a ł e j (82,0%)
oraz w O p o c z y ń s k i e m (81,6%), z t y m ż e w O p o c z y ń s k i e m w i e l e kobiet
sprzedaje swoje t k a n i n y t a k ż e d r o g ą t r a d y c y j n ą — na targach, na z a m ó
w i e n i a l u d n o ś c i w i e j s k i e j , k r e w n y c h z miast i t p . Na K u r p i a c h Puszczy
Zielonej sprzedaje swoje w y r o b y 57,4%. Ciekawie przedstawia się na
tomiast region ł o w i c k i , gdzie 56,9% osób w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y
użytek .
W ś r ó d o g ó l n e j liczby 466 osób p o s i a d a j ą c y c h u m i e j ę t n o ś c i w y t w ó r c z e
p r z e k a z a ł o j e i n n y m osobom (dzieciom, k r e w n y m ) w Puszczy B i a ł e j
50,7%, w Puszczy Zielonej 24,3% w Ł o w i c k i e m 26,5% i w O p o c z y ń s k i e m
20,0% ".
D l a o k r e ś l e n i a dalszych p e r s p e k t y w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j niezmier
nie i s t o t n ą s p r a w ą jest stosunek m ł o d e g o pokolenia do t r a d y c y j n y c h
zajęć, u p r a w i a n y c h przez r o d z i c ó w . U z a l e ż n i o n y on jest w d u ż e j mierze
od r o l i , j a k ą ta w y t w ó r c z o ś ć s p e ł n i a a k t u a l n i e w rodzinie. Na K u r p i a c h ,
gdzie w i e l k ą r o l ę p e ł n i ł y zawsze dodatkowe zarobki, procent p o z y t y w
nego stosunku m ł o d z i e ż y do zajęcia r o d z i c ó w w y n o s i 74,6% ( n e g a t y w n y
3,2% o b o j ę t n y 22,2%). W O p o c z y ń s k i e m zajmowanie się np. t k a c t w e m
t r a k t o w a n e jest przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako zajęcie n o r m a l n e (91,1%) .
2
2
2 3
2
2S
2 2
Dotyczy to oczywiście wyrobów, wykonywanych do tej pory na w ł a s n y
użytek, nie obejmuje np. rzemiosła. Tylko na Kurpiach tkactwo stanowiło źródło
dodatkowych dochodów w przeszłości od X I X wieku. Por. P a p r o c k a , op. cit,
s. 69 n.
Badania terenowe prowadzone były również w pow. przasnyskim, gdzie
wykonuje się wyroby wyłącznie na w ł a s n y użytek, z braku możliwości zbytu.
Ogólna tendencja jest podobna jak w Opoczyńskiem — jak najwięcej sprzedać.
W Opoczyńskiem m o t y w u j ą c odpowiedź „nie nauczyłam", wiele kobiet
podkreśla, że „wszyscy umieją, to nie m i a ł a m kogo uczyć".
Obojętnie odnosi się do tego zajęcia 8,9%, negatywnie 6,3% („mężczyźni
śmieją się z tego"). W Opoczyńskiem pytanie w kwestionariuszu było inaczej
f o r m u ł o w a n e niż w pozostałych regionach.
2 3
2 4
2 5
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
103
W Puszczy B i a ł e j p o z y t y w n y stosunek dzieci do zajęć t r a d y c y j n y c h w y
nosi 51,5 /o . W Ł o w i c k i e m , gdzie — j a k j u ż w y ż e j wspomniano —
w i ę k s z o ś ć o s ó b w y k o n u j e w y r o b y na w ł a s n y u ż y t e k , z p r z y w i ą z a n i a do
t r a d y c j i , 54,8% m ł o d z i e ż y odnosi się o b o j ę t n i e do t y c h zajęć (przy
p o z y t y w n y m 4 1 , 1 % i n e g a t y w n y m 4,1%). M o ż n a b y w i ę c z a r y z y k o w a ć
stwierdzenie, że w z g l ę d y m a t e r i a l n e o d g r y w a j ą w i ę k s z ą r o l ę w k s z t a ł t o
w a n i u stosunku m ł o d z i e ż y do t r a d y c y j n y c h zajęć, s z c z e g ó l n i e w regio
nach, gdzie w c i ą ż odczuwany jest b r a k i n n y c h ź r ó d e ł zarobkowania
(Puszcza Zielona, O p o c z y ń s k i e ) , n i ż potrzeba k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i .
e
26
2 7
P r z y p r ó b i e oceny p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie
s p o s ó b p o m i n ą ć o p i n i i samych w y t w ó r c ó w na t e n temat. Na p y t a n i e :
Czy w a r t o c h r o n i ć s z t u k ę l u d o w ą ? w ś r ó d 332 w y p o w i e d z i , zdecydowana
w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w odpowiada — t a k ! , m o t y w u j ą c s w o j ą w y
p o w i e d ź n a j c z ę ś c i e j p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i , w a l o r a m i estetycznymi
w y r o b ó w swojego regionu, w z g l ę d a m i w y c h o w a w c z y m i (pokazanie m ł o
d z i e ż y t r a d y c j i r e g i o n u ) . W ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h (9,0% ogółu
w y p o w i e d z i ) n a j c z ę ś c i e j p o w t a r z a j ą się m o t y w a c j e , że w i e ś upodabnia
się do miasta, panuje i n n a moda, w y r o b y fabryczne są t a ń s z e , s t r ó j l u
d o w y n i e w y g o d n y . N a j w i ę c e j stosunkowo w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h od
nosi się do Puszczy B i a ł e j (26,9%), gdzie obok silnego o d d z i a ł y w a n i a w i e l
kiego o ś r o d k a — W a r s z a w y c z ę s t o stosunek do w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i jest
n e g a t y w n y . W i d a ć t u zdecydowany b r a k r e k l a m y regionu, u ś w i a d a 2 S
2 9
3 0
2 6
Obojętny stosunek wynosi tu 9,1%, a negatywny 39,4%, co tłumaczone jest
najczęściej możliwościami innego rodzaju zarobkowania oraz często negatywnym
stosunkiem do przeszłości i sztuki ludowej.
Na przykład w wypowiedziach z Puszczy Zielonej powtarza się często zda
nie: „Podoba mi się to, co robię, można zarobić".
W Opoczyńskiem 100%, Łowickiem 87,3%, Na Kurpiach — Puszczy Zielonej
67,5%, w Puszczy Białej 53,7%
Niektóre charakterystyczne wypowiedzi: „Powinno się chronić, aby trzecie
pokolenie pamiętało, co to były Kurpie" (Puszcza Ziel. wyw. z S. M. 1.54). Wszystkie
cytowane wypowiedzi znajdują się w materiałach z badań w archiwum Zakładu
Badawczego Zw. „Cepelia". „Echo kurpiowskie idzie w świat" (wyw. z. C . K . 1. 30),
„Słuszne jest to. My jesteśmy z Księstwa i chciałybyśmy, żeby te nasze wyroby
jak najdłużej przetrwały. Niech te Księżaki jeszcze będą. Teraz trochę ta moda
wraca. Są już z tego zyski, to chyba dlatego ta wytwórczość się odmładza" (Ło
wickie, w. 138, 1. 45). „Wszystkie wyroby na wsi są ładne. Jest pewna moda, to się
podoba. Jak się kobiety w nasze stroje ubiorą, to tak wygląda, jakby na jakowejś
paradzie. Wszystkie takie grubaśne i kolory piknę" (Opoczyńskie, Międzybórz,
w. lc).
„Nie warto chronić, bo ludzie chcą żyć, jak w mieście, i nie będą się zajmo
w a ć tym, z czego się inni śmieją" (Puszcza Biała, w. 16), „Ludziom się nie powinno
przypominać, że są wsiowi" (w. 17), „Ludzie na wsi wstydzą się używać w y r o b ó w
ludowych" (w. 22).
2 7
2 8
2 9
3 0
104
MARIA
WOŹNIAK
m i a n i a w a r t o ś c i jego d o r o b k u artystycznego, jak to się daje coraz częściej
z a u w a ż y ć w Puszczy Zielonej.
Jakie ś r o d k i d z i a ł a n i a n a l e ż y s t o s o w a ć do zachowania i p o d t r z y m a n i a
d o r o b k u artystycznego r e g i o n ó w ? W ś r ó d sprecyzowanych przez i n f o r m a
torów wypowiedzi
p o w t a r z a j ą się n a j c z ę ś c i e j t r z y : u c z y ć
młodych
(16,0%) , z a t r u d n i a ć jak najwięcej osób w spółdzielniach i d a w a ć i m
zarobek ( 1 4 , 3 % ) , p r o p a g o w a ć na w s i ( i w m i e ś c i e ) m o d ę na w y r o b y
l u d o w e przez k o n k u r s y , w y s t a w y , i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e ,
zespoły
( 1 5 , 0 % ) . D u ż a grupa osób, s z c z e g ó l n i e w regionie ł o w i c k i m (12,0%),
p o d k r e ś l a i s t o t n ą r o l ę k s i ę ż y w p o d t r z y m y w a n i u s t r o j u ludowego jako
u b i o r u reprezentacyjnego na ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e . W O p o c z y ń
skiem 6 7 , 1 % i n f o r m a t o r ó w jest zdania, że n i e k t ó r e w y r o b y tkackie, j a k
np. d y w a n y i zapaski, b ę d ą przez j a k i ś czas jeszcze w powszechnym
użyciu.
31
32
33
W s p o m n i a ł e m j u ż o n o w e j f u n k c j i w i e l u dziedzin w y t w ó r c z o ś c i l u
dowej, j a k ą jest ź r ó d ł o d o c h o d ó w , z w i ą z a n e j obecnie w n a j w i ę k s z y m stop
n i u z d z i a ł a l n o ś c i ą „ C e p e l i i " . M o ż l i w o ś ć u z y s k i w a n i a z a r o b k ó w jest p o d
s t a w o w ą m o t y w a c j ą potrzeby istnienia s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich w o p i
niach m i e s z k a ń c ó w w s i (88,5%). I n f o r m a t o r z y c e n i ą sobie najbardziej
f o r m y p r a c y n a k ł a d c z e j i skupu. Praca w z a k ł a d z i e z w a r t y m jest bardzo
często z a t r u d n i e n i e m t y m c z a s o w y m , z b r a k u m o ż l i w o ś c i p r a c y w za
kładzie p r z e m y s ł o w y m , z lepszymi w a r u n k a m i finansowymi i socjalnymi.
Że nie o b o j ę t n y jest j e d n a k l u d n o ś c i c h a r a k t e r tego z a k ł a d u d a j ą c e g o
zarobek, ś w i a d c z ą w y p o w i e d z i m ó w i ą c e , że s p ó ł d z i e l n i a regionalna p o d
t r z y m u j e g i n ą c ą t r a d y c j ę (23,1%) oraz p o p u l a r y z u j e a r t y s t y c z n y do
robek r e g i o n u poza jego g r a n i c a m i . W y ż s z o ś ć p r a c y c h a ł u p n i c z e j dla
s p ó ł d z i e l n i regionalnej w stosunku do i n n y c h z a k ł a d ó w s t o s u j ą c y c h za
t r u d n i e n i e n a k ł a d c z e polega na m o ż l i w o ś c i zarobkowania przez w y k o -
3 1
„Żeby mnie oddelegowali do szkoły, żeby pouczyć młodych, aby ci młodzi
chcieli się uczyć" (Łowickie w. 121), „Młodzi już nie chcą do tego iść, bo wolą iść do
fabryki. Można by zrobić takie zebranie i porozmawiać z tymi młodymi, bo oni
mają piękne stroje, ale rzadko się ubierają. Ale m u s i a ł b y ktoś z miasta przyjechać,
bo tak mnie to by nie słuchali, a nawet w y ś m i a l i b y " (Łowickie, w. 129).
„Więcej ludzi w tym zatrudniać, to nie zarzucą tego co umieją" (Łowickie,
w. 67), „Nic się nie da zrobić, aby w tym chodzić, bo (strój) za ciężki i gorąco,
a w zimie podwiewa, w i ę c nie jest to praktyczne. Chyba że ktoś by to odbierał
i kupował, żeby (wytwórca) m i a ł zysk" (Łowickie, w. 62). „Nie warto chronić,
ważne, żeby robić dla zarobku" (Puszcza Zielona).
„Dużo o niej (sztuce ludowej) m ó w i ć , żeby na wsi wiedzieli, że to jest
modnie" (Łowickie, w. 116), „Gdyby te wyroby z n ó w zaczęły być modne na wsi,
to sami ludzie uczyliby się je robić" (Puszcza Biała, w. 3).
3 2
3 3
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
105
LUDOWEJ
n y w a n i e w y r o b ó w znanych ( i często l u b i a n y c h ) przez w y t w ó r c ó w z w y
korzystaniem t r a d y c y j n y c h u m i e j ę t n o ś c i .
J e d n y m z ciekawszych p r o b l e m ó w w naszych badaniach b y ł a p r ó b a
o k r e ś l e n i a , czy w y r o b y regionalne p r o d u k o w a n e przez s p ó ł d z i e l n i e ce
peliowskie i na i c h z a m ó w i e n i e o d d z i a ł u j ą na ś r o d o w i s k o wiejskie, czy
są przez nie akceptowane i na j a k i c h zasadach?
N a 363 i n f o r m a t o r ó w t y l k o 61,4% w i d z i a ł o w y r o b y s p ó ł d z i e l n i , i to
bardzo c z ę s t o j e d e n asortyment (np. t k a n i n y l u b haft), tak w i ę c oceny
są d o s y ć jednostronne. W opiniach, d o t y c z ą c y c h w y r o b ó w , w y r ó ż n i ć
m o ż n a t r z y podstawowe k r y t e r i a ocen: 1) estetyczne — w z o r n i c t w o i tech
n i k a w y k o n a n i a , 2) k r y t e r i u m „ t r a d y c y j n o ś c i " w z o r n i c t w a , 3) z g o d n o ś c i
ze w s p ó ł c z e s n y m i t e n d e n c j a m i mody na w s i . Stosowanie jednego z k r y
t e r i ó w jako podstawowego dla oceny u z a l e ż n i o n e jest z a r ó w n o od w i e k u
i n f o r m a t o r ó w , j a k i od r e g i o n u . I tak np. w starszym p o k o l e n i u n a j
częściej p o d s t a w o w y m k r y t e r i u m oceny p o z y t y w n e j jest „ t r a d y c y j n o ś ć "
w z o r n i c t w a w s p ó ł d z i e l n i , n i e z a l e ż n i e od r e g i o n u . Pod w z g l ę d e m oceny
estetycznej, przez co rozumie się z a r ó w n o w z o r n i c t w o , j a k i t e c h n i k ę
w y k o n a n i a (częściej), zdania są bardzo podzielone. W Puszczy Zielonej
np. często zwraca się u w a g ę , ż e t k a n i n y ze s p ó ł d z i e l n i są ł a d n i e j s z e i po
r z ą d n i e j w y k o n a n e n i ż na w s i . Natomiast w Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m ,
gdzie w y m a g a n i a stawiane w y r o b o m t k a c k i m s ą w y ż s z e , g d y ż są one
do dziś w y k o n y w a n e i u ż y w a n e na w s i , często w y r o b y s p ó ł d z i e l n i od
strony technicznej s p o t y k a j ą się z o c e n ą n e g a t y w n ą . Podobnie w P u
szczy B i a ł e j zwraca się u w a g ę na m n i e j staranne w y k o n a n i e h a f t u na
serwetkach, n i ż dawniejszych h a f t ó w koszulowych.
M i m o p o z y t y w n e j n a w e t oceny estetycznej w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h
przez m i e j s c o w ą s p ó ł d z i e l n i ę , bardzo rzadko są one akceptowane p r a k
tycznie, w sensie z a k u p u i u ż y t k o w a n i a . B r a k praktycznego zainteresowa
nia w y r o b a m i s p ó ł d z i e l n i jest j e d n a k r ó ż n i e m o t y w o w a n y w z a l e ż n o ś c i
od regionu. W Ł o w i c k i e m i O p o c z y ń s k i e m u m i e j ę t n o ś c i tkackie, hafciar
skie są jeszcze na t y l e powszechne, że i n f o r m a t o r k i p r z e d k ł a d a j ą w ł a s n e
w y r o b y l u b zamawiane na wsi, k t ó r e są solidniej w y k o n a n e , nad w y
r o b y s p ó ł d z i e l n i , t y m bardziej że w e wsiach t y c h r e g i o n ó w k s z t a ł t u j ą
3 4
3 5
3 6
3 4
„Potrzebna spółdzielnia, na coś m o g ą się przydać te umiejętności, które
w m ł o d y m wieku nabyłam" (P. Biała, w. 52), „Potrzebna, na byle czym można
zarobić" (P. Biała, w. 54).
„Ładne, bo są takie, jak nasze matki i babki robiły" (Opoczyńskie, ankiety),
„Jestem do takich przyzwyczajona" (P. Biała, w. 5 lat 78) „Ładne, bo są zabytkowe"
(P. Zielona).
„Dywan z «Opocznianki» nic nie wart, bo kolory pełzną. Jest w ich wy
robach sztuczna nitka, nie tylko w e ł n a i oni mają rzadkie płochy, tkaniny się szybko
rozchodzą. Ze wsi woli każdy sam sobie zrobić" (Opoczyńskie, Ogonowice w. 4b).
3 5
3 6
106
MARIA
WOŻNIAK
się jeszcze ciągle nowe mody, nowe w z o r n i c t w o , a t y c h tendencji m o d y
wiejskiej s p ó ł d z i e l n i e nie u w z g l ę d n i a j ą . „ S t a r o d a w n o ś ć " czy „ s t a r o ś w i e c k o ś ć " i n i e n a d ą ż a n i e za m o d ą w i e j s k ą w y r o b ó w s p ó ł d z i e l n i jest n a j
częściej p r z y c z y n ą n e g a t y w n e j oceny i b r a k u akceptacji, s z c z e g ó l n i e
w ś r ó d ś r e d n i e g o i m ł o d s z e g o pokolenia, co n a j c z ę ś c i e j p o d k r e ś l a n e jest
w Ł o w i c k i e m (100% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) i O p o c z y ń s k i e m
(90,0% w ś r ó d w y p o w i e d z i n e g a t y w n y c h ) , gdzie — j a k j u ż wspomniano —
s t r ó j jest jeszcze noszony. W Puszczy B i a ł e j haft czerwono-czarny, w y
k o n y w a n y na z a m ó w i e n i e s p ó ł d z i e l n i u w a ż a n y jest przez l u d n o ś ć za
, , s t a r o ś w i e c k i " (lub „ t u r e c k i " ) i nie m o d n y . Obecnie na w ł a s n y u ż y t e k
c h ę t n i e j w y k o n u j e się haft „ ś l a c h e c k i " w k o l o r o w e k w i a t y . O g ó l n i e
panuje opinia, że w z o r n i c t w o w y r o b ó w r e g i o n a l n y c h w y k o n y w a n y c h
w s p ó ł d z i e l n i a c h jest podobne do dawnego wiejskiego (68,0% w y p o w . ) ,
a m a ł o podobne do w s p ó ł c z e ś n i e stosowanego na wsi, lecz i t u z d a r z a j ą
się w y p o w i e d z i ś w i a d c z ą c e o odchodzeniu od tradycyjnego w z o r n i c t w a ,
nie t y l k o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i i surowca. Na p r z y k ł a d na K u r p i a c h —
Puszczy Zielonej n o w o ś c i ą b y ł y t k a n i n y „ ł o w i c k i e " , m a t y i chodniki,
c z ę ś c i o w o zaakceptowane przez m i e s z k a ń c ó w regionu. W Ł o w i c k i e m
różnice m i ę d z y d a w n y m wzornictwem tkanin regionalnych a wyrobami
s p ó ł d z i e l n i n a j c z ę ś c i e j oceniane są n e g a t y w n i e p r z y p o d k r e ś l a n i u , że
s p ó ł d z i e l n i a czerpie w z o r n i c t w o z regionu, nie w n o s z ą c w zamian no
wych wartości.
3 7
3 8
K u p o w a n e w sklepach „ C e p e l i i " przez m i e s z k a ń c ó w w s i są przede
w s z y s t k i m w y r o b y z w i e l u w z g l ę d ó w nie w y k o n y w a n e j u ż na w s i ( l n i a
ne obrusy i serwety, ozdobne naczynia gliniane), p a m i ą t k i i prezenty
dla k r e w n y c h za g r a n i c ą i t p . Trzeba d o d a ć , że sklepy „ C e p e l i i " , n i e
z a l e ż n i e od m i e j s c o w o ś c i , zaopatrywane są w w y r o b y p o c h o d z ą c e z całej
Polski, c z ę s t o w i ę c l u d n o ś ć w i e j s k a k u p u j e w n i c h te w y r o b y , k t ó r e są
aktualnie modne na wsi, a nie p o c h o d z ą z w ł a s n e g o regionu (np. k a p y ł o
w i c k i e ) . Na zasadzie n o w o ś c i m a j ą p o p y t na w s i te w y r o b y w ł a s n e j
s p ó ł d z i e l n i , k t ó r e o d b i e g a j ą w j a k i ś s p o s ó b od dawniejszego w z o r n i c t w a ,
k t ó r e na w s i się j u ż o p a t r z y ł o , l u b t e ż w y r o b y technicznie lepiej w y k o
nane n i ż analogiczne na w s i (np. d y w a n y szerokie i wielonicielnicowe)
oraz dzianiny.
3 7
„Ładne, ale ze wsi nie kupują, bo to ludowe i każdy sobie zrobi. »Opocznianka« ma stare wzory, a teraz na wsi modne jaśniejsze kolory i szersze pasy"
(Ogonowice, w. 7c); „Podobne do wiejskich, ale wzory bardziej starodawne, po
winno być więcej kolorów różowych i żółciutkich" (Łowickie, w. 121).
„Ludzie m ó w i ą , że to haft turecki i nikt nie położy takiej serwety w domu"
(w. 15). „Takie serwety podobają się w mieście, na wsi ludzie w o l ą ślacheckie
wyszywanie" (w. 14).
3 8
PROBLEMY
WYTWÓRCZOŚCI
LUDOWEJ
107
W y r a ź n y w y p ł y w „ C e p e l i i " zaznacza się w upowszechnieniu na w s i
w y r o b ó w i u m i e j ę t n o ś c i , k t ó r e jeszcze przed I I w o j n ą b y ł y d o m e n ą
w ą s k i e g o grona s p e c j a l i s t ó w (np. t k a c t w o d y w a n ó w na szerokich k r o s
nach, haft na t i u l u ) i u ż y t k o w a n e zazwyczaj przez n i e l i c z n ą g r u p ę boga
t y c h gospodarzy l u b inne w a r s t w y s p o ł e c z n e (dwory). S t a n o w i ą one
obecnie przedmiot p o ż ą d a n i a w ś r ó d d u ż e j g r u p y l u d n o ś c i , m o ż l i w y do
realizacji .
3 9
Proces ponownego p r z e j m o w a n i a w z o r ó w dawniejszej sztuki w i e j
skiej poprzez miasto n a s t ę p u j e p o w o l i , ale dość w y r a ź n i e j u ż zaczyna
w y s t ę p o w a ć , co s z c z e g ó l n i e widoczne jest w w y p o w i e d z i a c h mieszkanek
Puszczy B i a ł e j , gdzie j a k j u ż wspomniano, s t y c z n o ś ć z m i a s t e m jest b a r
dziej b e z p o ś r e d n i a . N a b y w a n i e w y r o b ó w t y c h o d b y w a się b ą d ź poprzez
zakup w „ C e p e l i i " , b ą d ź t e ż w y k o n y w a n i e ich, obok p r o d u k c j i dla s p ó ł
dzielni, na potrzeby w ł a s n e l u b o d b i o r c ó w w i e j s k i c h ( t k a n i n y , haft na
t i u l u i serwetkach).
W i e l k i m powodzeniem cieszą się we w s z y s t k i c h o m a w i a n y c h r e g i o
nach m a t y s ł o m i a n e , k t ó r y c h p r o d u k c j ę dla c e l ó w dekoracyjnych
z a i n i c j o w a ł a k i l k a n a ś c i e lat t e m u „ C e p e l i a " . Obecnie w y r ó b i c h i u ż y t
kowanie r o z p o w s z e c h n i ł o się do tego stopnia, że s p o t k a ć m o ż n a k i l k a
d z i e s i ą t r o d z a j ó w r ó ż n y c h m a t p r a w i e na w s z y s t k i c h targach w o j . w a r
szawskiego ( ł ą c z n i e z W a r s z a w ą ) . Bardzo charakterystyczne jest pod
chwycenie i w i e l o r a k i e w y k o r z y s t a n i e w k u l t u r z e l u d o w e j f u n k c j i de
koracyjnej m a t s ł o m i a n y c h , b ę d ą c e k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m k r ą ż e n i a
w z o r ó w k u l t u r o w y c h . Ż e moda ta jest s p r a w ą ostatnich lat, m o ż e
ś w i a d c z y ć f a k t , iż jeszcze w 1968 r o k u p o w t a r z a ł y się w y p o w i e d z i
mieszkanek Puszczy Zielonej: „ S ł o m ę m a m w stodole, co j ą b ę d ę w izbie
wieszać!"
Natomiast c h o ć b y t y l k o w 2 p ó ł r o c z u 1973 r o k u w g m i n i e
K a d z i d ł o w y d a n o 150 z e z w o l e ń na p r o d u k c j ę c h a ł u p n i c z ą m a t s ł o m i a
nych.
P o d s u m o w u j ą c p o w y ż s z e r o z w a ż a n i a n a d zagadnieniem m e c h a n i z m ó w
funkcjonowania i z m i a n z a c h o d z ą c y c h w w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j m o ż n a
4 0
4 1
3 9
„Haftu na tiulu dawniej na wsi nie robili. Nauczyli się haftować przed
wojną, kiedy była Cepelia [Spółdzielnia Kurpiowskiego Przemysłu Ludowego
W. Modzelewskiej]. Kiedyś na dworze robiły go kobiety dla dziedziców, teraz na
sprzedaż" (w. 48); „Podoba mi się haft na tiulu, bo bardziej miejski" (w. 68).
„Jeżeli ludzie słyszą, że te wyroby podobają się w mieście, to sami też będą
ich używać" (w. 37), Ludzie na wsi chcą się upodobnić do miejskich, a w mieście
ludowe wyroby są modne" (w. 32), „Jeżeli ktoś chce mieć mieszkanie urządzone
po miejsku, to kładzie na stole serwetki" (w. 61); „Teraz wyroby tkackie znów są
na wsi modne" (w. 65) i podobne.
J . Hilczer-Pilch, Współczesne
upodobania estetyczne ludności
kurpiowskiej
na podstawie analizy wnętrz
domów
Kadzidła,
„Polska Sztuka Ludowa", 1969,
nr 3/4, s. 149-178.
4 0
4 1
108
MARIA
WOZNIAK
s t w i e r d z i ć , że w s p ó ł c z e s n e d r o g i jej r o z w o j u p r z e b i e g a j ą d w o m a za
z ę b i a j ą c y m i się n u r t a m i : p o w s t a j ą nowe w y t w o r y , style i m o d y w e
w n ą t r z ś r o d o w i s k a wiejskiego, b ę d ą c e p r z e j a w e m z a r ó w n o w ł a s n e j m y ś l i
t w ó r c z e j , j a k i p r z y s t o s o w y w a n i a do w ł a s n e g o s t y l u w z o r ó w k u l t u r y m i e j
skiej, a t a k ż e coraz częściej p r z e n i k a na w i e ś moda na dawne w y r o b y
ludowe, w y k o n y w a n e w s p ó ł c z e ś n i e dla o d b i o r c ó w m i e j s k i c h , d r o g ą bez
p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z miastem, w s p ó ł p r a c y z „ C e p e l i ą " .
i 2
4 2
Szersze o m ó w i e n i e poruszonych tu zagadnień zawiera opracowanie M. W o ź n i a k o w e j , Analiza stanu wytwórczości
ludowej. Wnioski uogólniające,
Warsza
w a 1974 (m—pis w archiwum Zakładu Badawczego „Cepelia").
