-
Title
-
Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.79-90
-
Creator
-
Dynowski, Witold
-
Date
-
1975
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:788
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:857
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X I X z. 2
WITOLD
DYNOWSKI
PAŃSTWOWE M U Z E U M ETNOGRAFICZNE
W WARSZAWIE
Od m o m e n t u , k i e d y z m u z e a l n i c t w e m z a c z ę t o ł ą c z y ć p o j ę c i e reprezen
t a c j i k u l t u r y narodowej, gromadzenie z b i o r ó w i odpowiedni s p o s ó b i c h
eksponowania z y s k a ł y i n n ą , znacznie w y ż s z ą r a n g ę . T o t e ż po w i e l u latach
d o r y w c z y c h r o z w i ą z a ń w stosunku do z b i o r ó w etnograficznych groma
dzonych w Warszawie o t w a r c i e w g r u d n i u 1973 r . o k a z a ł e g o M u z e u m
Etnograficznego w c e n t r u m stolicy s p o t k a ł o s i ę z najbardziej ż y w y m
zadowoleniem i s a t y s f a k c j ą nie t y l k o u polskich e t n o g r a f ó w i e t n o l o g ó w ,
ale t a k ż e i u t y c h , k t ó r y m niepisana h i s t o r i a c h ł o p ó w jest bliska i droga.
Co w i ę c e j , w y j ę c i e z m a g a z y n ó w i w ł a ś c i w e wyeksponowanie wcale n i e
n a j u b o ż s z y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich b ę d z i e teraz dla szerokich k r ę g ó w
s p o ł e c z e ń s t w a b o d a j ż e najbardziej w ł a ś c i w y m b o d ź c e m f o r m u j ą c y m w y
o b r a ź n i ę i b o g a c ą c y m w i e d z ę o drogach r o z w o j u k u l t u r ludzkich, sta
w i a j ą c w l e k c j i p o g l ą d o w e j najbardziej d o n i o s ł y p r o b l e m w dziejach
c y w i l i z a c j i , co c z ł o w i e k a w d z i a ł a n i u i t w ó r c z o ś c i ł ą c z y , a co dzieli.
O t w a r c i e w stolicy P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w nowej
reprezentacyjnej siedzibie zbiega s i ę z jubileuszem trzydziestolecia naszej
odrodzonej p a ń s t w o w o ś c i . W y d a r z e n i e to n i e w ą t p l i w i e
zapoczątkuje
w k r ę g u ż y c i a etnograficznego n o w y okres. Z a n i m jednak zacznie s i ę
on w y p e ł n i a ć n o w y m i w a r t o ś c i a m i , r z e c z ą j a k najbardziej s ł u s z n ą b ę d z i e
n a w i ą z a ć m y ś l ą do d r o g i j u ż przebytej, przede w s z y s t k i m do tego
p u n k t u — n a z w i j m y go „ z e r o w y m " , k i e d y w 1946 r o k u w w a r u n k a c h
k o m p l e t n e j r u i n y i zniszczenia p o d j ę t o p r a c ę n a d wskrzeszeniem M u z e u m
Etnograficznego w Warszawie. O d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o "
ma sens p o d w ó j n y , chodzi przede w s z y s t k i m o to, ż e b y m ó c w e w ł a ś c i w e j
skali s p o j r z e ć na w k ł a d pracy i w y s i ł k u w ł o ż o n y c h w c i ą g u trzydziesto
lecia, ż e b y m ó c o p e r o w a ć k o n t r a s t e m — t a k b y ł o na p o c z ą t k u , a t a k
jest dzisiaj. Poza t y m o d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " m a t a k ż e
sens d o d a t k o w y . Chodzi o to, ż e b y dla h i s t o r i i etnografii polskiej (przede
w s z y s t k i m ze w z g l ę d u n a m ł o d s z ą g e n e r a c j ę ) , w mocniejszych l i n i a c h
u t r w a l i ć ogrom w y s i ł k u i pracy w ł o ż o n y c h w o d b u d o w ę i r o z b u d o w ę
m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Polsce. O c z y w i ś c i e u w z g l ę d n i a j ą c szcze
g ó l n e t r u d n o ś c i i efekty p r z y odbudowie o ś r o d k a warszawskiego.
80
WITOLD
DYNOWSKI
Hyc. 1. P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Odrestaurowany dawny gmach
rzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kredytowej 1
Fot.
т.
Towa
Kobus
I n i c j a t o r e m o d b u d o w y ( p u n k t zerowy) M u z e u m
Etnograficznego
w Warszawie b y ł dr Jan Ż o ł n a - M a n u g i e w i c z . Ze s z c z u p ł y m g r o n e m
w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z a a d o p t o w a ł on zdewastowany X V I I I - w i e c z n y p a ł a c y k
B r ü h l a w M ł o c i n a c h do w y j ś c i o w y c h potrzeb s t o ł e c z n e g o m u z e a l n i c t w a .
W t y m czasie p l a c ó w k a ta w y s t ę p o w a ł a pod n a z w ą M u z e u m K u l t u r
Ludowych.
Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e decyzja p o w z i ę t a na O g ó l n o p o l s k i e j K o n
ferencji
Etnograficznej z w o ł a n e j przez N a c z e l n ą D y r e k c j ę
Muzeów
i O c h r o n y Z a b y t k ó w i d o t y c z ą c a k i e r u n k ó w pracy M u z e u m K u l t u r L u
d o w y c h . Zgodnie z zaleceniami tej K o n f e r e n c j i m u z e u m warszawskie
w p r z y s z ł o ś c i w i n n o się p r z e k s z t a ł c i ć w c e n t r a l n ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą dla
całego k r a j u . Z n a t u r y rzeczy b y ł a b y to p l a c ó w k a reprezentacyjna,
d z i a ł a l n o ś c i ą s w o j ą o r i e n t u j ą c a muzea regionalne, przede w s z y s t k i m na
sposoby przedstawienia c a ł o k s z t a ł t u p r o b l e m a t y k i polskiej k u l t u r y l u
dowej. Co w i ę c e j w tej p l a c ó w c e muzealnej, a nie gdzie indziej, w i n n y
b y ć zgrupowane etnograficzne zbiory r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę l u d o w ą
i n n y c h k r a j ó w i k o n t y n e n t ó w . Zgodnie z t y m i z a ł o ż e n i a m i w 1947 r.
p o w o ł a n o do ż y c i a w M u z e u m w y o d r ę b n i o n y d z i a ł e t n o g r a f i i pozaeuro-
PAŃSTWOWE
MUZEUM
81
ETNOGRAFICZNE
pejskiej, gdzie m i a ł y b y ć zgromadzone wszystkie z a b y t k i pozaeuropejskie
dotychczas rozproszone po l i c z n y c h muzeach warszawskich i t e r e n o w y c h .
D z i ę k i t e m u w n a s t ę p n y c h j u ż latach t r a f i ł y do M u z e u m p r a w i e wszyst
kie w a r t o ś c i o w e kolekcje z tego zakresu. W a r t o t e ż p o d k r e ś l i ć , że zbiory
z zakresu polskiej k u l t u r y l u d o w e j p o c z ą t k o w o b y ł y gromadzone w r a
mach jednego d z i a ł u , natomiast w 1954 r. z o s t a ł y one podzielone na
zbiory z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz zbiory sztuki l u d o w e j . W r a z
z p o w i ę k s z a n i e m się z b i o r ó w i p o s t ę p u j ą c ą s p e c j a l i z a c j ą pracy w m u z e u m
zbiory s z t u k i w 1958 r. z o s t a ł y podzielone na o d r ę b n e z e s p o ł y : t k a n i n y ,
stroju, p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h , o z d ó b w n ę t r z a mieszkalnego, m e t a l o
plastyki, malarstwa i rzeźby.
Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że w r a z z p o w o ł a n i e m na stanowisko d y r e k t o r a
M u z e u m prof. Ksawerego Piwockiego (1956) rozpoczyna się w p o w o
jennej h i s t o r i i p l a c ó w k i n o w y r o z d z i a ł . W t y m t e ż okresie M u z e u m
zmienia n a z w ę na M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j . M o ż e m y p r z y j ą ć ,
że w o m a w i a n y m okresie z a s z ł y t r z y zasadnicze wydarzenia, k t ó r e
znakomicie z b l i ż a ł y n o w ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą do stanu rzeczy, k t ó r y
k o n s t a t u j e m y dzisiaj. W t y m czasie b o w i e m uzyskano przez d y r e k c j ę
Ryc. 2. Dział folkloru. Ekspozycja wycinanek i pająków
Fot.
6 — Etnografia Polska, X I X / 2
L.
Trojanowski
82
WITOLD
DYNOWSKI
o s t a t e c z n ą l o k a l i z a c j ę siedziby muzeum, na k t ó r ą przeznaczono c z ę ś
ciowo zniszczony d a w n y gmach T o w a r z y s t w a K r e d y t o w e g o Ziemskiego
p r z y u l . K r e d y t o w e j 1. Prace nad o d b u d o w ą i dostosowaniem do potrzeb
m u z e a l n i c t w a z a k o ń c z o n o w 1971 r o k u . W y d a r z e n i e m p r z e ł o m o w y m
dla powojennej h i s t o r i i M u z e u m b y ł o r ó w n i e ż r o z p o r z ą d z e n i e M i n i s t r a
K u l t u r y i S z t u k i (1964 г.), na m o c y k t ó r e g o M u z e u m przemianowane
z o s t a ł o na P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie i o t r z y m a ł o
statut z a k r e ś l a j ą c y podstawowe cele i f o r m y jego d z i a ł a l n o ś c i . Zgodnie
ze statutem M u z e u m jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą i o ś w i a t o w ą .
Ryc.
3.
Dział
folkloru.
Ekspozycja
palemek
Fot.
wielkanocnych
L.
Trojanowski
PAŃSTWOWE
MUZEUM
ETNOGRAFICZNE
83
Z a d a n i e m tej p l a c ó w k i jest gromadzenie i u d o s t ę p n i a n i e z b i o r ó w e t n o
graficznych i z dziedzin p o k r e w n y c h . P l a c ó w k a w i n n a t e ż p r o w a d z i ć
badania naukowe i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą . Obarcza się t e ż p l a c ó w k ę
w s p ó ł d z i a ł a n i e m w upowszechnianiu n a u k i z i n s t y t u c j a m i r o z w i j a j ą c y m i
p o d o b n ą d z i a ł a l n o ś ć . N o w e zadania stawiane przed M u z e u m w y m a g a ł y
dość znacznej reorganizacji dotychczasowej d z i a ł a l n o ś c i p l a c ó w k i . W t y m
t e ż r o k u w y o d r ę b n i o n o t r z y podstawowe z e s p o ł y m e r y t o r y c z n e z k u r a
t o r a m i , o d p o w i e d z i a l n y m i za t o k pracy. S ą to: Z e s p ó ł e t n o g r a f i i p o l
skiej i k r a j ó w o ś c i e n n y c h , Z e s p ó ł l u d ó w pozaeuropejskich oraz Z e s p ó ł
d z i a ł ó w d o k u m e n t a c j i i prac o ś w i a t o w y c h . Z e s p ó ł p o l s k i dzieli się n a
d z i a ł y : gospodarki podstawowej i r z e m i o s ł , t k a n i n i s t r o j ó w , f o l k l o r u
oraz d z i a ł s z t u k i p o w o ł a n y w 1972 r. w w y n i k u scalenia d a w n i e j samo
d z i e l n y c h d z i a ł ó w : m a l a r s t w a , g r a f i k i i w y c i n a n e k oraz r z e ź b y l u d o w e j .
Z e s p ó ł e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej d z i a ł a ł i d z i a ł a jako grupa specja
l i s t ó w — bez w e w n ę t r z n e g o p o d z i a ł u na k i e r u n k i p r o b l e m o w e i tema
tyczne. O c z y w i ś c i e w m i a r ę p o w i ę k s z a n i a się z b i o r ó w i w y ż s z e j specja
l i z a c j i m e r y t o r y c z n e j p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h sprawa w y o d r ę b n i e n i a
p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w b ę d z i e bardziej d o j r z a ł a do r o z w i ą z a n i a . W zes
pole t r z e c i m w y o d r ę b n i o n o przede w s z y s t k i m n a s t ę p u j ą c e d z i a ł y : a r c h i
w u m , b i b l i o t e k a , w y d a w n i c t w a i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Jest r z e c z ą
z r o z u m i a ł ą , że f u n k c j o n u j ą c obecnie w znacznie korzystniejszych w a r u n
k a c h l o k a l o w y c h P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne b ę d z i e m o g ł o z w r ó
cić b a c z n i e j s z ą n i ż dotychczas u w a g ę na w y p r a c o w a n i e w ł a s n e g o m o
d e l u — p l a c ó w k i centralnej, j a k i odpowiedniej koncepcji d z i a ł a n i a n i e
t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , lecz i dla sieci m u z e ó w t e r e n o w y c h . W s z y s t k o
wskazuje na to, że w c e n t r u m u w a g i D y r e k c j i znajdzie się s z c z e g ó ł o w e
o p r a c o w y w a n i e z b i o r ó w z a r ó w n o dla a k c j i w y s t a w i e n n i c z e j , j a k i d l a
c e l ó w naukowo-badawczych (eksponat muzealny j a k o źródło). Liczba
z b i o r ó w wzrasta bardzo szybko; w 1973 r. p r z e k r o c z y ł a 50 000 ekspo
n a t ó w . Z liczby tej ponad 12 000 e k s p o n a t ó w p r z y p a d a ł a na d z i a ł t k a n i n
i s t r o j ó w , ponad 7 000 na D z i a ł gospodarki i r z e m i o s ł ponad 3 000 na
D z i a ł f o l k l o r u oraz ponad 10 000 na D z i a ł sztuki l u d o w e j . Ł ą c z n i e zbiory
z zakresu e t n o g r a f i i P o l s k i o b e j m o w a ł y w 1973 r . ponad 35 000 ekspo
n a t ó w z a ś z b i o r y pozaeuropejskie l i c z y ł y sobie ponad 15 000 egzem
plarzy.
W k r ę g u e t n o g r a f i i polskiej mocno u t r w a l i ł się zwyczaj dzielenia
w y t w o r ó w k u l t u r y na w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j duchowej i s p o ł e c z
n e j . P o m i m o l i c z n y c h d y s k u s j i teoretycznych p r o w a d z o n y c h ostatnio,
zwłaszcza w związku z podjęciem wydzielonych studiów historii k u l
t u r y materialnej i kreowaniem I n s t y t u t u Historii K u l t u r y Materialnej,
p o d z i a ł t e n u t r z y m a ł się i nic nie wskazuje na to, ż e b y w tej k o n w e n c j i
( i t y l k o k o n w e n c j i ) m i a ł y zajść z m i a n y bardziej zasadnicze. S ł u s z n y t e ż
84
WITOLD
DYNOWSKI
w y d a j e się p o g l ą d , że w badaniach nad c a ł o k s z t a ł t e m k u l t u r y p o w i n n o
s i ę b e z w a r u n k o w o r o z p o c z y n a ć od z g ł ę b i e n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j . K u l
t u r a materialna obejmuje j e d n a k niezmiernie w i e l k ą ilość bardzo r ó ż n o
r o d n y c h p r z e j a w ó w l u d z k i e j w y t w ó r c z o ś c i , t o t e ż dla zorientowania się
w t y m , co ona zawiera, n i e z b ę d n e jest w y r ó ż n i e n i e w niej osobnych
d z i a ł ó w . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k dalece b y ł y
zaawansowane studia h i s t o r i i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p o d z i a ł i n t e r e s u j ą c e g o
nas z e s p o ł u k u l t u r y b y ł m n i e j l u b bardziej p r z e j r z y s t y i z a d o w a l a j ą c y .
P ó ł w i e k u t e m u K a z i m i e r z M o s z y ń s k i p i s a ł , że w pracach nad e t n o g r a f i ą
E u r o p y (w t y m t a k ż e w pracach p o ś w i ę c o n y c h e t n o g r a f i i Polski) ,,do
niedawna u p r z y w i l e j o w a n e stanowisko" z a j m o w a ł y odzież i b u d o w n i c t w o ,
i n n e z a ś d z i a ł y przedstawiano w f o r m i e z a c z ą t k o w e j l u b t e ż p o m i j a n o
z u p e ł n i e . P i e r w s z ą p r ó b ę systematycznego u k ł a d u spojrzenia o b e j m u j ą
cego c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y materialnej d a ł K . M o s z y ń s k i w c z a s o p i ś m i e
„ L u d " w 1924 r. W zasadzie ten sam u k ł a d z m a ł y m i m o d y f i k a c j a m i
z a c h o w a ł K . M o s z y ń s k i w k a p i t a l n y m dziele Kultura
ludowa
Słowian,
cz. I : Kultura materiálna.
W y r ó ż n i a on w k u l t u r z e materialnej n a s t ę p u
j ą c e w i e l k i e d z i a ł y : 1) zdobywanie ż y w n o ś c i i n i e k t ó r y c h s u r o w c ó w (zbie-
Ryc. 4. Dział sztuki ludowej. Ekspozycja rzeźby figuralnej
Fot.
S.
Sowilski
PAŃSTWOWE
MUZEUM
85
ETNOGRAFICZNE
ractwo, ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , hodowla z w i e r z ą t , u p r a w a r o ś l i n ) ;
2) p r z e c h o w y w a n i e ż y w n o ś c i i s u r o w c ó w ; 3) p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r
m ó w , zaopatrywanie się w w o d ę , niecenie i sposoby u ż y w a n i a ognia,
s p o r z ą d z a n i e p o t r a w i n a p o j ó w ; 4) o b r ó b k a s u r o w c ó w r o ś l i n n y c h n p .
drewna, w ł ó k n a , o b r ó b k a s u r o w c ó w z w i e r z ę c y c h , np. s k ó r y , kości, o b r ó b
k a s u r o w c ó w m i n e r a l n y c h n p . g l i n y , k r u s z c ó w ; 5) zabiegi o b e z p i e c z e ń
stwo i w y g o d ę ( s p o r z ą d z a n i e i u ż y t k o w a n i e b r o n i , o d z i e ż y , b u d o w l i
i s p r z ę t ó w , zabiegi o czystość); 6) transport i k o m u n i k a c j a ( r u c h l ą d o w y
i w o d n y , rodzaje lokomocji, pomocnicze ś r o d k i l o k o m o c j i i transportu).
U k ł a d w y p r a c o w a n y przez K . M o s z y ń s k i e g o s t a ł się u k ł a d e m k l a
sycznym. W o k r e ś l o n y m sensie o b o w i ą z y w a ł on polskich e t n o g r a f ó w
p r z y poruszaniu t e m a t ó w odpowiednich (stał się w p e w n y m sensie
m a n i e r ą n a u k o w ą — s z k o ł ą p o l s k ą w etnografii).
Jasne jest, ż e p o r z ą d e k d o t y c z ą c y zasad k l a s y f i k a c j i w y t w o r ó w l u
dowej k u l t u r y m a t e r i a l n e j ustalony w p o l s k i m p i ś m i e n n i c t w i e etno
g r a f i c z n y m r ó w n i e mocno o b o w i ą z y w a ł t a k ż e w y s t a w i e n n i c t w o muzealne.
T o t e ż m o ż n a p r z y j ą ć , że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a r ó w n o muzea
T
Ryc. 5. Wystawa „Tkactwo i strój"
Fot.
s.
Sowilski:
86
WITOLD
DYNOWSKI
centralne, j a k i regionalne h o ł d o w a ł y t y m s a m y m zasadom
które ustalił Kazimierz M o s z y ń s k i .
klasyfikacji,
1
W p u n k c i e z e r o w y m o d r a d z a j ą c e g o się etnograficznego m u z e a l n i c t w a
w stolicy nie r e j e s t r u j e m y w y m i e r n y c h tendencji z m i a n y zasad p r z e d
w o j e n n y c h . P o l i t y k a gromadzenia i ekspozycji z b i o r ó w w okresie po
c z ą t k o w y m (Muzeum K u l t u r Ludowych w Młocinach) całkowicie b y ł a
u z a l e ż n i o n a i p o d p o r z ą d k o w a n a bardzo s k r o m n y m w a r u n k o m l o k a l o
w y m i m a ł y m dotacjom na zakup e k s p o n a t ó w . T o t e ż o t y m okresie
m o ż n a p o w i e d z i e ć , że c h a r a k t e r y z o w a ł o j ą raczej zaspokajanie c e l ó w
d o r y w c z y c h w y s t a w i e n n i c t w a i poszukiwanie r o z s ą d n e g o w y j ś c i a w sy
tuacjach k ł o p o t l i w y c h a n i ż e l i konsekwentna p o l i t y k a d ł u g o f a l o w a . I n a
czej trzeba b ę d z i e s p o j r z e ć na d z i a ł a l n o ś ć M u z e u m od m o m e n t u , k i e d y
k i e r o w n i c t w o tej p l a c ó w k i p r z e j ą ł prof. K s a w e r y P i w o c k i , w y b i t n y ba
dacz l u d o w e j d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j . K i e r u n e k r o z w o j o w y nowej p l a
c ó w k i zaznaczony z o s t a ł j u ż w samej nazwie: M u z e u m K u l t u r y i Sztuki"
L u d o w e j . D o d a j m y , że poszerzony p r o f i l m u z e a l n i c t w a etnograficznego
w Warszawie, a raczej p o d k r e ś l e n i e r ó w n o r z ę d n o ś c i z b i o r ó w s z t u k i l u
d o w e j w k o l e k c j a c h etnograficznych, zbiega się z przekazaniem M u z e u m
12 000 z a b y t k ó w s z t u k i przez D e p a r t a m e n t P l a s t y k i M i n i s t e r s t w a K u l
t u r y i Sztuki. Znamiona r ó w n o r z ę d n o ś c i k u l t u r y i s z t u k i w ekspozycji
muzealnej m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w dzisiejszym M u z e u m E t n o
g r a f i c z n y m . W dziale p o ś w i ę c o n y m ekspozycji w n ę t r z a c h a ł u p y c h ł o p
skiej obok w y t w o r ó w starszych — n a z w i j m y je s p r z ę t a m i l u d o w y m i —
o g l ą d a m y t a k ż e m e b l a r s t w o ludowe: b a r w n e skrzynie, kredensy i szafy,
n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e przez p r o w i n c j o n a l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zaspo
k a j a j ą c y c h r o z b u d o w u j ą c e się potrzeby c h ł o p s k i e . Ten t y p w y t w o r ó w
w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zyskuje p e ł n e o b y w a t e l s t w o p r z e w a ż n i e pod koniec
u b i e g ł e g o stulecia. T o samo m o ż e m y o b s e r w o w a ć w w y s t a w i e „ T k a c t w o
i strój".
S ł u s z n i e p o d k r e ś l a się, ż e „ w i e l k a r o z m a i t o ś ć c z y n n i k ó w m a j ą c y c h
w p ł y w na ostateczny w y r a z p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h nie d y s k w a l i f i
k u j e go j a k b w y t w o r u polskiej k u l t u r y l u d o w e j " .
W r ę c z przeciwnie, p o m i m o stopienia się w s t r o j u c h ł o p s k i m z drugiej
p o ł o w y u b i e g ł e g o stulecia e l e m e n t ó w najrozmaitszej p r o w e n i e n c j i ( m i ę
dzy i n n y m i u w z g l ę d n i ć n a l e ż y silne w p ł y w y s p o s o b ó w noszenia się t z w .
w a r s t w w y ż s z y c h — szlachty i m i e s z c z a ń s t w a , j a k r ó w n i e ż u m u n d u r o
w a n i a wojska) b y ł on m o c n y m akcentem w y r ó ż n i a j ą c y m c h ł o p ó w . Co
w i ę c e j , p o m i m o r o z w i ą z a ń z b l i ż o n y c h l u b podobnych, s t r ó j c h ł o p s k i
z tego okresu w y s t ę p o w a ł na ziemiach P o l s k i w bardzo d u ż y m z r ó ż n i c o 2
1
K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian,
t. I, cz. I, Kraków 1924.
K . P i e t k i e w i c z , Wystawa „Tkactwo
г Strój", [w:] Państwowe
Muzeum
Etnograficzne, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973, s. 62.
2
PAŃSTWOWE
MUZEUM
87
ETNOGRAFICZNE
Ryc. 6. Zbiory z Afryki
Fot.
L.
Trojanowski
w a n i u . Jeszcze m n i e j w i ę c e j 80 lat t e m u m o ż n a b y ł o d o l i c z y ć się k i l k a
d z i e s i ą t odmian regionalnych. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego
r e j e s t r u j e m y b o g a t ą i c h k o l e k c j ę , rodzi się w z w i ą z k u z t y m pytanie,
w j a k i s p o s ó b n a l e ż a ł o b y j e najkorzystniej w y e k s p o n o w a ć .
P e ł n y efekt mocniejszego p o w i ą z a n i a z a b y t k ó w i w y t w o r ó w s z t u k i
ludowej z całokształtem k u l t u r y chłopskiej rejestrujemy w wystawach
„ P o l s k i e o b r z ę d y doroczne", „ Z d o b n i c t w o chaty w i e j s k i e j " i przede
w s z y s t k i m w „ G a l e r i i S z t u k i L u d o w e j " . W tej ostatniej zgromadzone
zostały zabytki rzeźby ludowej, malarstwa i drzeworytu. W okolicznościo
w y m w y d a w n i c t w i e M u z e u m Etnograficznego p o d k r e ś l a się szczególnie
mocno bogactwo zbioru r z e ź b . D z i a ł ten zdaniem prof. J. Grabowskiego
jest „ c h y b a najbogatszy co n a j m n i e j w Polsce", przekracza on b o w i e m
1300 f i g u r — m o ż n a p o w i e d z i e ć — bez m a ł a , p r a w i e k o m p l e t . Z b i ó r ten
m o ż e o b s ł u g i w a ć nie t y l k o najbardziej p o m y s ł o w e w y s t a w y , lecz r ó w
n i e ż z p e ł n y m powodzeniem w i n i e n s ł u ż y ć do s t u d i ó w t a k i c h zjawisk
a r t y s t y c z n y c h , j a k i m jest r z e ź b a l u d o w a .
3
3
J. G r a b o w s k i ,
op. cit., s. 60.
88
WITOLD
DYNOWSKI
Na z a k o ń c z e n i e k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u i c h a r a k t e r y s t y k i z b i o r ó w i eks
pozycji P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego n a l e ż a ł o b y jeszcze n a
w i ą z a ć do k o l e k c j i pozaeuropejskich, m ó w i ą c ściślej do z b i o r ó w z A f r y k i ,
P o l i n e z j i i A m e r y k i oraz z A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j , j a k r ó w n i e ż
z A u s t r a l i i i Oceanii. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że z a l ą ż k i etnograficznych zbio
r ó w pozaeuropejskich s i ę g a j ą „ p u n k t u zerowego". Gromadzono je z o k r e ś
l o n ą k o n c e p c j ą i planowo ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h ) , r ó w n o l e g l e do
z b i o r ó w polskich. Trzeba t a k ż e z a r e j e s t r o w a ć odmienne sytuacje, j a k i e
m i a ł y miejsce i z a c h o d z ą nadal w sposobach k o m p l e t o w a n i a etnograficz
n y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich. O ile w okresie przed p i e r w s z ą w o j n ą
ś w i a t o w ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z b i o r y pozaeuropejskie powsta
w a ł y w w y n i k u d a r o w i z n i z a p i s ó w c a ł y c h k o l e k c j i gromadzonych
amatorsko przez d ł u g i e okresy ż y w o t a P o l a k ó w na dalekiej o b c z y ź n i e
np. Ignacy Belakowicz — K a m b o d ż a , Laos i A n n a m , L e o p o l d J a n i k o w
s k i — K a m e r u n , B r o n i s ł a w P i ł s u d s k i — kolekcje j a k u c k i e i gilackie,
to obecnie k o m p l e t u j e się je w zasadzie z o k r e ś l o n y m planem. N i e jest
w i ę c d z i e ł e m p r z y p a d k u , ż e obecnie w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o
g r a f i c z n y m z b i o r y z A f r y k i zasacharyjskiej s t a n o w i ą n a j l i c z n i e j s z ą i n a j
c e n n i e j s z ą k o l e k c j ę e t n o g r a f i c z n ą . Zainteresowanie b o w i e m w Polsce
e t n o g r a f i ą A f r y k i z n a l a z ł o się c a ł k o w i c i e „ n a l i n i i " z p o w o j e n n y m
procesem dekolonizacji A f r y k i i t w o r z e n i e m s i ę n i e z a l e ż n y c h p a ń s t w
a f r y k a ń s k i c h . W k o n k r e t n y m p r z y p a d k u z b i e g ł o się to z w y p r a w a m i
p o d r ó ż n i c z y m i dr W a c ł a w a Korabiewicza, k t ó r y ściśle w s p ó ł p r a c o w a ł
z p o w o j e n n y m m u z e a l n i c t w e m etnograficznym. W p e w n y m sensie obraz
d z i a ł a l n o ś c i zaplanowanej w y s t ę p u j e t a k ż e w k o l e k c j i m e k s y k a ń s k i e j .
K o l e k c j a m e k s y k a ń s k a pochodzi b o w i e m c z ę ś c i o w o z b a d a ń t e r e n o w y c h
prof. M . F r a n k o w s k i e j , c z ę ś c i o w o z w y m i a n y m i ę d z y m u z e u m warszaw
s k i m i Museo de las C u l t u r a s w m i e ś c i e M e k s y k u .
4
5
W
4
zasadzie d z i a ł a l n o ś ć
centralnych p l a c ó w e k muzealnych
związana
Wszystkie dane dotyczące struktury organizacyjnej P a ń s t w o w e g o Muzeum
Etnograficznego, jak również wiadomości o zbiorach i ich liczebności zaczerpnięte
zostały z okolicznościowego wydawnictwa Państwowe
Muzeum Etnograficzne,
Hi
storia, Zbiory, Ekspozycje
opublikowanego z okazji otwarcia nowej placówki. To
samo dotyczy wiadomości o działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i przed pierwszą wojną światową. O historii Muzeum
Etnograficznego w Warszawie i o działalności tej placówki w okresie m i ę d z y w o j e n
nym pisali: prof, dr E . Frankowski i doc. T. Dziekoński.
W pewnym sensie odzwierciedleniem zainteresowań powojennym procesem
afrykańskim była wystawa zorganizowana w Warszawie pod hasłem „Afryka nie
znana a bliska". Brali w niej udział pracownicy naukowi Uniwersytetu Warszaw
skiego, wykorzystując zbiory Muzeum. W wystawie tej zaangażowane było także
U N E S C O . Recenzja o tej wystawie zamieszczona była w „Etnografii Polskiej",
t. X I I I .
5
PAŃSTWOWE MUZEUM
ETNOGRAFICZNE
89
jest mocno z g e n e r a l n ą l i n i ą p a ń s t w o w e j p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . W y r a ż a
się to nie t y l k o w dziedzinie k o m p l e t o w a n i a z b i o r ó w (dotyczy to przede
w s z y s t k i m z a k u p ó w znaczniejszych), lecz t a k ż e i w p r o g r a m o w a n i u o d
powiednich wystaw. W działalności wystawienniczej P a ń s t w o w e g o M u
zeum Etnograficznego, j a k i w p l a c ó w k a c h , z k t ó r y c h ono w y r o s ł o
( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h , M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) , obok
w y s t a w s t a ł y c h r e j e s t r u j e m y t a k ż e w y s t a w y specjalne — o k o l i c z n o ś c i o w e
czy t e ż o w y b r a n e j tematyce. Ten t y p w y s t a w M u z e u m Etnograficzne
w Warszawie o r g a n i z o w a ł o j u ż od lat, z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a
n i c ą . W s p o m n i j m y t u , że j u ż w 1949 r . b y ł a zorganizowana w y s t a w a
pierwsza, p o ś w i ę c o n a sztuce A f r y k i i Oceanii. W l a t a c h n a s t ę p n y c h ze
z b i o r ó w s t a ł y c h u d o s t ę p n i o n o szerszemu o g ó ł o w i w y s t a w y specjalne pod
h a s ł e m „ P o l s k i s t r ó j l u d o w y " , p r e z e n t u j ą c y około 100 z e s t a w ó w , oraz
„ W i e j s k i e w n ę t r z a mieszkalne". W z w i ą z k u z o g ł o s z e n i e m r o k u 1962
R o k i e m Z i e m i Mazowieckiej P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne zorga
n i z o w a ł o w latach Z a c h ę t y w y s t a w ę pod n a z w ą „ K u l t u r a artystyczna w s i
mazowieckiej". Jej zadaniem b y ł o pokazanie, j a k i m mianowicie prze
m i a n o m u l e g ł a l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna na Mazowszu na p r z e ł o m i e
u b i e g ł e g o i b i e ż ą c e g o stulecia. Rok 1963 s t a n ą ł pod z n a k i e m j u b i l e u s z u
75-lecia warszawskiego M u z e u m Etnograficznego. P o d k r e ś l a j ą c w a g ę tego
jubileuszu przygotowano d u ż ą w y s t a w ę r e t r o s p e k t y w n ą , p r z e d s t a w i a j ą c ą
dzieje M u z e u m i jego p o w o j e n n y dorobek. S z c z e g ó l n i e c h o d z i ł o w tej
w y s t a w i e o pokazanie bogactwa z b i o r ó w i i c h w a r t o ś c i dla b a d a ń n a u
k o w y c h — jako d o k u m e n t u m i n i o n e j p r z e s z ł o ś c i . O s o b n ą k a r t ę w dzia
ł a l n o ś c i M u z e u m Etnograficznego s t a n o w i w s p ó ł p r a c a z i n n y m i m u z e a m i
etnograficznymi i organizacjami s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y m i . W 1964 r. P a ń
s t w o w e M u z e u m Etnograficzne u r z ą d z i ł o w M u z e u m
Mazowieckim
w P ł o c k u w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą muzyce i t a ń c o w i A f r y k i . W ramach
w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i p o l i t y c z n y m i z okazji K o n g r e s u Zjednoczo
nego S t r o n n i c t w a L u d o w e g o w 1964 r. zorganizowano t a k ż e w salach
F i l h a r m o n i i N a r o d o w e j w Warszawie o k o l i c z n o ś c i o w ą w y s t a w ę pod naz
w ą „ S z t u k a l u d o w a i j e j w p ł y w na k u l t u r ę n a r o d o w ą " .
N i e m a l co r o k u , a n a w e t c z ę ś c i e j , r e j e s t r u j e m y p r z e j a w y s z c z e g ó l n e j
a k t y w n o ś c i M u z e u m Etnograficznego w Warszawie w postaci o r g a n i
zowania w y s t a w specjalnych. Rejestr t y c h w y s t a w jest p o k a ź n y i w y
soce urozmaicony. T o t e ż w k r ó t k i m a r t y k u l e p i s a n y m z okazji o t w a r c i a
nowej, reprezentacyjnej siedziby s t o ł e c z n e j p l a c ó w k i muzealnej nie spo
sób jest w y m i e n i ć n a w e t g ł ó w n i e j s z e i m p r e z y zorganizowane w m i n i o
n y m t r z y d z i e s t o l e c i u . Jedno nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że obok t r o s k i
6
6
O wystawach specjalnych i o pracy oświatowej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etno
graficznego dokładniej informuje wyd. Państwowe
Muzeum Etnograficzne w War
szawie, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973.
30
WITOLD
DYNOWSKI
0 w y s t a w y s t a ł e , w y s t a w y specjalne są s z c z e g ó l n y m w y r a z e m p r ę ż n o ś c i
1 d u ż e j a m b i c j i z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w M u z e u m . Co w i ę c e j , w i d z ą c rzecz
z p e r s p e k t y w y minionego trzydziestolecia i z pozycji
kilkakrotnych
z m i a n w k i e r o w n i c t w i e M u z e u m n a l e ż y t a k ż e s t w i e r d z i ć , że organizo
w a n i e w y s t a w specjalnych b y ł o jak najbardziej s ł u s z n ą k o n c e p c j ą i n a j
bardziej w ł a ś c i w y m sposobem p r z y p o m i n a n i a o potrzebach m u z e a l n i c t w a
etnograficznego w stolicy i o r o l i , j a k ą w i n n y o d e g r a ć z b i o r y etnogra
ficzne w muzealnej p r o b l e m a t y c e p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — stapiania się
p r z e s z ł o ś c i ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą .
