-
Title
-
Ogólna charakterystyka regionu / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.17-34
-
Creator
-
Szromba-Rysowa, Zofia; Tylkowa, Danuta
-
Date
-
1984
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1075
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1167
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X i V I I I , z. 1
P L I S S N 0071-1861
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA REGIONU
1
Beskid Ś l ą s k i , najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t a c z ę ś ć K a r p a t , w c h o d z i
w s k ł a d B e s k i d ó w Zachodnich. Podzielony jest g r a n i c ą p a ń s t w o w ą p o
m i ę d z y P o l s k ą a C z e c h o s ł o w a c j ą , na k t ó r e j terenie znajduje się w i ę k s z a
c z ę ś ć tego m a s y w u g ó r s k i e g o . N a obszarze P o l s k i Beskid Ś l ą s k i od p ó ł
nocy o b r z e ż o n y jest P o g ó r z e m Ś l ą s k i m , od wschodu K o t l i n ą Ż y w i e c k ą ,
z a c h o d n i ą z a ś i p o ł u d n i o w ą jego g r a n i c ę stanowi granica p a ń s t w a . W ś r ó d
pasm g ó r s k i c h Beskidu Ś l ą s k i e g o w y m i e n i ć n a l e ż y grzbiet C z a n t o r i i - S t o ż k a (980-997 m n.p.m.), g r u p ę Baraniej G ó r y (1214-1250 m n.p.m.) oraz
K l i m c z o k a (1119 m n.p.m.), k t ó r y c h wzniesienia r o z d z i e l a j ą p o s z c z e g ó l n e
m i e j s c o w o ś c i tego regionu. N a l e ż ą do n i c h : Brenna, W i s ł a oraz Istebna,
J a w o r z y n k a i K o n i a k ó w . Brenna, oddzielona wzniesieniem K l i m c z o k a ,
graniczy z P o g ó r z e m Ś l ą s k i m . G ó r y O r ł o w a i B u k o w a s t a n o w i ą g r a n i c ę
p o m i ę d z y W i s ł ą a Brenna, za p r z e ł ę c z ą K u b a l o n k a z a ś zlokalizowane s ą
t r z y najbardziej w y s u n i ę t e na p o ł u d n i e wsie, a m i a n o w i c i e Istebna, Ja
w o r z y n k a i K o n i a k ó w , s t a n o w i ą c e j e d n o l i t y geograficznie kompleks tego
r e g i o n u i o k r e ś l a n e j a k o wsie „ z a K u b a l o n k a " . Przez B e s k i d Ś l ą s k i prze
chodzi europejski d z i a ł w ó d p o m i ę d z y B a ł t y k i e m a M o r z e m C z a r n y m .
T u b o w i e m w y p ł y w a rzeka W i s ł a (utworzona z p o t o k ó w B i a ł e j i Czarnej
W i s e ł k i ) ze s w y m i l i c z n y m i d o p ł y w a m i , j a k n p . Brennica, n a s t ę p n i e Olza,
z a s i l a j ą c a z l e w n i ę O d r y oraz p r z e p ł y w a j ą c a przez w i e ś J a w o r z y n k ę Czadeczka, k t ó r a poprzez K i s u c z ę i W a g wpada do D u n a j u .
T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o historycznie z w i ą z a n y b y ł z K s i ę s t w e m C i e
s z y ń s k i m , k t ó r y m w ł a d a ł a a ż do 1625 r . ś l ą s k a l i n i a P i a s t ó w . Po ś m i e r c i
ostatniego k s i ę c i a tego r o d u r z ą d y o b j ę ł a jego siostra E l ż b i e t a L u k r e c j a ,
po k t ó r e j zgonie w 1653 r . K s i ę s t w o C i e s z y ń s k i e p r z e s z ł o w r ę c e d y n a s t i i
H a b s b u r g ó w , r z ą d z ą c e j j u ż w c z e ś n i e j na terenie W ę g i e r i Czech. T y m
2
1
W charakterystyce regionu uwzględniono tylko te elementy, które s ą pomocne
przy interpretacji omawianych zagadnień kulturowych.
Geomorfologia Polski, t. 1: Polska Południowa.
Góry i Wyżyny,
praca zbio
rowa pod red. M. Klimaszewskiego, Warszawa 1972, s. 71 n.
2
2 — Etnografia Polska t. 28/1
18
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
3
s a m y m z a s i ę g j e j panowania p o w i ę k s z y ł się o Ś l ą s k C i e s z y ń s k i , n a
terenie k t ó r e g o Habsburgowie u t w o r z y l i w i e l k i e l a t y f u n d i u m , t z w . K o
m o r ę C i e s z y ń s k ą . P o l i t y k a jej p o w a ż a n i e z a w a ż y ł a na stosunkach s p o ł e c z no-gospodarczych tego obszaru, w t y m r ó w n i e ż g ó r a l i ś l ą s k i c h , p r z y c z y
n i a j ą c się do l i k w i d a c j i s z a ł a ś n i c t w a . W e w ł a d a n i u A u s t r i i Ś l ą s k C i e
s z y ń s k i p o z o s t a ł do 1918 r. Po z a k o ń c z e n i u I w o j n y ś w i a t o w e j i u s t a l e n i u
g r a n i c y p o m i ę d z y P o l s k ą i C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., k i e d y to n a s t ą p i ł
p o d z i a ł Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o m i ę d z y o b y d w a w y m i e n i o n e kraje, a n a
s t ę p n i e p r z y ł ą c z e n i u do Polski w 1922 r. części G ó r n e g o Ś l ą s k a , i n t e
r e s u j ą c y nas obszar z n a l a z ł się w w o j e w ó d z t w i e ś l ą s k i m . Po I I w o j n i e
ś w i a t o w e j n a l e ż a ł on do w o j e w ó d z t w a ś l ą s k o - d ą b r o w s k i e g o , a n a s t ę p n i e
katowickiego, od 1975 r. z a ś do nowo utworzonego w o j e w ó d z t w a b i e l s k o -bialskiego.
Proces zasiedlania Beskidu Ś l ą s k i e g o zaczyna się prawdopodobnie
w X V w . Po przetrzebieniu l a s ó w na n i ż s z y c h terenach K s i ę s t w a C i e
s z y ń s k i e g o z a c z ę t o z a k ł a d a ć osady na obszarach g ó r s k i c h . P i e r w s i osad
n i c y b y l i to przypuszczalnie zbiegowie z p o s i a d ł o ś c i szlacheckich ze Ś l ą s k a
G ó r n e g o i p ó ł n o c n y c h części Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o . D u ż ą r o l ę w osad
n i c t w i e tego obszaru o d e g r a ł a l u d n o ś ć w o ł o s k a , k t ó r a p o j a w i ł a się t u t a j
w X V I w . L a s y beskidzkie d a w a ł y r ó w n i e ż schronienie p r z e ś l a d o w a n e j
w czasie k o n t r r e f o r m a c j i l u d n o ś c i protestanckiej. Z p o c z ą t k i e m X V I I w . ,
za panowania k s i ę c i a A d a m a W a c ł a w a , k t ó r y p o w r ó c i ł na ł o n o k o ś c i o ł a
katolickiego, w z m o g ł y się w a ś n i e r e l i g i j n e . K s i ą ż ę t e n n a k a z a ł l u d n o ś c i
p o w r ó t do k a t o l i c k i c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h , u s u w a j ą c z K s i ę s t w a e w a n
g e l i k ó w , k r y j ą c y c h się po lasach, aby z a c h o w a ć s w ą w i a r ę . T a m zosta
w i a n o i c h w spokoju, g d y ż o s i e d l a j ą c się p r z y n o s i l i k s i ę c i u d o c h ó d z z i e
m i , d o t ą d nie d a j ą c e j p o ż y t k u . S z c z e g ó l n i e widoczne jest to na t e r e n i e
W i s ł y , k t ó r a r o z r a s t a ł a się bardzo szybko j a k o w i e ś o znacznej przewadze
mieszkańców wyznania ewangelickiego .
4
5
6
N a j s t a r s z ą w s i ą B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest B r e n n a , p o w s t a ł a z k o ń c e m X V
l u b z p o c z ą t k i e m X V I w., p r z y c z y m w e d ł u g u r b a r z a z 1567 r. i s t n i a ł o t u
taj dziedziczne „ w ó j t o s t w o w r a z z k a r c z m ą , w y s z y n k i e m p i w a , r y b n i k a m i ,
z m ł y n e m o j e d n y m kole, p r a w e m b r a n i a w o d y do niego z B r e n n i c y
* Przypomnieć należy, iż Śląsk pod panowaniem czeskim znalazł się w 1339 г.,
kiedy to Kazimierz Wielki zrzekł się go na rzecz Jana Luksemburczyka; zob. F . P op i o ł e k , Historia Śląska od pradziejów
do 1945 roku, Katowice 1972, s. 51.
* F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim,
Katowice 1939,
s. 30; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie
Ślą
skim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/1951, s. 182.
Ludność ta bowiem przerabiając wyrobiska na łąki wypasała na nich b y d ł o
płacąc księciu za każdą wypasaną sztukę; zob. F . P o p i o ł e k , Początki
zasiedlania Beskidów
Śląskich, [w:] Beskid Śląski, R. 4: 1933, s. 38.
F . P o p i o ł e k , Wisła Cieszyńska
i jej przeszłość,
„Zaranie Śląskie", R. 13:
1937, z. 3, s. 137.
Б
e
Rys. D. Tylkowa
20
ZOFIA SZBOMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
7
i paszenia ś w i ń w g ó r a c h w lasach b u k o w y c h " . B r e n n a p o c z ą t k o w o
b y ł a w s i ą s z l a c h e c k ą , w u r b a r z u z 1621 r . f i g u r u j e z a ś j a k o w i e ś k s i ą ż ę c a
z f o l w a r k i e m i h u t ą s z k ł a . W c i ą g u X V I I w . osiedlali się t a m n o w i miesz
k a ń c y , r e k r u t u j ą c y się m i ę d z y i n n y m i ze z b i e g ó w p o l i t y c z n y c h i r e l i
g i j n y c h . Istebna i J a w o r z y n k a po raz p i e r w s z y w y m i e n i o n e z o s t a ł y w r e
jestrze u r b i a l n y m r o z p o c z ę t y m w 1621 г., a u k o ń c z o n y m w 1653 r . P o
dane t a m s ą z a r ó w n o liczba m i e s z k a ń c ó w , j a k t e ż i i c h o b o w i ą z k i wobec
k s i ę c i a . Nieco w c z e ś n i e j , bo w 1615 г., zanotowana jest j e d n a z n a j
w i ę k s z y c h miejscowości Beskidu Śląskiego, a mianowicie Wisła, k t ó r a
w 1643 r . s t a ł a się g m i n ą . N a j m ł o d s z ą i n a j w y ż e j p o ł o ż o n ą w s i ą tego
obszaru jest K o n i a k ó w , k t ó r y p o w s t a ł z p o c z ą t k i e m X V I I I w . w o b r ę b i e
Istebnej, poprzez t r z e b i e ż l a s ó w . O s a d ą g m i n n ą s t a ł się w 1816 r. K o
niaków .
8
9
1 0
Istebna w r a z z s ą s i e d n i m i w s i a m i , t j . J a w o r z y n k ą i K o n i a k o w e m ,
p o c z ą t k o w o n a l e ż a ł a do p a r a f i i w J a b ł o n k o w i e . J a b ł o n k ó w , b ę d ą c y od
1920 r. w granicach C z e c h o s ł o w a c j i , s t a n o w i ł do tego czasu c e n t r u m ad
m i n i s t r a c y j n e , gospodarcze i k u l t u r a l n e d l a w s i p o ł o ż o n y c h „ z a K u b a l o n k ą " . W Istebnej kośeiół zbudowano dopiero w 1720 r. S ł u ż y ł on miesz
k a ń c o m w y m i e n i o n y c h w s i a ż do 1794 г., k i e d y to na jego miejsce
postawiono n o w y , m u r o w a n y kościół w r a z z p l e b a n i ą . Z k o ś c i o ł e m w i ą
ż ą się t e ż p o c z ą t k i szkolnictwa w Istebnej, w 1720 r. b o w i e m p r z y w s p o m
n i a n y m d r e w n i a n y m k o ś c i ó ł k u w y b u d o w a n o pomieszczenie dla w i k a r e g o
7. J a b ł o n k o w a , p r z y j e ż d ż a j ą c e g o t u co t r z e c i ą n i e d z i e l ę z n a b o ż e ń s t w e m .
W d o m u t y m uczono dzieci c z y t a ć i l i c z y ć . W 1782 r. w y b u d o w a n o
p r z y probostwie p i e r w s z ą s z k o ł ę d r e w n i a n ą . S z k o ł a m u r o w a n a w Istebnej
p o w s t a ł a w 1817 г., p r z y c z y m n o w y b u d y n e k szkolny w y b u d o w a n o
w 1896 r. B y ł a to s z k o ł a czteroklasowa, k t ó r a za c z a s ó w I I Rzeczypospo
l i t e j s t a ł a się s z e ś c i o k l a s o w ą . Obecny, nowoczesny b u d y n e k w y b u d o
w a n o w c e n t r u m w s i w latach t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. Ponadto —•
j a k i w i n n y c h wsiach beskidzkich — d z i a ł a j ą p e r y f e r y j n e s z k o ł y d l a
dzieci m i e s z k a j ą c y c h w o k o l i c z n y c h p r z y s i ó ł k a c h . W Istebnej s ą to s z k o ł y
na W i l c z e m i Ł ą c z y n i e . W B r e n n e j , gdzie p o c z ą t k i s z k o l n i c t w a i p i e r w s z y
kościół s i ę g a j ą 1785 г., s z k o ł y f i l i a l n e zlokalizowane s ą w B u k o w e j i L e
śnicy.
u
1 2
1 3
P o d s t a w ą egzystencji m i e s z k a ń c ó w Beskidu Ś l ą s k i e g o b y ł a hodowla.
7
P o p i o ł e k , Historia..,, s. 109.
F . P o p i o ł e k , Powstanie najmłodszych
wsi beskidzkich, „Zaranie Śląskie",
R. 12: 1936, z. 1, s. 2.
P o p i o ł e k , Wisła.,., s. 135 n.
P o p i o ł e k , Początki...,
s. 44; Sęk [P. Z a w a d a], Koniaków,
„Gwiazdka
Cieszyńska", R . 89: 1936, nr 29, s. 5.
"Popiołek,
Powstanie..., s. 12; J . Z a h r a d n í k ,
Nasza wieś
Istebna.
Przyczynki do osadnictwa Śląska Cieszyńskiego,
Cieszyn 1930, s. 6-7.
Parę lat z szkolnictwa w Istebnej, „Ziemia Śląska", R. 6: 1932, nr 2, s. 2.
Ibidem.
8
9
1 0
12
18
21
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
Nieurodzajna ziemia nie m o g ł a b o w i e m s t a n o w i ć g ł ó w n e g o ź r ó d ł a u t r z y
mania. S t ą d d ą ż o n o stale do p o w i ę k s z a n i a t e r e n ó w w y p a s o w y c h i swo
bodnego korzystania z l a s ó w . Dzielono w i ę c g r u n t y i p r z e k s z t a ł c a n o zbo
cza g ó r s k i e n a pastwiska oraz ł ą k i . W t e n s p o s ó b p o d n o s i ł a się w B e s k i
dzie Ś l ą s k i m granica osadnictwa. P o c z ą t k o w o K o m o r a C i e s z y ń s k a nie
s p r z e c i w i a ł a się t y m poczynaniom g ó r a l i ś l ą s k i c h , w i d z ą c w t y m dodat
kowe ź r ó d ł o d o c h o d ó w . W X V I I w . i w 1 p o ł . X V I I I w . r o z w i j a ł a się
z a r ó w n o h o d o w l a b y d ł a , j a k i pasterstwo. W 1748 r. w y s z ł o r o z p o r z ą
dzenie cesarskie z a l e c a j ą c e s p r z e d a ż p o d d a n y m pastwisk, ł ą k i p ó l l e ś
n y c h w r a z z p r a w e m t r z y m a n i a na n i c h o k r e ś l o n e j ilości b y d ł a w a ł a skiego (owiec i k ó z ) w zamian za czynsz . B y ł to —• j a k pisze B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — z ł o t y okres s z a ł a ś n i c t w a na Ś l ą s k u . W 2 p o ł .
1 4
1 5
1 6
X V I I I w . sytuacja u l e g ł a jednak zasadniczej zmianie w z w i ą z k u z r o z
w o j e m gospodarki l e ś n e j , k t ó r a dla H a b s b u r g ó w s t a ł a się bardziej k o
rzystna, a n i ż e l i czynsz o p ł a c a n y przez g ó r a l i . W i e l k a w ł a s n o ś ć r e a l i z u j ą c a
w t y m czasie zalesianie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o rozpoczyna o s t r ą w a l k ę z c h ł o
p a m i , r u g u j ą c i c h z o b s z a r ó w s e r w i t u t o w y c h i n a k ł a n i a j ą c do z a m i a n y
wysoko p o ł o ż o n y c h w g ó r a c h ł ą k i pastwisk na inne tereny, w w y p a d k u
z a ś o p o r u ze s t r o n y g ó r a l i czyniono i m t r u d n o ś c i b ą d ź przez z a c i e ś n i a n i e
granic, b ą d ź t e ż przez z a m y k a n i e d o s t ę p u do p a s t w i s k . Przez c a ł y
X I X w . s z a ł a ś n i c t w o w Beskidzie Ś l ą s k i m c h y l i się k u u p a d k o w i .
W 1863 r . u k a z a ł się patent cesarski d o t y c z ą c y l i k w i d a c j i pasterstwa.
W p r o w a d z o n y ostatecznie w 1872 r . p r z y c z y n i ł się w y d a t n i e do w z m o ż e n i a
r u c h u emigracyjnego do Z a g ł ę b i a K a r w i ń s k o - O s t r a w s k i e g o , F r a n c j i oraz
A m e r y k i P ó ł n o c n e j . C i ę ż k ą s y t u a c j ę l u d n o ś c i g ó r a l s k i e j p o g ł ę b i ł y w po
ł o w i e X I X w . k l ę s k i elementarne. W 1846 r . p r z y s z ł a b o w i e m zaraza
na z i e m n i a k i , n a s t ę p n i e głód, k t ó r y d o p r o w a d z i ł do w y b u c h u t y f u s u ,
d z i e s i ą t k u j ą c e g o l u d n o ś ć Beskidu Ś l ą s k i e g o .
Upadek s z a ł a ś n i c t w a d o t k n ą ł z w ł a s z c z a n a j z a m o ż n i e j s z ą część w a r
s t w y c h ł o p s k i e j , p o z b a w i a j ą c j ą znacznych t e r e n ó w w y p a s o w y c h . T y m
s a m y m p r z y c z y n i ł się on do n i w e l a c j i i s t n i e j ą c y c h t a m jeszcze w p o ł o
wie X V I I I w . poważnych różnic m a j ą t k o w y c h . Stratyfikacja społeczna
m i e s z k a ń c ó w wsi Beskidu Śląskiego p r z e d s t a w i a ł a się w ó w c z a s n a s t ę 1 7
1 8
1 9
u
J . C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo
г gospodarka leśna w Beskidzie
Śląskim
w dobrach Komory Cieszyńskiej
u schyłku
feudalizmu do 1800 г., [w:] Studia
i materiały
z dziejów
Śląska, t. 5, Wrocław 1963, s. 12; F . P o p i o ł e k ,
Studia
z dziejów Śląska Cieszyńskiego,
Katowice 1958, s. 76.
L . S a w i c k i , Szałaśnictwo
na Śląsku
Cieszyńskim,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14: 1919, dz. 3, s. 145.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit., s. 189.
S a w i c k i , op. cit., s. 155; F . P o p i o ł e k , Szkice z dziejów chłopów w Be
skidzie Śląskim, „Sobótka", R. 9: 1954, s. 391-458; Z a h r a d n í k , op. cit., s. 7.
" S a w i c k i , op. cit., s. 153.
J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie
i początki
kapitalistycznego Rozwarst
wienia wsi cieszyńskiej
u schyłku
feudalizmu, [w:] Studia i materiały
z
dziejów
Śląska, t. 3, Wrocław 1960, s. 125.
1 6
1 6
1 7
1 9
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
22
p u j ą c o : n a j z a m o ż n i e j s z ą w a r s t w ę s p o ł e c z n ą n a t y m obszarze t w o r z y l i
gazdowie, t j . kmiecie p o s i a d a j ą c y gospodarstwa r o l n e l i c z ą c e około 50 j o c h ó w , c z y l i m n i e j w i ę c e j 30 ha, p a r ę k o n i , t e r e n y wypasowe oraz cze
l a d ź . Z a m i e s z k i w a l i o n i n a j c z ę ś c i e j c e n t r u m w s i , podobnie j a k zagrodnicy,
p o s i a d a j ą c y nadto ł ą k i o t r z y m y w a n e z s e r w i t u t ó w . Po l i k w i d a c j i szał a ś n i c t w a pod koniec X I X w . uzyskane ł ą k i przerabiano na p o l a u p r a w
ne. Przez budowanie t a m c h a ł u p i osiedlanie s i ę n a s t a ł e t w o r z o n o w a r
s t w ę c h a ł u p n i k ó w . W t e n s p o s ó b p o w s t a w a ł y liczne p r z y s i ó ł k i , t a k
charakterystyczne d l a w s i beskidzkich.
2 0
G ł ó w n y t r z o n w s i zamieszkiwany zazwyczaj przez n a j z a m o ż n i e j s z ą
w a r s t w ę w e wsiach „ z a K u b a l o n k ą " o k r e ś l a n y b y ł j a k o
dziedzina.
W Istebnej u s y t u o w a n y on b y ł po l e w e j stronie r z e k i Olzy, n a p o ł u d n i o
w y c h stokach Z ł o t e g o G r o n i a — n a j w y ż s z e g o wzniesienia tej miejsco
w o ś c i . Gospodarstwa tej p a r t i i w s i skupione s ą w t z w . dworach,
będących
p o z o s t a ł o ś c i ą d a w n e j w s p ó l n o t y gospodarczej, z w i ą z a n e j z d a n y m t e r y
t o r i u m i zrzeszającej k i l k a w pobliżu m i e s z k a j ą c y c h rodzin. Oznaczają
one z w a r t e skupisko z a g r ó d z l o k a l i z o w a n y c h na n i e d u ż y m terenie. W e
d ł u g opisu z 1896 r . „ m i e s z k a ń c y p o s z c z e g ó l n y c h d w o r ó w k o r z y s t a j ą ze
w s p ó l n y c h l a s ó w , pastwisk, u w a ż a j ą place, na k t ó r y c h s t o j ą i c h zabudo
wania, za w ł a s n o ś ć z b i o r o w ą i z b i o r o w y m i t e ż s i ł a m i p r z e p r o w a d z a j ą do
s k u t k u trudniejsze p r z e d s i ę w z i ę c i a i ulepszenia w gospodarstwie" . N a
z w y d w o r ó w w Istebnej p o c h o d z ą od p i e r w s z y c h o s a d n i k ó w . T a k w i ę c
w y s t ę p u j ą t u m i ę d z y i n n y m i H a r a t y k i , M i c h a ł k i , K u b a l e , B u r o w i e , Gaz u r o w i e i t p . Podobnie przedstawia s i ę to w Jaworzynce. W K o n i a k o w i e
natomiast o k r e ś l e n i a d w o r ó w z w i ą z a n e s ą z n a z w a m i ł ą k , z d a r z e ń l u b
p r z e d m i o t ó w . I t a k jest t u t z w . W y d z i e r a c z k a — teren, o k t ó r y toczone
b y ł y spory rodzinne, L e g i e r y — p o c h o d z ą c e od l e g a r ó w , Bagno i t p .
a l
2 2
.Gospodarstwa c h a ł u p n i c z e w Istebnej zlokalizowane s ą przede w s z y s t
k i m w p ó ł n o c n e j części w s i , na t z w . Zaolziu, po p r a w e j stronie O l z y .
P o w s t a ł y one — j a k j u ż wspomniano — z z a m i a n y ł ą k na pola u p r a w n e ,
t w o r z ą c w t e n s p o s ó b liczne p r z y s i ó ł k i zwane „ ł ą k a m i " , j a k na p r z y k ł a d
M l a s k a w k a , Pietroszonka, Ł ą c z y n a , W i l c z e i t p .
T r z e c i ą o s a d n i c z ą c z ę ś ć Istebnej, a zarazem n a j s t a r s z ą , s t a n o w i ą Jasnowice, p o ł o ż o n e n a d p o t o k i e m Olecka i w y s u n i ę t e na p o ł u d n i o w y za
c h ó d . I c h nazwa w y w o d z i s i ę prawdopodobnie od s e k t y r e l i g i j n e j , c h r o
n i ą c e j s i ę t a m w g ł ą b l a s ó w przed p r z e ś l a d o w a n i a m i .
U k ł a d osadniczy B r e n n e j r ó ż n i się od trzech w s i p o ł o ż o n y c h n a p o
ł u d n i e od K u b a l o n k i , t j . Istebnej, J a w o r z y n k i i K o n i a k o w a . C e n t r u m
w s i r o z c i ą g a się w z d ł u ż d o l i n y B r e n n i c y , gdzie skupione s ą n a j w i ę k s z e
2 3
M
C h l e b o w c z y k , Różnicowanie...,
M. W y s ł o u c h ó w a, Ze śląskiej
riera Lwowskiego", R. 4: 1896, s. 399.
S ęk, op. cit.
2 1
и
*» P o p i o ł e k , Powstanie..., s. 2.
s. 136; P o p i o ł e k , Wisła..., . 137-145.
ziemi, „Tydzień", dodatek literacki „ K u
s
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
23
gospodarstwa z b l i ż o n e s t r u k t u r ą u p r a w do w s i o charakterze p o d g ó r s k i m .
N a terenie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t y l k o b o w i e m one u p r a w i a j ą p s z e n i c ę o z i
m ą . Osadnictwo r o z c i ą g a s i ę t a m ponadto w z d ł u ż d o p ł y w ó w B r e n n i c y ,
•takich j a k na p r z y k ł a d L e ś n i c a , B u k o w a , H o ł c y n a . Dolne p a r t i e t y c h
•dolin m a j ą podobny charakter osadniczy, j a k c e n t r u m w s i . Osadnictwo
bardziej rozproszone, z a j m u j ą c e stoki w y m i e n i o n y c h d o l i n , posiada ge
n e z ę a n a l o g i c z n ą do o m a w i a n y c h w y ż e j w s i g ó r s k i c h „ z a K u b a l o n k a " ,
t o znaczy w i e l e z l o k a l i z o w a n y c h t a m gospodarstw p o w s t a ł o z osadnic
t w a sezonowego.
W a r u n k i ś r o d o w i s k o w e w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , a m i a n o w i c i e u k s z t a ł
t o w a n i e terenu, k l i m a t oraz szata r o ś l i n n a , w y w a r ł y w p ł y w na stosunki
gospodarcze regionu. K l i m a t B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — w ł a ś c i w y dla strefy
g ó r s k i e j — c h a r a k t e r y z u j e s i ę z n a c z n ą ilością o p a d ó w atmosferycznych.
I c h o b f i t o ś ć sprzyja w d u ż y m stopniu r o z w o j o w i l a s ó w , k t ó r e s t a n o w i ą
6 0 % o g ó ł u p o w i e r z c h n i tego r e g i o n u . Ś r o d o w i s k o geograficzne w p ł y w a
na r o z w ó j gospodarczy oraz m o ż l i w o ś c i p r o d u k c y j n e tego obszaru, k t ó
r y — w e d ł u g J. K u b i c y — zaliczany jest do V r e j o n u p r o d u k c y j n e g o
P o l s k i P o ł u d n i o w e j o kompleksie g l e b o w o - u p r a w o w y m t r a w i a s t o - o w s i a n y m . W p r o d u k c j i r o l n e j B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p r i o r y t e t o w e miejsce z a j
m u j e u p r a w a owsa i j ę c z m i e n i a , a z r o ś l i n o k o p o w y c h z i e m n i a k i oraz
r o ś l i n y pastewne. Teren ten, j a k w i ę k s z o ś ć o b s z a r ó w g ó r s k i c h , charak
t e r y z u j e się niedoborem zbóż c h l e b o w y c h . U p r a w a zbóż ogranicza się
b o w i e m do j ę c z m i e n i a i owsa jarego, a w m a ł y m t y l k o procencie do
jarego ż y t a , zwanego na t y c h terenach jarziną.
Pszenicę ozimą można
- u p r a w i a ć z p e w n y m efektem j e d y n i e w d o l n y c h p a r t i a c h w s i Brenna.
W k o ń c u X V I I I w . na teren B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w k r a c z a u p r a w a z i e m
n i a k ó w , o b e j m u j ą c a spore obszary g r u n t ó w o r n y c h . Stosunkowo w y s o k i
u d z i a ł z i e m n i a k ó w u w a r u n k o w a n y jest nie t y l k o m o ż l i w o ś c i a m i u p r a
w o w y m i , lecz t a k ż e zapotrzebowaniem k o n s u m p c y j n y m l u d n o ś c i oraz
p a s z o w y m i n w e n t a r z a . N a terenach t y c h dobrze udaje się kapusta i b r u M e w , c z y l i t z w . kwaki, s p e ł n i a j ą c e w t r a d y c y j n y m ż y w i e n i u w a ż n ą r o l ę ,
-współcześnie z a ś u ż y t k o w a n e s ą w h o d o w l i z w i e r z ą t . Jeszcze w okresie
- m i ę d z y w o j e n n y m w y s o k i u d z i a ł g r u n t ó w p r z y p a d a ł na u p r a w ę l n u ,
z k t ó r e g o w y r a b i a n o p ł ó t n o . Sady i o g r o d y w a r z y w n e nie o d g r y w a ł y
t u t a j p o w a ż n i e j s z e j r o l i . Obecnie sytuacja przedstawia s i ę odmiennie, ob
s e r w u j e s i ę b o w i e m tendencje p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u d l a tej g r u p y u p r a w .
2 l
2 S
2 6
2 7
2 4
J . K r ó l , Klimat Śląska Cieszyńskiego,
[w:] Beskid Śląski, R . 1: 1930, s. 29;
J . K u b i c a , Rozmieszczenie i kierunki rozwoju produkcji rolniczej na terenie ziem
południowej
Polski, W r o c ł a w 1962, s. 24; J . L a z a r, Gleby województwa
katowic
kiego, Warszawa 1962, ,s. 17 п.; W. M i l a t a , Lato w Beskidzie Śląskim.
Szkic
•klimatologiczny, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, z. 1, s. 43.
K u b i c a , op. cit., s. 17.
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Stosunki społeczno-gospodarcze
w trady
cyjnej kulturze Karpat Północnych,
Łódź 1967, s. 18.
C h l e b o w c z y k , Szałaśnictwo...,
s. 12.
B
2 8
2 7
24
ZOFIA SZROMBA-RYSOWA, DANUTA T Y L K O W A
W t y m miejscu m o ż n a p o d a ć k i l k a d a n y c h statystycznych o d n o s z ą c y c h
s i ę do 1960 r . T a k w i ę c w Istebnej z o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw,
k t ó r e w t y m czasie o b e j m o w a ł y 1647 ha, na g r u n t y orne i sady p r z y
p a d a ł o 60,7%, ł ą k i i pastwiska — 1 7 , 2 % , lasy z a ś — 16,0%. W B r e n n e j
z k o l e i na 3364 ha o g ó l n e j p o w i e r z c h n i gospodarstw g r u n t y orne i sady
w y n o s i ł y 24,2%, ł ą k i i pastwiska — 36,8%, lasy — 34,3% . D ą ż e n i e m
w s p ó ł c z e s n e j p o l i t y k i r o l n e j tego r e g i o n u jest z w i ę k s z a n i e p o w i e r z c h n i
g r u n t ó w o r n y c h pod u p r a w ę ł ą k i pastwisk oraz p o d p o r z ą d k o w a n i e p r o
d u k c j i r o l n e j celom gospodarki hodowlanej . W ś r ó d h o d o w a n y c h z w i e
r z ą t g ł ó w n e miejsce zajmuje b y d ł o i trzoda c h l e w n a . Zmniejszeniu
natomiast u l e g ł c h ó w owiec, k t ó r e w s p ó ł c z e ś n i e hodowane s ą p r z y go
spodarstwach, a w m n i e j s z y m stopniu na s z a ł a s a c h . H o d o w l a owiec o cha
rakterze pasterskim n a j d ł u ż e j u t r z y m a ł a się w B r e n n e j . Po u p a d k u sza
ł a ś n i c t w a w Beskidzie Ś l ą s k i m w X I X w . — o c z y m j u ż b y ł a m o w a —
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r ó b o w a n o j ą t a m r e a k t y w o w a ć . P o w s t a ł a
specjalna k o m i s j a s e r w i t u t o w a , k t ó r a o p r a c o w a ł a u s t a w ę o s p ó ł k a c h szał a ś n i c z y c h . Ustawa ta z o s t a ł a zatwierdzona przez S e j m Ś l ą s k i w K a t o
w i c a c h w 1933 r.
W Brennej z a ł o ż o n o w ^cowy, na w z ó r szwajcarski,
s z a ł a s na K o t a r z u , gdzie owce wypasane s ą jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e . Obok
przyzagrodowej h o d o w l i owiec po I I w o j n i e ś w i a t o w e j na terenie B r e n
nej c z y n t i y c h b y ł o — obok K o t a r z a — k i l k a i n n y c h s z a ł a s ó w . W Isteb
nej natomiast, gdzie w 1947 r . wypasano owce na trzech s z a ł a s a c h ,
d z i a ł a obecnie s p ó ł d z i e l n i a owczarska na p r z y s i ó ł k u A n d z i o ł ó w k a .
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
3 3
J e d n y m z i s t o t n y c h ź r ó d e ł u t r z y m a n i a g ó r a l i ś l ą s k i c h b y ł las, k t ó r y
d o s t a r c z a ł nie t y l k o p ł o d ó w n a t u r a l n y c h , przeznaczonych do k o n s u m p c j i
2 8
Źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Statystycznego. Dla porównania
warto podać, iż w 1900 r. z ogólnej powierzchni wsi Istebna, liczącej 4828 ha, pola
orne w y n o s i ł y 14,68%, łąki — 1,97%, ogrody — 0,33%, pastwiska — 19,22%, lasy —
61,87%. W Brennej z kolei na ogólną powierzchnię 7817 ha na pola orne przypa
dało - 10,41%, łąki — 5,64%, ogrody — 0,36%, pastwiska — 31,66%, lasy — 50,29°/o;
źródło: Gemeindelexikon
im Reichsrate
Vertretenem
Kdnigsreiche
und
Lander.
Bd. 11: Schlesien, Wien 1906, s. 8-9 (Brenna) i s. 42-43 (Istebna).
M. N o w a k, Agrotechniczne
podstawy gospodarki rolnej w górach, W a r
szawa 1954, s. 7; M . R a 1 s к i , Gospodarka rolna na ziemiach górskich,
[w:] Ze
szyty problemowe postępów
nauk rolniczych, z. 14, Warszawa 1958, s. 60.
Dla przykładu można podać, iż w 1900 r. w Brennej zanotowano 208 sztuk
koni, 1930 bydła, 2359 owiec i 869 świń. W tym samym roku w Istebnej w y s t ę p o w a ł o
138 sztuk koni, 1334 bydła, 165 owiec i 910 ś w i ń ; źródło:
Gemeindelexikon....
W 1960 r. sytuacja w dziedzinie hodowli przedstawiała się następująco: Brenna —
149 sztuk koni, 1308 bydła, 580 owiec, 901 świń; Istebna — 103 sztuki koni, 1065
bydła, 236 owiec, 1018 ś w i ń ; źródło: materiały spisowe Głównego Urzędu Staty
stycznego.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka..., s. 196 n.
Ibidem, s. 213.
W tym samym roku w Jaworzynie i Koniakowie czynnych było po 1 sza
łasie, w Wiśle natomiast 8; ibidem, s. 213.
2 9
8 0
8 1
3 2
8 3
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
25
ż y w n o ś c i o w e j oraz h o d o w l i (ha paszą i ściółkę), ale s t w a r z a ł t a k ż e m o ż
l i w o ś ć pracy, k t ó r ą znajdowano przede w s z y s t k i m p r z y w y r ę b i e i z w ó z c e
d r e w n a . W ś r ó d t r a d y c y j n y c h z a j ę ć l u d n o ś c i badanych w s i w y m i e n i ć t a k
ż e n a l e ż y w y r ó b p ł ó t n a i sukna oraz p r a c ę w m i e j s c o w y c h m ł y n a c h i t a r
takach, a w Istebnej ponadto t ł u c z a r n i k o r y . Z a r ó w n o w B r e n n e j , j a k
i Istebnej jeszcze w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h b i e ż ą c e g o w i e k u d z i a ł a ł y f o
lusze, c z y l i t z w . wałkownie
. Część m i e s z k a ń c ó w t r u d n i ł a się r ó w n i e ż
h a n d l e m , g ł ó w n i e b y d ł a , k t ó r e kupowano n a j c z ę ś c i e j w M i l ó w c e na Ż y
w i e c c z y ź n i e , a sprzedawano w J a b ł o n k o w i e . W a ż n y m i m i e j s c a m i h a n d l o
w y m i b y ł y ponadto S k o c z ó w i Cieszyn. W Istebnej w okresie m i ę d z y
w o j e n n y m , t j . od k o ń c a l a t d w u d z i e s t y c h aż do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a - t o w e j , raz w m i e s i ą c u o d b y w a ł y s i ę t a r g i na b y d ł o i n i e r o g a c i z n ę .
W 1929 r . Ś l ą s k i U r z ą d W o j e w ó d z k i w K a t o w i c a c h z e z w o l i ł g m i n i e W i s ł a
na u r z ą d z a n i e c o t y g o d n i o w y c h t a r g ó w .
3 4
3 S
3 6
N a terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o p r a c ę znajdowano r ó w n i e ż w miejsco
w y c h k a m i e n i o ł o m a c h ( w Brennej), p r z y b u d o w i e d r ó g , szkół, z a ś w l a
tach trzydziestych bieżącego w i e k u dużego sanatorium p r z e c i w g r u ź l i
czego dla dzieci i m ł o d z i e ż y na Kubalonce. C z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w , g ł ó w n i e
W i s ł y , d o j e ż d ż a ł a do p r a c y w h u t a c h T r z y ń c a i U s t r o n i a . Pewne dochody
czerpano t a m r ó w n i e ż z p o b y t u l e t n i k ó w , k t ó r z y zaczęli o d w i e d z a ć B e
skid Śląski, a szczególnie Wisłę, j u ż nawet w 2 poł. X I X w . N a d m i e ń m y ,
iż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i s t n i a ł y p l a n y uczynienia z Istebnej m i e j
s c o w o ś c i u z d r o w i s k o w e j . D u ż e z a s ł u g i w t y m zakresie p o ł o ż y ł A . M i c
kiewicz z Warszawy, k t ó r y z a m i e r z a ł u c z y n i ć z tej w s i „ o g r ó d - m i a s t o "
na w z ó r szwajcarski .
W ś r ó d i n s t y t u c j i d z i a ł a j ą c y c h na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o n a l e ż y
w y m i e n i ć k ó ł k a rolnicze i kasy o s z c z ę d n o ś c i o w o - p o ż y c z k o w e , i s t n i e j ą c e
t a m j u ż z k o ń c e m X I X w . M o d e l t y c h kas w y p r a c o w a ł F . Raiffeisen,
a na t e r e n G a l i c j i p r z e n i ó s ł F . Stefczyk. N a Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m p i e r w
szą t a k ą s p ó ł d z i e l n i ę z a ł o ż o n o w 1895 r . w ł a ś n i e w Istebnej, d z i ę k i sta
r a n i o m tamtejszego k i e r o w n i k a s z k o ł y p r z y w y b i t n e j pomocy F . Stefczyka .
3 7
3 8
3 4
J . B r o d a , W. S o k o ł o w s k i , Tartak, młyn i tłuczarnia
kory w Istebnej,
Studia i Materiały do Dziejów Nauki Polskiej, seria D, z. 4: 1963, s. 89-179.
S. P e t e r s , Folusz — ludowa fabryka, „Świat i Życie", R. 9: 19,54, nr 43,
s. 2.
Targiem objęte były „płody surowe, drób, środki żywności, sprzęt gospodar
czy, wyroby rolnicze należące do ubocznych zajęć okolicznych rolników oraz inne
artykuły codziennego zaopatrzenia"; „Gwiazdka Cieszyńska", R. 87: 1929, nr 32,
3. 4. Targi w Istebnej miały miejsce w pierwszy poniedziałek po 15-tym każdego
miesiąca. Sprawozdania z nich drukowała „Gwiazdka Cieszyńska" (zob. np. R. 80:
1027, nr 68, s. 4; R. 87: 1929, nr 36, s. 5).
E . G r i m , Źródła
i ostoja śląskiej
góralszczyzny,
[w:] Śląsk
Cieszyński.
Z życia gospodarczego, Cieszyn 1937, s. 36.
E . P a s e k , Powstanie i rozwój spółdzielczości
rolniczej na Śląsku
Cieszyń
skim, [w:] Cieszyński
rocznik muzealny, R. 2: 1972, s. 32; A. H . K a n i a , Organi8 5
u
3 7
3 8
26
Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A T Y L K O W A
W e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o w a ż n ą r o l ę s p e ł n i a ł y r ó w n i e ż gospody.
B y ł y one b o w i e m nie t y l k o miejscem w y s z y n k u , ale t a k ż e w i e l u z e b r a ń
i załatwiania w a ż k i c h dla m i e s z k a ń c ó w tych miejscowości transakcji.
T a k na p r z y k ł a d w Istebnej w gospodzie „ u K u b a l o k a " o m ó w i o n o i zrea
lizowano w 1910 r. t a k bardzo i s t o t n ą s p r a w ę d l a w s i , j a k b u d o w a w o
d o c i ą g u . U „ u j c a Gazura" z k o l e i g r o m a d z i l i się d z i a ł a c z e stowarzyszenia
Macierz Szkolna, organizacji t a k wielce z a s ł u ż o n e j dla o ś w i a t y , k u l t u r y
oraz spraw n a r o d o w o ś c i o w y c h na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m . Z o s t a ł a ona p o
w o ł a n a w 1895 r. w Cieszynie przez P a w ł a Stalmacha, k r z e w i c i e l a o ś w i a
t y polskiej i k u l t u r y w ś r ó d szerokich rzesz Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o , k t ó
rego p o m n i k stoi w Istebnej. W k o ł a c h M a c i e r z y Szkolnej, z a k ł a d a n y c h
w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach r ó w n i e ż Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o w s t a w a ł y ama
torskie z e s p o ł y teatralne, c h ó r y i t p . , o b o w i ą z k i e m s t a t u t o w y m z a ś b y ł o
u t w o r z e n i e b i b l i o t e c z k i . C z y t e l n i c t w o w e wsiach c i e s z y ń s k i c h b y ł o od
d a w n a r o z w i n i ę t e , w c z y m d u ż e z a s ł u g i p o ł o ż y ł a C z y t e l n i a L u d o w a , za
ł o ż o n a w 1861 r . w Cieszynie. Do w s i d o c i e r a ł o czasopismo „ T y g o d n i k
C i e s z y ń s k i " , przemianowane w 1851 r . na „ G w i a z d k ę C i e s z y ń s k ą " . W cza
sopiśmie t y m publikowano wiele regionalnych informacji, również z Be
skidu Ś l ą s k i e g o . Jak w s p o m i n a M a r i a W y s ł o u c h o w a , znana d z i a ł a c z k a
l u d o w a i autorka l i c z n y c h a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h m . i n . Istebnej, w ł a ś
ciciel jednej z g o s p ó d w tej m i e j s c o w o ś c i ( „ N a Rogowcu") r o z k ł a d a ł spe
cjalnie d l a g ó r a l i gazety, k t ó r e c z y t a l i w s t ę p u j ą c t a m n a j c z ę ś c i e j w n i e
d z i e l ę . W Brennej a k c j ę k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w a r e a l i z o w a ł o S t o w a r z y
szenie M ł o d z i e ż y K a t o l i c k i e j .
3 9
40
4 1
4 2
Istotna w y d a j e się r ó w n i e ż i n f o r m a c j a o z r ó ż n i c o w a n i u w y z n a n i o w y m
m i e s z k a ń c ó w w s i Beskidu Ś l ą s k i e g o , p o s i a d a j ą c y m pewne reperkusje k u l
t u r o w e . P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć l u d n o ś c i tego r e g i o n u n a l e ż a ł a do k o ś c i o ł a
rzymskokatolickiego, p e w i e n procent z a ś — a j e d y n i e w W i ś l e w i ę k
szość — s t a n o w i ł y osoby w y z n a n i a e w a n g e l i c k o - a u g s b u r s k i e g o . N o t u j e
4S
zaeja spółdzielcza
Śląska Zaolziañskiego,
„Spółdzielczy Przegląd Naukowy", R . 11:
1938, nr 10, s. 16-21.
Zob. m. in. L . B r o ż e k , Źródła kultury ludowej, [w:] Płyniesz
Olzo... Zarys
kultury duchowej ludu cieszyńskiego,
Ostrawa 1970, s. 21-31.
W 1936 r. koło w Istebnej posiadało 103 członków, a biblioteczka liczyła
456 tomów; aob. „Gwiazdka Cieszyńska", R. 89: 1936, nr 15.
M . W y s ł o u c h o w a , Z ziemi śląskiej,
„Zorza", dodatek do „Przyjaciela
Ludu", R . 2: 1901, nr 5, s. 132-134.
Ze składek m i e s z k a ń c ó w wsi i emigrantów z Brennej do Ameryki w latach
1920-1923 wybudowano dom dla stowarzyszenia, w k t ó r y m wystawiano liczne
przedstawienia, jasełka, uczono się p i e ś n i ludowych, zaopatrując się w śpiewniki
w redakcji „Gwiazdki Cieszyńskiej" w Cieszynie.
Statystyka ludności
w gminach powiatu cieszyńskiego
według
urządowych
wyników
drugiego powszechnego spisu z dnia 9.12.1931, „Gwiazdka Cieszyńska",
R. 90: 1937, nr 56, s. 3, podaje, iż w Brennej na 3210 mieszkańców było 2721 (84,8»/o)
wyznania rzymskokatolickiego, 425 (13,2°/o) ewangelicko-augsburskiego, 10 m o j ż e
szowego i 54 innych. Natomiast w Istebnej na 2649 mieszkańców było 2482 (93,7°/o)
wyznania rzymskokatolickiego, 234 (5,1%) ewangelicko-augsburskiego, 11 mojżeszo8 9
4 0
4 1
4 2
4 8
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
27
się t u t e ż p e w i e n procent a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h sabatystami, oraz w y
z n a w c ó w r ó ż n y c h sekt i z w o l e n n i k ó w s p i r y t y z m u .
Z a c h o d z ą c y nieustannie na terenie badanych w s i B e s k i d u Ś l ą s k i e g o
proces p r z e m i a n k u l t u r o w y c h d y n a m i z u j e się s z c z e g ó l n i e po z a k o ń c z e n i u
I I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a n o w i ą c e j i s t o t n ą c e z u r ę c z a s o w ą w dziedzinie
modernizacji. N i e m a ł ą r o l ę w t y m zakresie o d g r y w a praca poza gospo
d a r s t w e m , co zdeterminowane jest w i e l k o ś c i ą , s t r u k t u r ą , j a k i m o ż l i
w o ś c i a m i p r o d u k c y j n y m i t y c h gospodarstw. W e d ł u g spisu z 1960 r .
w Istebnej nie b y ł o gospodarstw o p o w i e r z c h n i p o w y ż e j 14 ha, w B r e n
nej z a ś b y ł o i c h 8,82%. W przedziale 7-14 ha B r e n n a p o s i a d a ł a 20,20%
gospodarstw, a Istebna — 3,37%. W tej ostatniej w s i odnotowano n a j
w i ę k s z y c h odsetek gospodarstw o w i e l k o ś c i 2-5 ha, t j . 4 3 , 3 1 % o g ó ł u go
spodarstw r o l n y c h .
4 4
4 5
P r a c ę znajdowano z w ł a s z c z a w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h na Ś l ą s k u ,
a t a k ż e na terenie C z e c h o s ł o w a c j i ( z w ł a s z c z a w Ostrawie, T r z y ń c u i K a r w i n i e ) oraz w r o z b u d o w u j ą c y c h się o ś r o d k a c h wczasowych. W 1960 r .
w Istebnej na o g ó l n ą l i c z b ę m i e s z k a ń c ó w , w y n o s z ą c ą 2989 osób, zawo
dowo c z y n n y c h b y ł o 1554, w t y m z a t r u d n i o n y c h w gospodarstwach r o l
n y c h 885 ( t j . 56,88%), a poza r o l n i c t w e m 669 ( t j . 4 3 , Ш о ) . W B r e n n e j
natomiast w t y m s a m y m r o k u o g ó l n a liczba m i e s z k a ń c ó w w y n o s i ł a 3890,
z czego zawodowo c z y n n y c h b y ł o 1852 osoby i analogicznie p r a c u j ą c y c h
w gospodarstwach r o l n y c h 865 ( t j . 46,64%), a poza n i m i 987 ( t j . 53,36%).
Praca poza r o l n i c t w e m zapewnia n i e t y l k o znacznie l e p s z ą e g z y s t e n c j ę ,
ale stwarza r ó w n i e ż m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w p o n a d l o k a l n y c h , t a k i s t o t n y c h
dla p r z e m i a n k u l t u r o w y c h i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i w i e j s k i e j . D o d a ć n a
l e ż y , że wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o p o s i a d a j ą obecnie dobrze r o z w i n i ę t ą
k o m u n i k a c j ę autobusową, ułatwiającą z a r ó w n o kontakty lokalne p o m i ę
dzy r o z r z u c o n y m i p r z y s i ó ł k a m i , j a k t e ż dojazdy — z w ł a s z c z a do p r a c y —
do m i e j s c o w o ś c i p o ł o ż o n y c h w dalszej o d l e g ł o ś c i . W G ó r n o ś l ą s k i m O k r ę g u
P r z e m y s ł o w y m , gdzie stale wzrasta zapotrzebowanie na siłę r o b o c z ą , l u d
n o ś ć g ó r a l s k a n a j c z ę ś c i e j znajduje s t a ł e z a j ę c i e . T e r e n B e s k i d u Ś l ą s k i e g o
z k o l e i s t a n o w i b a z ę d l a r u c h u wczasowo-turystycznego i u z d r o w i s k o w e
go m i e s z k a ń c ó w G ó r n e g o Ś l ą s k a . Pod t y m k ą t e m z o s t a ł y opracowane
wego oraz 22 innych. W Wiśle na 5807 mieszkańców — 693 (11,9%) wyznania rzym
skokatolickiego, 5000 (86,1%) ewangelicko-augsburskiego, 17 mojżeszowego i 97 in
nych; w Jaworzynce na 1648 m i e s z k a ń c ó w — 1616 (98,1%) rzymskokatolickiego,
2.8 (1,7%) ewangelicko-augsburskiego oraz 4 innych; w Koniakowie na 1268 miesz
k a ń c ó w — 1141 (90%) rzymskokatolickiego i 127 (10%) ewangelicko-augsburskiego.
Zob. też A. W a nit u ł a, Od starej ku współczesnej
Wiśle. Jej teraźniejszość,
„Za
ranie Śląskie", R . 13: 1937, z. 3, s. 160-161.
Statystyka Polski. Seria R., z. 17: Indywidualne
gospodarstwa rolne woj.
katowickiego. Spis z dnia 6 XII 1960, Warszawa 1965.
Mieszkańcy Brennej pracują najczęściej w Kuźni-Ustroń, Skoczowie, Jasie
nicy, Wodzisławiu, Bielsku i Cieszynie, Istebnej zaś g ł ó w n i e w Wiśle, Ustroniu,
Cieszynie i Skoczowie.
4 4
4 5
28
Z O F I A SZHOMBA-RYSOWA, D A N U T A TYLKÓW A
p l a n y przestrzennej z a b u d o w y w s i . N a j w i ę k s z a m i e j s c o w o ś ć B e s k i d u
Ś l ą s k i e g o — W i s ł a w 1962 r . o t r z y m a ł a p r a w a m i e j s k i e i n a z w ę W i s ł a -Uzdrowisko.
Jak j u ż p o d k r e ś l a n o , proces z m i a n w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach B e s k i d u
Ś l ą s k i e g o p r z e b i e g a ł niejednakowo. Inaczej k s z t a ł t o w a ł się on na terenie
B r e n n e j , a inaczej w Istebnej. Jeszcze n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e w okresie
z m i a n c h a r a k t e r y z u j ą c y c h się z n a c z n ą d y n a m i k ą oraz w sytuacji, gdy
kontakty pomiędzy poszczególnymi miejscowościami ułatwia rozwinięta
sieć k o m u n i k a c y j n a , nadal obserwuje się pewne r ó ż n i c e w dziedzinie i c h
k u l t u r y . U t r w a l o n e one s ą •— j a k się w y d a j e — d ł u g o w i e k o w ą t r a d y c j ą
l u b t e ż o d m i e n n ą r e a k c j ą na n i e k t ó r e procesy modernizacyjne. O d r ę b
n o ś c i k u l t u r o w e zdeterminowane s ą ponadto z r ó ż n i c o w a n i e m w y z n a n i o
w y m t y c h w s i , p o s i a d a j ą c y m t a k ż e w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się p e w n y c h
zjawisk k u l t u r o w y c h .
*
N a z a k o ń c z e n i e chcemy p r z y n a j m n i e j w k r ó t k i m zarysie p r z e d s t a w i ć
przebieg dotychczasowych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych terenem Be
s k i d u Ś l ą s k i e g o . K u l t u r a m i e s z k a ń c ó w badanego regionu, podobnie j a k
i i n n y c h o b s z a r ó w g ó r s k i c h , od dawna b o w i e m b y ł a p r z e d m i o t e m z a i n
t e r e s o w a ń , k t ó r e p o c z ą t k o w o k o n c e n t r o w a ł y się g ł ó w n i e w ś r o d o w i s k u
i n t e l i g e n c j i m i e j s k i e j . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u B o g u m i ł Hoff, k t ó r y p r z y
b y ł do W i s ł y w 1882 r. B y ł on a u t o r e m pierwszej m o n o g r a f i i tej m i e j
scowości pt. Początki
Wisły i Wiślanie,
stanowiącej inauguracyjny t o m
zamierzonej, lecz nie zrealizowanej serii w y d a w n i c z e j n o s z ą c e j t y t u ł G ó
rale B e s k i d ó w Zachodnich. W p ł y w na jego zainteresowania w y w a r ł y n i e
w ą t p l i w i e k o n t a k t y z O. K o l b e r g i e m , z k t ó r y m często o d b y w a ł p o d r ó ż e
w charakterze r y s o w n i k a . Za p i e r w s z ą d r u k o w a n ą w z m i a n k ę o k u l t u r z e
„ g ó r a l i b e s k i d o w y c h " u w a ż a s i ę j e d n a k ż e „ a n o n i m o w ą z a p i s k ę " z 1786 г.,
o p u b l i k o w a n ą przez S. Ciszewskiego w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1911 r .
O g ó r a l a c h ś l ą s k i c h j a k o o d r ę b n e j grupie etnograficznej p i e r w s z y n a t o - '
miast n a p i s a ł W . P o l w p r a c y p t . Rzut oka na północne
stoki
Karpat,
w y d a n e j w 1851 r . N a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o pobycie w W i ś l e w l a
tach 1905-1912 J. Ochorowicza, znanego filozofa i psychologa, k t ó r y b y ł
w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m i p i e r w s z y m prezesem Stowarzyszenia M i ł o ś n i k ó w W i
sły. O d e g r a ł on d o ś ć d u ż ą r o l ę w ż y c i u g ó r a l i w i ś l a ń s k i c h .
4 e
4 7
4 6
Najważniejsze publikacje odnoszące się do badanego regionu zamieszczono
w załączonej bibliografii. Zob. też Bibliografia
historii kultury ludowej
Karpat
pod red. M. Gładysza, cz. 1, Warszawa 1960; M. G ł a d y s z, Bibliografia
etnografii
Śląska w zarysie, Katowice 1966.
Zob. пр. M. P i 1 с h ó w n a, Jak leczono w dawnej Wiśle, „Głos Ziemi Cie
szyńskiej", R. 16: 1970, nr 15, s. 4; J . К r o p, Wpływ dr. J. Ochorowicza na przeo
brażenie się form życia społeczeństwa
Wisły, referat na naukowej sesji regionalnej
w Wiśle, 10-11 V I I I 1977; L . E . S t e f a ń s k i , M. K o m a r , Od magii do psycho
troniki, Warszawa 1982, s. 320.
4 7
29
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
G r u p a g ó r a l i ś l ą s k i c h , s z c z e g ó l n i e a t r a k c y j n a d l a badaczy, b u d z i ł a
d u ż e zainteresowanie n i e t y l k o w ś r ó d p r o f e s j o n a l i s t ó w , ale t a k ż e ama
t o r ó w . J u ż z k o ń c e m X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny — j a k pisze
L . M a l i c k i , autor k i l k u prac p o ś w i ę c o n y c h g ó r a l o m ś l ą s k i m — d ą ż y l i do
zachowania ludowego s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m
n i e k t ó r z y m i e j s c o w i nauczyciele (jak np. F . Sikora, R. S z o t k o w s k i i P. Z a
wada z Istebnej) na u r o c z y s t o ś c i w k ł a d a l i s t r ó j l u d o w y d a j ą c p r z y k ł a d
poszanowaniu t r a d y c j i i n a k ł a n i a j ą c m ł o d z i e ż s z k o l n ą do uczestnictwa
w strojach w r ó ż n y c h pochodach i ś w i ę t a c h n a r o d o w y c h . D z i a ł a l n o ś ć
t a k i c h jednostek — ż e b y w s p o m n i e ć t y l k o o Istebnej — j a k J. Probosz
i ks. E . G r i m , d ł u g o l e t n i proboszcz w tej w s i , a t a k ż e w i e l u i n n y c h , k t ó
r y c h nie s p o s ó b w t y m miejscu w y m i e n i ć , p o z o s t a w i ł a po sobie bogate
p i ś m i e n n i c t w o . Badacze tego r e g i o n u z n a j d u j ą w n i m w i e l e cennego m a
t e r i a ł u , k t ó r e g o w a r t o ś ć jest bezsporna.
4 S
Etnograficzny n u r t n a u k o w y w y r a ź n i e w i ą ż e się z okresem m i ę d z y
w o j e n n y m . W ó w c z a s to p o w s t a j ą cenne opracowania p r o b l e m o w e , w ś r ó d
k t ó r y c h na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą prace M . G ł a d y s z a , p o ś w i ę c o n e
k u l t u r z e artystycznej g ó r a l i ś l ą s k i c h , a t a k ż e monografie L . Malickiego.
Pod koniec okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powstaje p i e r w s z y p r o j e k t p o d j ę c i a
systematycznych z e s p o ł o w y c h b a d a ń t e r e n o w y c h , o b e j m u j ą c y c h m . i n .
obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o .
4 9
Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j B e s k i d Ś l ą s k i z n a l a z ł się r ó w n i e ż w ś r ó d r e
g i o n ó w b u d z ą c y c h s z c z e g ó l n e zainteresowanie badawcze. I c h efektem s ą
monografie przedmiotowe, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y opracowanie
zbiorowe pod r e d a k c j ą K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j d o t y c z ą c e pomocy s ą
siedzkiej , p r a c ę B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j p o ś w i ę c o n ą gospodarce pa
sterskiej, L . M a l i c k i e g o d o t y c z ą c ą s t r o j u g ó r a l s k i e g o , L . D u b i e l a o w y p o
s a ż e n i u w n ę t r z a mieszkalnego, B . Bazielich t r a k t u j ą c ą o haftach, Z . S z r o m ba-Rysowej o p o ż y w i e n i u oraz D . T y l k o w e j o sposobach z d o b y w a n i a
i użytkowania wody.
5 0
Obszar B e s k i d u Ś l ą s k i e g o jest r ó w n i e ż terenem b a d a w c z y m K a t e d r y
E t n o g r a f i i S ł o w i a n U J , czego w y n i k i e m s ą liczne prace magisterskie,
a t a k ż e badania prowadzone przez p o s z c z e g ó l n y c h p r a c o w n i k ó w K a t e d r y ,
j a k п р . T. D o b r o w o l s k ą , na temat c z y n n i k ó w i n t e g r u j ą c y c h s p o ł e c z n o ś ć
wioskową.
K o ń c z ą c n a l e ż y r ó w n i e ż w s p o m n i e ć o pracach badawczych p r o w a
dzonych na obszarze Beskidu Ś l ą s k i e g o z n a j d u j ą c e g o się w granicach Cze-
4 8
L . M a l i c k i , Strój górali śląskich, Atlas Polskich Strojów
Ludowych, t. 8,
Wrocław 1956, s. 11.
M. G ł a dу s z, Prace nad etnograficzną
monografią
Górnego Śląska, „Etno
grafia Polska", t. 1: 1958, s. 88.
Opublikowane zostało w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8-9:
1950/1951. Dane dot. następnych opracowań zob. Bibliografia.
4 9
5 0
30
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
5 1
c h o s ł o w a c j i . W ś r ó d n i c h na u w a g ę z a s ł u g u j ą p u b l i k a c j e — z w ł a s z c z a
z zakresu f o l k l o r y s t y k i — p r z y g o t o w y w a n e przez J . Ondrusza, G. F i e r l ę ,
K . P i e g z ę oraz D . K a d ł u b c a , k t ó r y jest t a k ż e r e d a k t o r e m d w u t o m o w e j
m o n o g r a f i i p t . Płyniesz
Olzo...
BIBLIOGRAFIA
Bazielich B .
1953
Ludowy haft śląski, „Polska Sztuka Ludowa", R . 7, z. 3, s. 165-171.
1966
Ludowe wyszycia techniką krzyżykową
na Śląsku, Bytom, ss. 180.
Ciszewski S.
1911
Anonimowa zapiska etnograficzna o góralach beskidowych z roku 1786,
„Lud", R . 17, s. 124-127.
Dobrowolska T .
1981
Wpływ
osadnictwa przysiólkowego
na kształtowanie
się więzi
społecz
nej, „Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 173-187.
1982
Przestrzenny
aspekt więzi społecznej,
Zeszyty Naukowe Uniwersytetu
Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 16, s. 27-41.
Dubiel L .
1957
Wnętrze
domu chłopskiego
w Beskidzie Śląskim
w latach 1860-1950,
„Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10, z. 2, s. 7-72.
Fierla G .
1977
Strój cieszyński,
Czeski Cieszyn, ss. 64.
Gładysz M.
1935
Góralskie
zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków, ss. V I I , 151.
1938
Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków, ss. V I I I , 312.
1970
Z zagadnień
kształtowania
się ludowych regionów
artystycznych,
Ze
szyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, K r a
ków, z. 4, s. 7-18.
Gładyszowa M.
1972
Przeobrażenia
w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w la
tach 1946-1967 na przykładzie
Beskidu Śląskiego,
[w:] Ludová
kultura
v Karpatoch, Bratislava, s. 175-187.
Górnośląskie
budownictwo ludowe, Wrocław, ss. 304.
1978
Grim E .
Źródła i ostoja śląskiej
góralszczyzny,
[w:] Śląsk Cieszyński.
Z życia
1937
gospodarczego, Cieszyn, ss. 33-39.
Hoff B .
1888
Lud cieszyński,
jego właściwości
i siedziby. Obraz etnograficzny, S e
ria 1: Górale Beskidów Zachodnich, t. 1: Początek
Wisły i
Wiślanie,
Warszawa, ss. 74.
Kadłubiec D.
1961
Kilka notatek o folklorze cieszyńskim,
Kalendarz „Zwrotu", nr 8,
s. 165-167.
Kopczyńska-Jaworska B .
1950/1951 Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim,
„Prace i Materiały Etno
graficzne", t. 8-9, s. 155-322.
5 1
W Czeskim Cieszynie działa Zarząd Główny Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w C S R S , który wydaje m. in. od 1968 r. „Biuletyn Ludoznawczy".
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
1967
31
Stosunki gospodarczo-społeczne
w tradycyjnej kulturze Karpat
Północ
nych, Łódź, cz. 1, s. 262.
Lipok-Bierwiaczonek M .
1974
Niektóre
czynniki kształtujące
wieź społeczną,
Zeszyty Naukowe U n i
wersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne, Kraków, z. 7, s. 61-79.
Malicki L .
193©
Zarys kultury materialnej górali śląskich,
Katowice, ss. 103.
1947
Materiały
do kultury społecznej
górali śląskich,
„Prace i Materiały
Etnograficzne", t. 6, s. 77-125.
1956
Strój
górali
śląskich.
Atlas Polskich Strojów
Ludowych,
Wrocław,
cz. 3: Śląsk, z. 3, ss. 102, ii. 98, tab. 4.
Niehorska E .
1971
Z badań nad kulturą
ludową Śląska Cieszyńskiego,
Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, Kraków, z. 5,
s. 109-136.
Ondrusz J .
1954
Przysłowia
i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego,
Czeski C i e
szyn, ss. 161.
Piegza K .
1979
Nakrycia głowy
kobiet cieszyńskich,
Czeski Cieszyn, ss. 43.
Pilch M .
1972
Zarys kultury materialnej górali wiślańskich,
„Cieszyński Rocznik M u
zealny", R . 2, s. 126-142.
1979
Wisła naszych przodków,
Wisła, ss. 84.
Płyniesz
Olzo...
,1970
Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego,
red. D. Kadłubiec, Ostra
wa, ss. 222.
1972
Zarys kultury materialnej ludu cieszyńskiego,
red. D. Kadłubiec, Ostra
wa, ss. 286.
Podżorski A .
1930
Wisła i jej mieszkańcy,
„Zaranie Śląskie", R . 6, z. 1, s. 33-36.
Probosz J .
1937
Wesele górali istebniańskich,
„Zaranie Śląskie", R . 13, s. 243-253.
1938
Wesele górali istebniańskich,
„Zaranie Śląskie", R . 14, s. 35-43.
Sawicki L .
1919
Szałaśnictwo
na Śląsku
Cieszyńskim,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 14, cz. 3, s. 137-183.
Skrzosówna M.
1950/1951 Pomoc wzajemna przy darciu pierza, „Prace i Materiały Etnograficz
ne", t. 8-9, s. 531-548.
Szromba-Rysowa Z .
1967
Niektóre
aspekty badań nad pożywieniem
ludności
wiejskiej w Be
skidzie Śląskim, „Etnografia Polska", t. 11, s. 173-177.
1978
Pożywienie
ludności wiejskiej na Śląsku, Wrocław, ss. 135.
Szubertowa M.
1950/1951 Dary i świadczenia
obrzędowe,
„Prace i Materiały Etnograficzne",
t. 8-9, s. 581-596.
1950/1951 Obrzędy
i zwyczaje związane
z narodzinami dziecka, „Prace i Mate
riały Etnograficzne", t. 8-9, s. 597-616.
Ś w i ą t k o w s k i H.
1950/1951 Pomoc wzajemna przy budowie,- „Prace i Materiały Etnograficzne",
t. 8-9, s. 549-551.
32
Z O F I A S Z R O M B A - R Y S O W A , D A N U T A TYLKÓW A
Tylkowa D.
1978
Zdobywanie i użytkowanie
wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Wro
cław, ss. 154.
Wysłouchowa M.
1896a
Przyczynek do opisu wsi Wisły w Cieszyñskiem,
„Lud", R . 2, s. 126141.
1896b
Ze śląskiej ziemi, „Tydzień" dodatek literacki do „Kuriera Lwowskie
go", R . 4, nr 47, s. 376; n r 48, s. 383-384; n r 50, s. 399-400; nr 51, s. 406408; nr 52, s. 415-416.
Zawada P . (Sęk)
1931
Istebna, „Wierchy", R. 9, s. 63-74.
1935
Góralskie zwyczaje wigilijne, „Gwiazdka Cieszyńska", R. 88, nr 101, s. 5.
1936
Wśród górali istebniańskich.
Opis niektórych
zwyczajów,
„Beskid Ś l ą
ski", R . 7, s. 26-34.
Zejszner L .
1850
Podróż do źródeł Wisły odbyta w r. 1849 przez..., „Biblioteka War
szawska", R. 37, t. 1, s. 421-441.
Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa
ALLGEMEINE CHARAKTERISTIK DER REGION
Zusammenfassung
Im Artikel wurde ein kurzer Abrifi der Geschichte der Schlesischen Beskiden,
die mit dem F ü r s t e n t u m Cieszyn (Teschen), das von der Mitte des 17. J h . bis
zum Ende des 1. Weltkriegs unter osterreichischer Oberherrschaft stand, verbunden
waren, gegeben. Die Schlesischen Beskiden wurden vermutlich im 15. J h . besiedelt
und erlebten im 16. J h . die Einwanderung walachischeir Bevolkerungsteile. W a hrend der Konterreformation boten die Walder der Beskiden der verfolgten protestantischen Bevolkerung Schutz, die heute einen bedeutenden Prozent der Dorfbevolkerung der Schlesischen Beskiden, neben den Adventisten und Anhangern
anderer Sekten istellt, was nicht ohne Einflufi auf das Kulturbild dieser Region
bleibt.
Die Schlesischen Beskiden — der westlichste Teil der Karpaten — wird durch
eine Staatsgrenze zwischen der Tschechoslowakei und Polen aufgeteilt, wobei
letzteres L a n d den kleineren Teil des Gebirgsgebiets i n seinen Grenzen beherbergt.
Die groBten Dorfer — Wisła und Brenna, grenzen an das Schlesische Bergland
an, die drei anderen, weiter nach Suden vorgeschobenen — Istebna-Jaworzynka
und Koniaków, bilden einen geographisch geschlossenen Komplex von einer be
deutenden kulturellen Einheitlichkeit.
Die Existenzgrundlage für die Einwohner der Schlesischen Beskiden war lange
Zeit die Rinder- und Schafzucht. Die Gefoirgsbewo'hner, die eine VergroBerung
der Weideflachen anstrebten, teilten den Boden, verwandelten die Berghánge i n
Weiden und Wiesen. Auf diese Weise kletterte die Besiedlungsgrenze immer hoher,
dem sich die auf diesem Gebiet herrschende Habsburgerdynastie anfanglkh nioht
widersetzte, da sie hierin eine zusatzliche Einnahmequelle sah. I n der zweiten
Halite des 18. J h . jedoch begann sie eine groB angelegte Bewaldungaktion der
Schlesischen Beskiden, führte einen harten Kampf mit den Gebirglern und v e r trieb sie von den Weideflachen. Das führte zu einer Beschrankung und spater
OGÓLNA C H A R A K T E R Y S T Y K A R E G I O N U
33
Vernichtung der Viehhaltung, was zur Emigration der Gebirgs bevolkerung in
die Industriezentren Frankreichs, der Vereinigten Staaten von Nordamerika, sowie
in das Karwin-Ostraüer Industrierevir beitrug. Nach der Wiedererlangung der
Unabhangigkeit nach dem 1. Weltkrieg versuchte man, die Viehhaltung auf diesem
Gebiet au reaktivieren und das Niveau von Ackerbau und Viehhaltung anzuheben.
Der entstehende Fremdenverkehr und der damit verbundene B a u von Sanatorien, StraGen und Badereinrichtungen trug bedeutend zur Verbesserung der materiellen Situation der schlesischen Bergbewohner bei. Jedoch erst nach dem 2.
Weltkrieg kam es zu einer schnellen Modernisierung der Dorfer unter dem EinfluB
der sich verstarkenden Beziehungen mit dem oberschlesischen Industriegebiet,
dem Anstieg der Beschaftingung aufierhalb der Landwirtschaft und der Entwicklung des Tourismus und Baderverkehrs.
Die allgemeine Charakteristik der Region wird durch eine Übersicht über das
ethnographische Interesse an den Schlesischen Beskiden, die bis in die Mitte
des 19. J h . zurückreichen, sowie durch eine Auswahl der wichtigsten Publikationen zur Volkskultur dieser Region abgeschlossen.
3 — Etnografia Polska t. 28/1
