Cyfrowa Etnografia

Strój ludowy / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1

Item

Title

Strój ludowy / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.73-104

Creator

Hermanowicz-Nowak, Krystyna

Date

1984

Format

application/pdf

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:1077

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1169

Text

„Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. I
P L I S S N 0071-1861

K R Y S T Y N A H E R M A N O W I C Z - N OW A K

STRÓJ

LUDOWY

Celem tego opracowania jest p r ó b a odczytania f u n k c j i p e ł n i o n y c h
przez s t r ó j l u d o w y w p o c z ą t k a c h naszego w i e k u oraz p r z e ś l e d z e n i e , k t ó r e
elementy s t r o j u p r z e t r w a ł y do dnia dzisiejszego i j a k ą r o l ę p e ł n i ą w s p ó ł ­
c z e ś n i e . Zagadnienie to b a d a ł a m na p r z y k ł a d z i e s t r o j u noszonego w d w u
wsiach B e s k i d u Ś l ą s k i e g o — Brennej i Istebnej. Za p o d s t a w ę do r o z w a ż a ń
p o s ł u ż y ł s t r ó j , pod k t ó r y m to t e r m i n e m r o z u m i e ć b ę d ę odzienie o d g r y ­
w a j ą c e i s t o t n ą i w y r ó ż n i a j ą c ą r o l ę w sytuacji, w k t ó r e j funkcja u ż y t k o w a
b y ł a m n i e j s p o ł e c z n i e istotna. A w i ę c s t r ó j b ę d z i e s t a n o w i ł reprezenta­
cyjną o d m i a n ę odzieży .
1

Do dnia dzisiejszego u t r z y m a ł się w p o j ę c i u samych i n f o r m a t o r ó w
p o d z i a ł noszonej o d z i e ż y na t r z y zasadnicze kategorie. D o pierwszej z a l i ­
czany jest u b i ó r codzienny, roboczy, u ż y w a n y w czasie w y k o n y w a n i a
w s z e l k i c h prac z w i ą z a n y c h z prowadzeniem gospodarstwa domowego.
D r u g ą g r u p ę s t a n o w i u b i ó r na pobieżki,
przeznaczony na w y j ś c i e do s ą ­
s i a d ó w , do sklepu, na t a r g . Jest on w stosunku do u b i o r u roboczego
czysty, schludny, nie p o d a r t y . Do trzeciej g r u p y zaliczany jest u b i ó r
o d ś w i ę t n y , s t r ó j u r o c z y s t y , „ k o ś c i e l n y " (noszony w czasie u r o c z y s t o ś c i
k o ś c i e l n y c h : msze, odpusty, procesje). P o d k r e ś l a on t a k ż e w a g ę u r o c z y ­
stości r o d z i n n y c h i w i o s k o w y c h . Za najbardziej o d ś w i ę t n y , w k ł a d a n y
j e d y n i e na w i ę k s z e u r o c z y s t o ś c i , u z n a ć n a l e ż y na t y m terenie s t r ó j cie­
szyński.
I. R O L A S T R O J U L U D O W E G O W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ W S I

O b s e r w u j ą c noszone obecnie u b i o r y w y j ś c i o w e na terenie obu bada­
nych w s i Beskidu Śląskiego w y r a ź n i e z a u w a ż y ć m o ż n a ich zróżnicowanie.
Reprezentowana jest: 1) odzież w s p ó ł c z e s n a , nie o d b i e g a j ą c a od w z o r ó w
m i e j s k i c h , c z ę s t o szybko p r z e j m u j ą c a wszelkie modne n o w i n k i . T e n r o -

1

R. K a n t o r , Symboliczne funkcje stroju w' społecznościach
wiejskich
giej polowie XIX wieku i w wieku XX. (Na podstawie materiałów
z terenu
„Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 7: 1979, s. 18.

w dru­
Polski),

74

K R Y S T Y N A HERMANO WIC Z-N OWAK

dzaj u b i o r ó w noszony jest n a j c z ę ś c i e j przez osoby m ł o d e , k t ó r e z w i ą z a n e
s ą z o ś r o d k a m i m i e j s k i m i — czy to przez u c z ę s z c z a n i e t a m do s z k ó ł r ó ż ­
nego t y p u , czy t e ż przez p o d j ę t ą p r a c ę z a w o d o w ą ; 2) d r u g ą g r u p ę sta­
n o w i ą osoby o nieco l u ź n i e j s z y m kontakcie z miastem, o g r a n i c z a j ą c y m
się do j e ż d ż e n i a n p . po zakupy czy na t a r g . Osoby te n o s z ą t a k ż e odzież
t y p u miejskiego, jednak j e j o d m i e n n o ś ć u z e w n ę t r z n i a się w d r o b n y c h
elementach, j a k np. d o b ó r k o l o r y s t y c z n y , n i e n a d ą ż a n i e za o b o w i ą z u j ą c y ­
m i k a n o n a m i m o d y , co pozwala na p i e r w s z y r z u t oka w y r ó ż n i ć miesz­
k a ń c a w s i ; 3) stosunkowo n i e w i e l k ą g r u p ę s t a n o w i ą osoby w starszym
w i e k u , p r z e w a ż n i e k o b i e t y , k t ó r e z a c h o w a ł y pewne elementy u b i o r u
t r a d y c y j n e g o i u ż y w a j ą i c h po d z i ś d z i e ń . Do t y c h e l e m e n t ó w z a l i c z y ć
trzeba przede w s z y s t k i m czepek i c h u s t k ę ( w i ą z a n ą j u ż inaczej), grube
w e ł n i a n e c h u s t y naramienne, jakie, rzadko t r a d y c y j n e s p ó d n i c e s k ł a d a j ą ­
ce się z d w u zapasek; 4) c z w a r t ą g r u p ę b ę d ą s t a n o w i ł y w s p ó ł c z e s n e stroje
l u d o w e oparte na t r a d y c y j n y c h , u ż y w a n e w y ł ą c z n i e .na d u ż e u r o c z y ­
stości.
O d d z i e l n ą k a t e g o r i ę s t a n o w i ć b ę d z i e k o s t i u m estradowy, reprezento­
w a n y przez z e s p o ł y regionalne w czasie w y s t ę p ó w .
T a k w zarysie przedstawia się sytuacja u b i o r ó w noszonych w s p ó ł ­
c z e ś n i e na terenie badanych w s i .
Z w r ó ć m y bliższą u w a g ę na noszone jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e elementy
s t r o j u t r a d y c y j n e g o . S p o t k a ć je m o ż e m y nie t a k rzadko, j a k b y się m o ­
gło z d a w a ć .
Noszone są one w . f o r m i e niezmienionej przez k o b i e t y w starszym
w i e k u , c z ę s t o po przekroczeniu s z e ś ć d z i e s i ą t k i . N a j c h ę t n i e j u ż y w a j ą one
c z e p c ó w z n a c z ó ł k i e m k o r o n k o w y m , z a k ł a d a n y c h nisko nad
brwiami
i p r z y k r y t y c h c h u s t k ą . Z m i a n i e u l e g ł s p o s ó b w i ą z a n i a chustek. N a d u ż e
u r o c z y s t o ś c i w i ą ż ą jeszcze k o b i e t y c h u s t k i w s p o s ó b o d ś w i ę t n y — na
klepocz, p r z e w a ż a j ą j e d n a k w i ą z a n e pod karkiem
(pod b r o d ą ) z ł a d n i e
s t e r c z ą c y m i na b o k i k o ń c a m i . Stosunkowo często m o ż n a jeszcze s p o t k a ć
k o b i e t y otulone w grube, w e ł n i a n e chusty. N a r z u c a j ą je na r a m i o n a l u b
o t u l a j ą n i m i g ł o w ę i b a r k i . Element t e n p r z e t r w a ł prawdopodobnie d z i ę k i
dużej trwałości, a t a k ż e d u ż y m walorom ochronnym. Z a c h o w a ł y się
t a k ż e w u ż y c i u o k r y c i a zwierzchnie zwane jaklami, w y s t ę p u j ą c y m i j e d ­
n a k j u ż bardzo rzadko. Sporadycznie m o ż n a s p o t k a ć jeszcze noszenie
zamiast s p ó d n i c y d w u zapasek •— przedniej i t y l n e j , charakterystycznego
elementu t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o . W n i e d z i e l ę j u ż bardzo rzadko
m o ż n a z o b a c z y ć przed k o ś c i o ł e m starszego m ę ż c z y z n ę w spodniach su­
k i e n n y c h , czy t e ż w koszuli i
brucliku.
D u ż y w p ł y w na zachowanie i u ż y t k o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w
t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego m a autentyczne p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i ,
w p o j o n y od d z i e c i ń s t w a m o d e l ubierania się (np. o b o w i ą z e k - z a k r y w a n i a
w ł o s ó w czepcem przez k o b i e t y z a m ę ż n e ) , a t a k ż e z w i ą z e k u c z u c i o w y
z t y m , co k o j a r z y ł o się z okresem m ł o d o ś c i , a w i ę c i ze s t r o j e m . N i e bez

STROJ LUDOWY

75

znaczenia jest t a k ż e rola kościoła, k t ó r y c z ę s t o o b l i g o w a ł do noszenia
na pewne u r o c z y s t o ś c i s t r o j u ( I k o m u n i a ) . Posiadanie j a k i e g o ś zapasu
o d z i e ż y (często p o c h o d z ą c e g o jeszcze z w y p r a w y ś l u b n e j ) p o w o d o w a ł o
u t r a d y c y j n i e w y c h o w a n y c h starszych kobiet poczucie k o n i e c z n o ś c i czy
t e ż o b o w i ą z k u noszenia ich. Rzeczy t y c h szkoda b y ł o w y r z u c i ć , dona­
s z a ł y je w i ę c n i e w i a s t y nie licząc się ze z m i e n n y m i w y m o g a m i m o d y .
Na o d k ł a d a n i e i nienoszenie p o s z c z e g ó l n y c h części s t r o j u w p ł y w a m . i n .
coraz bardziej zaawansowany wiek, wyniszczenie się n i e k t ó r y c h elemen­
t ó w , b r a k m o ż l i w o ś c i z a s t ą p i e n i a i c h i n n y m i , a t a k ż e stosunek c z ł o n k ó w
r o d z i n y . Jedna z i n f o r m á t o r e k z B r e n n e j , k t ó r a „ z a w s z e rada m i a ł a
suknie", o p o w i a d a ł a o swej c ó r c e (działaczce w zespole f o l k l o r y s t y c z n y m ) ,
k t ó r a z a b r o n i ł a j e j u b i e r a ć się do kościoła „ p o d a w n e m u " , u w a ż a j ą c że
j ą to o ś m i e s z a w oczach w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w . U z n a ł a ona, że s t r ó j l u d o w y
o d p o w i e d n i jest na s c e n ę , natomiast noszenie go przez m a t k ę o ś m i e s z a
t a k ż e p o z o s t a ł y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y . M o ż n a z tego w n i o s k o w a ć , co po­
t w i e r d z a j ą t a k ż e inne w y p o w i e d z i , że w w i e l u p r z y p a d k a c h noszenie
dawnego s t r o j u ludowego stanowi s y n o n i m zacofania.
Wprowadzanie coraz to n o w y c h e l e m e n t ó w u b i o r u powoduje z a n i k
f o r m starszych, g d y ż w odczuciu i n f o r m á t o r e k nie w s p ó ł g r a j ą one ze
sobą. Jedna ze starszych kobiet w Istebnej s t w i e r d z i ł a , iż wprowadzenie
w powszechne u ż y c i e p ł a s z c z y t y p u miejskiego j a k o odzienia z w i e r z c h ­
niego w y k l u c z y ł o m o ż l i w o ś ć noszenia razem z n i m czepca. U w a ż a się
b o w i e m powszechnie, że czepiec nie pasuje do p ł a s z c z y .
Jest t a k ż e s t r ó j , z a r ó w n o t r a d y c y j n y g ó r a l s k i , j a k i c i e s z y ń s k i , u ż y ­
w a n y w s p ó ł c z e ś n i e w celach w i d o w i s k o w y c h i reprezentacyjnych, t a k
przez starszych m i e s z k a ń c ó w w s i , j a k i przez m ł o d z i e ż . J u ż z k o ń c e m
X I X w . r ó ż n i m i ł o ś n i c y swojszczyzny w a l c z y l i o zachowanie s t r o j u l u ­
dowego na t y c h terenach (J. Probosz, P. Zawada, E. G r i m ) . W okresie
m i ę d z y w o j e n n y m w Brennej i Istebnej nauczyciele, a t a k ż e p r z e d s t a w i ­
ciele d u c h o w i e ń s t w a , propagowaniem s t r o j u ludowego u s i ł o w a l i c h w i l o w o
p o w s t r z y m a ć jego zanik i głosili h a s ł a jego odrodzenia. S z c z e g ó l n i e
w y w i e r a l i oni nacisk na m ł o d z i e ż , aby podczas procesji, ś w i ą t narodo­
w y c h i l o k a l n y c h (kiermasze, d o ż y n k i ) u b i e r a ł a się w s t r ó j regionalny.
Dzieciom o d z i a n y m w s t r ó j l u d o w y dawano p i e r w s z e ń s t w o w pochodzie,
d z i e w c z ę t a w s t r o j u c i e s z y ń s k i m s z ł y w ś r o d k u , na k o ń c u z a ś szła m ł o ­
d z i e ż w ubiorach miejskiego t y p u . Starsi często z a c h ę c a n i p r z y k ł a d e m
dzieci z coraz to w i ę k s z ą d u m ą nosili okazjonalnie posiadany s t r ó j , a w i e ­
l u z d o b y w a ł o się n a w e t na k u p n o nowego . W y s t ą p i e n i e w s t r o j u regio­
n a l n y m p o d k r e ś l a ł o w a g ę u r o c z y s t o ś c i , w k t ó r e j b r a ł o się u d z i a ł , nada­
wało jej d o d a t k o w ą r a n g ę .
2

Od p a r u lat z i n i c j a t y w y proboszcza w Istebnej dziecko do I k o m u n i i

2

L . M a l i c k i , Strój górali
Śląsk, z. 3, Wrocław 1956, s. 11.

śląskich,

Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. 3,

76

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

idzie p o m i ę d z y rodzicami, k t ó r z y p r z y c h o d z ą na t ę u r o c z y s t o ś ć w s t r o j u
c i e s z y ń s k i m . M a t k a w s u k n i z żywotkiem,
ojciec w brucliku.
Dziecka
natomiast, w p r z y p a d k u c h ł o p c a , idzie w brucliku,
a dziewczynki —
w b i a ł e j sukience .
T a k ż e w trakcie o d b y w a j ą c y c h się u r o c z y s t o ś c i weselnych jeszcze do
niedawna m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się ze zwyczajem noszenia przez n i e k t ó ­
r y c h u c z e s t n i k ó w s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w . W i e l u i n f o r m a t o r ó w w Isteb­
nej w s p o m i n a ł o o ś l u b i e , k t ó r y o d b y ł się w latach 70-tych w Jasnowicach
( p r z y s i ó ł e k Istebnej). W y c h o d z ą c a t a m za m ą ż dziewczyna u b r a n a b y ł a
do ś l u b u w t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i — „ s t r a s z n i e b y ł a ceniona" za
uszanowanie t r a d y c j i , g ł ó w n i e przez l u d z i starszych. „ D a w n i e j t a k a b y ł a
moda, a teraz się w s t y d z ą " , ż a d n a dziewczyna nie p o s z ł a b y w s t r o j u
l u d o w y m do ś l u b u , wszystkie c h c ą iść po m i e j s k u , w b i a ł e j d ł u g i e j s u k n i
i w w e l o n i e " . W Istebnej d o ś ć d ł u g o natomiast z a c h o w a ł się zwyczaj
( s p o t y k a m y się z n i m w s p ó ł c z e ś n i e ) przebierania się młoduchy
i ženicha,
na d r u g i d z i e ń wesela. W p i e r w s z y d z i e ń oboje m ł o d z i u b r a n i są w e d ł u g
o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y miejskiej, n a s t ę p n e g o z a ś dnia d z i e w 3

i

Ryc. 1. Para n o w o ż e ń c ó w z drużbami w strojach regionalnych w drugi dzień
sela, Istebna 1964

we­

Ze zbiorów autorki
8

Materiały cytowane w tekście pochodzą z Archiwum Pracowni Etnografii
I H K M P A N w Krakowie.
P e w n ą rolę odgrywa tu niewątpliwie fakt zapraszania na uroczystości we­
selne gości z miasta: kolegów i koleżanek z pracy, zwierzchników, zaprzyjaźnio­
nych letników i chęć pokazania się zasobnością i „umiastowieniem".
4

77

STROJ LUDOWY

•czyna przebiera się w s t r ó j c i e s z y ń s k i z czepieniem, a m ł o d z i e n i e c w s t r ó j
g ó r a l s k i z c z e r w o n y m bruclikiem.
N a j d ł u ż e j j e d n a k na b a d a n y m terenie
w z w i ą z k u z u r o c z y s t o ś c i a m i w e s e l n y m i zachowany z o s t a ł s t r ó j s t a r o ś c i n .
Jeszcze w latach 70-tych d o ś ć powszechnie s t a r o ś c i n y w y s t ę p o w a ł y
w sukniach ś l ą s k i c h , b i a ł y c h koszulkach,
czepcach i chustkach w i ą z a n y c h
o d ś w i ę t n i e na klepocz. N a bluzce p r z y p i ę t y m i a ł y znak p e ł n i o n e j przez
siebie f u n k c j i — g i r l a n d k ę z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t u s z k ó w u p i ę t y c h p ó ł ­
k o l i ś c i e na gorsecie. C z ę ś ć starszych w i e k i e m kobiet w y s t ę p o w a ł a w cza­
sie wesela w czepcach. D o k u m e n t u j ą to d o ś ć licznie zachowane w t e ­
r e n i e fotografie. W B r e n n e j s p o t k a ł a m się ze zwyczajem w k ł a d a n i a
s t r o j ó w l u d o w y c h przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i pogrze­
b o w y c h . P r z y pogrzebie k a w a l e r a l u b p a n n y t r u m n ę odprowadza na
cmentarz rodzaj orszaku, na czele k t ó r e g o idzie c h ł o p i e c — b l i s k i z n a j o m y
l u b narzeczony (gdy z m a r ł ą jest dziewczyna) i niesie b i a ł ą p o d u s z k ę .
O d poduszki s p ł y w a j ą - n a b o k i szarfy, k t ó r y c h k o ń c e t r z y m a j ą d z i e w c z y n y
"ubrane w suknie ś l ą s k i e z a t r y b u t a m i p r z y n a l e ż n y m i d r u ż k o m . W czasie
pogrzebu k a w a l e r a p o d u s z k ę niesie dziewczyna, a w s t ę g i d r u ż b o w i e . P o ­
z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tego c e r e m o n i a ł u o b o w i ą z u j ą ciemne stroje.
U d z i a ł w d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i a c h k o ś c i e l n y c h p o d k r e ś l a n y jest t a k ż e
c h ę t n i e specjalnie o k a z a ł y m s t r o j e m , c z ę s t o z e l e m e n t a m i s t r o j u l u d o ­
wego. N a j w i ę k s z ą u r o c z y s t o ś ć s t a n o w i ś w i ę t o Bożego C i a ł a i z w i ą z a n a
z n i m procesja. Jest to d z i e ń w l i t u r g i i k o ś c i e l n e j radosny i d l a p o d k r e ­
ś l e n i a tego n a s t r o j u u b i ó r ś w i ą t e c z n y noszony na t ę o k o l i c z n o ś ć jest
s z c z e g ó l n i e bogaty, o k a z a ł y , o zdecydowanie j a s n y c h kolorach. Z tej o k a ­
z j i n a w e t m ł o d z i e ż u b i e r a się w stroje t r a d y c y j n e . S ą to w p r z e w a ż a j ą c e j
mierze suknie c i e s z y ń s k i e z a k s a m i t n y m żywotkiem,
białe wykrochmalone koszulki l u b z w y k ł e b i a ł e b l u z k i , d ł u g i e j a k suknie kwieciste f a r t u c h y
przepasane w pasie w z o r z y s t ą bandlą ( w s t ą ż k ą ) . N a r a m i o n a w c h ł o d ­
niejsze d n i zarzuca s i ę s z y d e ł k o w y szal l u b c h u s t k ę . B u t y s ą dowolne.
K o b i e t y starsze c z ę s t o w y s t ę p u j ą w czepcu, rzadziej s p o t k a ć m o ż n a k o ­
b i e t y w t r a d y c y j n y m s t r o j u g ó r a l s k i m z z a p a s k ą , i drobno s k ł a d a n y m
fartuchem,
kdbotkiem
pięknie haftowanym czerwonymi nićmi i spinką
s p i n a j ą c ą go pod szyją. J e ś l i idzie o m ę ż c z y z n , to znacznie rzadziej zo­
b a c z y ć m o ż n a s t r ó j l u b e l e m e n t y s t r o j u g ó r a l s k i e g o . C h ę t n i e natomiast
na t ę u r o c z y s t o ś ć przebiera s i ę dzieci w stroje l u d o w e .
5

Strój współcześnie wykonywany,
się z nowych g a t u n k ó w materiałów,
dza s i ę nowe e l e m e n t y (np. noszenie
b u t ó w na obcasach, torebek). Ulega
ogólnie p a n u j ą c y c h k a n o n ó w mody.

t a k d l a dzieci, j a k i d o r o s ł y c h , szyje
o zmienionej kolorystyce, w p r o w a ­
do s t r o j u bluzek t y p u koszulowego,
on c i ą g ł y m z m i a n o m pod w p ł y w e m
I t a k podczas w i e l k i c h u r o c z y s t o ś c i

5 Do I I wojny ś w i a t o w e j ubiory dzieci były bardzo skromne. Wprowadzony
zwyczaj szycia im strojów na wzór dorosłych b y ł w okresie m i ę d z y w o j e n n y m no­
wością. B . B a z i e l i c h , Stroje regionalne, [w:] Zabytki ludowej kultury na Śląsku,
i w Częstochowie,
Bytom 1975, s. 52.

78

K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K

Ryc. 2. Współczesny strój śląski, Istebna
Fot. Z. Szromba-Rysowa w 1978 r.

m o ż e m y z o b a c z y ć szyfonowe l u b n y l o n o w e k a b o t k i z w y s z y w a n y m i lemcami, f a r t u c h y i c h u s t k i z tego m a t e r i a ł u , spodnie z fabrycznej w e ł n i a n e j
t k a n i n y w zestawieniu z a d a m a s z k o w ą , o bardzo szerokim hafcie k o ­
szulą, miejskiego t y p u k a m i z e l k ę i kapeluszem. W y o l b r z y m i o n o do prze­
sady hafty, b y ł t a k ż e okres zdobienia szyfonowych i n y l o n o w y c h f a r t u ­
c h ó w p o ł y s k l i w y m proszkiem, czy t e ż m a l o w a n i a na chustkach i f a r t u ­
chach f a r b a m i o r n a m e n t ó w k w i a t o w y c h . Wszystkie te z m i a n y d o t y c z y ł y
s t r o j u noszonego na s z c z e g ó l n e u r o c z y s t o ś c i , coraz częściej j e d n a k z a s t ę ­
powane są one u b i o r a m i s t a n d a r d o w y m i , m i e j s k i m i . T a k w i ę c na i n t e r e s u ­
j ą c y m nas terenie m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a
e l e m e n t ó w starego, tradycyjnego s t r o j u ludowego, k t ó r y nie ulega z m i a ­
n o m (noszony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w zaawansowanym w i e k u ) ,
oraz z noszonym na specjalne u r o c z y s t o ś c i , z m i e n i a j ą c y m się i p o d d a j ą -

79

STROJ LUDOWY

Rye. 3. Dziewczęta w strojach góralskich, Istebna 1948
Ze zbiorów autorki

c y m się modzie strojem. P i e r w s z y z n i c h m o ż e m y n a z w a ć s t r o j e m t r a ­
d y c y j n y m l u d o w y m , natomiast d r u g i n a l e ż y u z n a ć za s t r ó j l u d o w y (ale
nie t r a d y c y j n y ) . G ł ó w n i e odzwierciedla się to w stroju k o b i e c y m . T a k ż e
na takie u r o c z y s t o ś c i , j a k p r y m i c j e n o w y c h k s i ę ż y , w i z y t y w y ż s z y c h
w ł a d z k o ś c i e l n y c h czy p o ś w i ę c e n i e sztandaru, u b i e r a j ą się tutejsze k o ­
b i e t y w stroje.
A n n a Gielata, i n f o r m á t o r k a z Brennej (ur. 1904 г.), opowiada o p r y ­
m i c j a c h swego syna, k t ó r e o d b y ł y się w t u t e j s z y m k o ś c i e l e w p o c z ą t k a c h
lat 60-tych: G r u p a k o l e ż a n e k syna w czasie u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n e j w y ­
s t ą p i ł a w sukniach ś l ą s k i c h z b i a ł y m i f a r t u c h a m i i handlami. Natomiast
na p r z y j ę c i e , j a k i e z tej okazji z o s t a ł o w y d a n e przez r o d z i c ó w m ł o d e g o
k s i ę d z a dla s ą s i a d ó w i znajomych, wszystkie k o b i e t y p r z y b y ł y w p a r a d ­
n y c h strojach t r a d y c y j n y c h ( z a r ó w n o g ó r a l s k i c h , j a k i ś l ą s k i c h ) , zacze­
pione, m i m o ż e — j a k stwierdza i n f o r m á t o r k a — nie u m a w i a ł y s i ę co
do tego w c z e ś n i e j . Gospodyni b y ł a t y m zaskoczona, ale o c e n i ł a ten fakt
bardzo wysoko, p o c z y t u j ą c sobie t a k i gest za c h ę ć p o d k r e ś l e n i a w a g i
u r o c z y s t o ś c i i dodania j e j splendoru.
P r z e j d ź m y z k o l e i do o m ó w i e n i a z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z p o z a k o ś c i e l n y m i u r o c z y s t o ś c i a m i , k t ó r y c h ranga w odczuciu s p o ł e c z n y m b y ł a
na t y l e wysoka, a t a k ż e w y t w o r z o n a w k o ł o n i c h specjalna atmosfera
p o w o d o w a ł a , iż w i e l e osób u w a ż a ł o za stosowne w y s t ą p i ć w s t r o j u regio­
n a l n y m . Do t y c h u r o c z y s t o ś c i z a l i c z y ć n a l e ż y d o ż y n k i , kiermasze, o d b y ­
w a j ą c e się w l i p c u D n i K u l t u r y Beskidzkiej i t p . G r u p a t y c h z w y c z a j ó w

so

K R Y S T Y N A H E R M A N O WICZ-NO W A K

o w i ą z a n a jest obecnie g ł ó w n i e z d z i a ł a l n o ś c i ą z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h
i i n n y c h organizacji s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h j e d n y m z p o d s t a w o w y c h c e l ó w
jest zachowanie i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i k u l t y w o w a n i e tradycyjnego s t r o j u
ludowego. T a k w B r e n n e j , j a k i w Istebnej d z i a ł a j ą z e s p o ł y f o l k l o r y ­
styczne o d ł u g i e j t r a d y c j i . Powszechnie znany jest bardzo d o b r y , d z i a ł a ­
j ą c y na terenie Istebnej zespół, w s k ł a d k t ó r e g o w c h o d z ą z a r ó w n o osoby
starsze w i e k i e m , m ł o d z i e ż , j a k i m a ł e dzieci, t w o r z ą c e znany w c a ł e j
Polsce z e s p ó ł m u z y c z n y . N a terenie B r e n n e j obchodzone s ą u r o c z y ś c i e
zwyczaje z w i ą z a n e z d o ż y n k a m i , na k t ó r ą to o k a z j ę zespół p r z y g o t o w u j e
s p e c j a l n ą i n s c e n i z a c j ę , a o p e ł n i e n i e zaszczytnej r o l i gospodarzy d o ż y n e k
prosi się cenione we w s i m a ł ż e ń s t w o . Wiele o s ó b u ś w i e t n i a t ę u r o c z y ­
s t o ś ć s w o i m i t r a d y c y j n y m i s t r o j a m i w p e ł n y m i c h bogactwie — tak cie­
s z y ń s k i m i , j a k i g ó r a l s k i m i . C a ł a u r o c z y s t o ś ć z a k o ń c z o n a jest z a b a w ą ,
do k t ó r e j p r z y g r y w a l u d o w a kapela.
Nie m o ż n a nie z a u w a ż y ć i nie d o c e n i ć r o l i , j a k ą w ż y c i u w s p ó ł c z e s n e j
w s i pełni zespół folklorystyczny. Społeczna działalność zespołu zasługuje
na s z c z e g ó l n e uznanie. Z a j m u j ą się o n i p o p u l a r y z o w a n i e m i p r e z e n t a c j ą
f o l k l o r u swojej w s i , w t y m t a k ż e i s t r o j u . S t a r a j ą się t e ż w >wielu
w y p a d k a c h z e b r a ć zachowane, autentyczne elementy s t r o j u tradycyjnego,
o p i e r a j ą się na i n f o r m a c j a c h z a c z e r p n i ę t y c h w p r o s t od s t a r y c h l u d z i p r z y
s w y c h poczynaniach z w i ą z a n y c h z r e k o n s t r u k c j ą n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w .
T e m u m o ż e m . i n . d z i a ł a j ą c e na t y m terenie z e s p o ł y z a w d z i ę c z a j ą u n i k ­
n i ę c i a t a k jeszcze c z ę s t e g o „ m u n d u r o w a n i a " w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w z e s p o ł u
w identyczne stroje (co na w s i n i g d y nie m i a ł o miejsca). M i m o w i e l u
t r u d n o ś c i , z j a k i m i w swej d z i a ł a l n o ś c i s p o t y k a j ą się c z ł o n k o w i e t y c h
z e s p o ł ó w (brak odpowiednich m a t e r i a ł ó w , k r a w c ó w - s p e c j a l i s t ó w , t r u d ­
ności z n a b o r e m c z ł o n k ó w ) , praca ta daje i m d u ż o satysfakcji i s p e ł n i a
swoje_cele. Poza d u ż ą r o l ą p r o p a g a t o r s k ą , j a k ą s p e ł n i a j ą z e s p o ł y f o l k l o ­
rystyczne, p o d t r z y m u j ą one — s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia —
z n a j o m o ś ć w ł a s n e g o , t r a d y c y j n e g o u b i o r u , pewne poczucie w i ę z i regio­
nalnej, a t a k ż e s p r a w i a j ą , że nie w s t y d z ą się o n i w y s t ę p o w a ć w s t r o j u
l u d o w y m t a k ż e poza s c e n ą . W i d z ą jego p i ę k n o i c h w a l ą s i ę jego bogac­
t w e m — s t ą d t a k bardzo rozpowszechniony s t a ł się s t r ó j c i e s z y ń s k i j a k o
bardziej ozdobny od tradycyjnego g ó r a l s k i e g o .
N a podstawie p o w y ż e j p r z y t o c z o n y c h p r z y k ł a d ó w m o ż n a p o w i e d z i e ć ,
ż e noszenie e l e m e n t ó w tradycyjnego s t r o j u ludowego ł ą c z y się z w i e k i e m
i p ł c i ą osoby go n o s z ą c e j ( p r z e w a ż n i e starsze kobiety), a t a k ż e z r a n g ą
u r o c z y s t o ś c i . Z d r u g i e j s t r o n y m a m y do czynienia z p r z e m y ś l n i e p r o w a ­
d z o n ą a k c j ą p r o p a g u j ą c ą p o d k r e ś l a n i e noszonym s t r o j e m p o s z c z e g ó l n y c h
w a ż n y c h w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j okazji. Ten rodzaj s t r o j u l u d o ­
wego podlega p e w n y m z m i a n o m , t a k że t r u d n o o k r e ś l i ć go m i a n e m t r a ­
dycyjnego.
Jakie w i ę c funkcje p e ł n i t r a d y c y j n y s t r ó j l u b jego aktualne o d m i a n y
w e w s p ó ł c z e s n y m ż y c i u wsi? Po pierwsze s p e ł n i a on z a s a d n i c z ą r o l ę ,

81

STROJ LUDOWY

j a k ą jest poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i do regionu. Zachowane t a k ż e z o s t a ł y
f u n k c j e w s k a z u j ą c e na w i e k i stan c y w i l n y k o b i e t y . Jest w s k a ź n i k i e m
stanu m a j ą t k o w e g o — n o s z ą go k o b i e t y u b o ż s z e , k t ó r e w y n a s z a j ą s t a r ą
o d z i e ż , l u b t e ż wskazuje na z a m o ż n o ś ć : m a m d a w n y s t r ó j o d ś w i ę t n y
a w i ę c s t a ć m n i e na to, aby poza n o r m a l n i e p o t r z e b n ą o d z i e ż ą m i e ć t a k ż e
s t r ó j , k t ó r y noszony jest bardzo rzadko, czasem raz l u b d w a r a z y do
r o k u (a na jego zakup trzeba p r z e z n a c z y ć znaczne ś r o d k i finansowe).
T e funkcje ł ą c z ą się ze s t r o j e m noszonym spontanicznie, z w e w n ę t r z n e j
potrzeby.
Nieco inaczej przedstawia się r o l a s t r o j u ludowego u ż y w a n e g o przez
z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e — w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z k o ­
s t i u m e m scenicznym, k t ó r e g o g ł ó w n ą r o l ą jest prezentacja specyfiki r e ­
gionalnej.
Pod w p ł y w e m z m i a n n a s t ę p u j ą c y c h w k u l t u r z e p o j a w i a j ą się w niej
nowe t r e ś c i , k t ó r e w y p i e r a j ą l u b w r ę c z e l i m i n u j ą to, co w ł a ś c i w e b y ł o
starej t r a d y c j i , zmianie u l e g a j ą zasady w s p ó ł i s t n i e n i a „ s t a r e g o " i „ n o ­
wego". W r a z z odchodzeniem l u d z i starych, niszczeniem się starych ele­
m e n t ó w s t r o j u , b r a k i e m odpowiednich t k a n i n , k r a w c ó w , szeroko p o j ę t ą
u r b a n i z a c j ą w s i , d ł u g o l e t n i ą c h ę c i ą z r ó w n a n i a się z m i a s t e m j a k o j e d y n a
pozostanie d z i a ł a l n o ś ć z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e
przechowują
i przekazują świadectwo o dawnych tradycjach.
6

I I . STRÓJ W O K R E S I E K U L T U R Y

TRADYCYJNEJ

W s p o ł e c z e ń s t w i e w i e j s k i m s t r ó j o k r e ś l a ł c z ł o w i e k a w d w o j a k i spo­
s ó b . Z jednej s t r o n y w s k a z y w a ł na jego stan m a j ą t k o w y , stan c y w i l n y ,
wiek, zawód, przynależność regionalną, z drugiej zaś określał rolę p e ł ­
n i o n ą przez j e d n o s t k ę np. w czasie t r w a n i a o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h , k o ś ­
c i e l n y c h , a t a k ż e w ż y c i u s p o ł e c z n y m w s i . Za p o m o c ą s t r o j u , jego o d m i a n
l u b t y l k o p e w n y c h e l e m e n t ó w (często d r u g o r z ę d n y c h ) , przekazywane b y ­
ł y i u z e w n ę t r z n i a n e w s z y s t k i m z n a j ą c y m znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h
s y m b o l i — i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e s y t u a c j i danej j e d n o s t k i . P r z y p o p r a w ­
n y m odczytaniu zakodowanych w s t r o j u i n f o r m a c j i m o ż n a b y ł o o k r e ś l i ć
s a m ą j e d n o s t k ę (wiek, stan m a j ą t k o w y i t p . ) l u b r o l ę p e ł n i o n ą przez n i ą
w d a n y m o b r z ę d z i e (np. panna m ł o d a , d r u ż k a , s t a r o ś c i n a ) .
N a terenie Ś l ą s k a C i e s z y ń s k i e g o w y o d r ę b n i a ł o się p a r ę zasadniczych
g r u p s t r o j o w y c h . U b i o r e m o d r ó ż n i a l i s i ę t u g ó r a l e beskidzcy, łasi oraz
g r u p a c i e s z y ń s k a , zwana t e ż w a ł a s k ą , W J a b ł o n k o w i e o b o w i ą z y w a ł t a k ż e
i n n y , znacznie boga-tszy s t r ó j , o charakterze m i e j s k i m . S t r ó j l a s k i n o ­
szony b y ł w okolicach Polskiej O s t r a w y , Bogumina, F r y s z t a t u , O r ł o w e j ,
7

6

Por. artykuł wstępny.
Stroje Śląska Cieszyńskiego przedstawione zostały na podstawie: G . F i e r l a ,
Stroje ludowe na Śląsku Cieszyńskim,
[w:] Płyniesz
Olzo..., t. 2, Ostrawa 1972,
s. 205-223, oraz M a l i c k i , Strój
górali...
7

6 — Etnografia Polska t. 28/1

82

K R Y S T Y N A HERMANOWI С Z-NOW A K

K a r w i n y i F r y d k u . W s k ł a d s t r o j u m ę s k i e g o w c h o d z i ł y : koszula l n i a n a
z marszczonymi r ę k a w a m i u j ę t y m i w m a n k i e t , d ł u g i e spodnie l u ź n e
w kolorze c i e m n o m o d r y m , w y s o k i e b u t y zwane polohami. N a koszule
w k ł a d a n o brucliki
w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m , przyozdobione
m e t a l o w y m i guzami. Za odzienie zwierzchnie s ł u ż y ł y kamizole
(rodzaj
surduta) granatowe, zielone l u b fioletowe z d u ż y m i k l a p a m i , albo szpencery (kaftany) s i ę g a j ą c e do pasa, ze s t o j ą c y m k o ł n i e r z e m . P r z e w a ż a ł y
k o l o r y m o d r y , czarny l u b j a s n o ż ó ł t y . N a szyi w i ą z a l i wzorzyste c h u s t k i
w e ł n i a n e . K o b i e t y n o s i ł y koszule z k r ó t k i m i r ę k a w a m i ozdobione d o ł e m
w ą s k ą k o l o r o w ą w s t ą ż k ą , na to w k ł a d a ł y suknie, k t ó r e s k ł a d a ł y s i ę z sze­
r o k i e j s p ó d n i c y mocno s f a ł d o w a n e j . Szyto je p r z e w a ż n i e z m a t e r i a ł u
drukowanego w pasiaste w z o r y k w i a t o w e . Do tego p r z y s z y t y b y ł lajbik —
rodzaj stanika z tej samej t k a n i n y . Suknie ł a s k i e b y ł y zawsze mocno
nakrochmalone, co d a w a ł o efekt k o p i a t o ś c i . S u k n i ę z p r z o d u p r z y k r y w a ł
w e ł n i a n y fortuch. Ł a s k i e m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e b i a ł y , p ł ó c i e n n y cze­
piec, k t ó r y w o d ś w i ę t n e j f o r m i e m i a ł z m a r s z c z o n ą k o r o n k ę , s t ą d n o s i ł
nazwę
rułkowanego.
W okolicznym J a b ł o n k o w i e tamtejsi m i e s z k a ń c y , zwani Jackami, po­
siadali o r y g i n a l n y s t r ó j , starodawny, e f e k t o w n y , a zarazem kosztowny.
M ę s k i s t r ó j w y k a z y w a ł p o d o b i e ń s t w o do dawnego s t r o j u w ę g i e r s k i e g o ,
natomiast kobiecy do m i e s z c z a ń s k i e g o s t r o j u z w i e k u X V I I . Jak j u ż n a d ­
mieniono, s t r ó j ten b y ł w y ł ą c z n i e s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , z czasem na
p e r y f e r i a c h miasta w y t w o r z y ł się s t r ó j prostszy, bez k l e j n o t ó w . K o l e b k ą
s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o , zwanego t e ż d o l s k i m l u b w a ł a s k i m — z a r ó w n o
m ę s k i e g o , j a k i kobiecego — jest miasto Cieszyn. P o c z ą t k o w o b y ł o n
s t r o j e m m i e s z c z a ń s k i m , stopniowo z a ś j u ż z p o c z ą t k i e m w i e k u X I X s t a ł
s i ę s t r o j e m l u d n o ś c i w i e j s k i e j . Noszono go na terenie p o c z ą w s z y od okolic
F r y s z t a t u aż po wsie na p ó ł n o c od J a b ł o n k o w a , a po p r a w e j stronie
Olzy s i ę g a ł a ż do Skoczowa. Do m ę s k i e g o s t r o j u n a l e ż a ł a b i a ł a koszula
zebrana u szyi w n i s k i k o ł n i e r z y k , z w i ą z a n a t a s i e m k ą k o l o r o w ą o d ł u g i c h
r ę k a w a c h zbieranych u r a m i o n , a u d o ł u w y k a ń c z o n y c h m a n k i e c i k i e m .
N a k o s z u l ę w k ł a d a n o bruclik
g r a n a t o w y , czarny l u b czerwony, obszyty
c z e r w o n ą sznurka, ozdobiony z przodu m e t a l o w y m i g u z i k a m i . Na
bruclik
z a k ł a d a n o kamizol. Spodnie sukienne, ciemnogranatowe l u b b r u n a t n e
wpuszczano w w y s o k i e b u t y . Wierzchnie ubranie s t a n o w i ł y
płoszcze
bez r ę k a w ó w , z o b s z e r n ą p e l e r y n ą w kolorze g r a n a t o w y m l u b m o d r y m ,
p o t e m c z a r n y m . N o s i l i je w y ł ą c z n i e z a m o ż n i e j s i gospodarze.
W s k ł a d c i e s z y ń s k i e g o s t r o j u kobiecego w c h o d z i ł y : l u ź n a koszulka
p o s i a d a j ą c a bufiasty r ę k a w do ł o k c i a z h a f t o w a n ą , s t e r c z ą c ą k r y z ą , c i ę ż k a ,
d w u c z ł o n o w a suknia, z ł o ż o n a z w e ł n i a n e j , f a ł d z i ś t e j s p ó d n i c y obszytej
u d o ł u s z e r o k ą n i e b i e s k ą w s t ę g ą i zazwyczaj aksamitnego, mocno w y c i ę ­
tego stanika — żywotka,
bogato wyszywanego, p o ł ą c z o n e g o ze s p ó d n i c ą .
U z u p e ł n i e n i e tego s t r o j u s t a n o w i ł j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek,
prze­
pasany w pasie w s t ę g ą , w i ą z a n ą na przodzie w k o k a r d ę , o d ł u g i c h j a k

83

STROJ LUDOWY

suknia, z w i s a j ą c y c h k o ń c a c h . M ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w i e siatkowe czepce
z k o r o n k o w y m i n a c z ó ł k a m i , na k t ó r y c h w i ą z a n o c h u s t k ę , d z i e w c z ę t a z a ś
warkocze ozdobione w s t ą ż k ą . U w a g ę z w r a c a j ą srebrne ozdoby ze w s p a ­
n i a ł y m pasem u z a m o ż n i e j s z y c h niewiast oraz s r e b r n y m i hoczkami ( r o ­
dzaj zapinek) o z d a b i a j ą c y m i p r z o d y żywotka.
Odzienie zimowe i jesien­
ne u z u p e ł n i o n e b y ł o k r ó t k i m , o b c i s ł y m szpencerkiem
lub kożuchem.
Strój górali śląskich p e w n y m i drobnymi zresztą odmianami różnił
się t a k ż e t e r y t o r i a l n i e . N a tej podstawie L . M a l i c k i [ A P S L s. 5] w y d z i e l a
trzy grupy: breńsko-wiślańską, istebniańską i nadolziańską. Ubiór wsi
B r e n n e j i W i s ł y cechuje m a ł a o z d o b n o ś ć (np. prostsze obszycie g u ń ,
b r a k czerwonych bruclików,
b r a k o z d ó b na k o ż u s z k a c h i u ż y c i e g r u b ­
szych p ł ó c i e n ) . W obu wsiach u ż y w a n o k a m i z e l czarnych l u b m o d r y c h ,
a. b r e n n i a c y nosili c z ę s t o zamiast g u ń t z w . kaboty z sukna domowego.
D r u g ą g r u p ę t w o r z y s t r ó j i s t e b n i a ń s k i , o b e j m u j ą c y t r z y pobliskie wsie:
Istebna, J a w o r z y n k ę i K o n i a k ó w . Oznacza się on d u ż ą z a c h o w a w c z o ś c i ą
oraz o z d o b n o ś c i ą (czerwone k a m i z e l k i obok czarnych, koszule ś w i ą t e c z n e
z r o z r o s ł y m haftem, ozdobniejsze wyszycia na kabotkach kobiecych oraz
k o ż u s z k i z o z d o b n ą p r z e p l a t a n k ą ) . G r u p ą t r z e c i ą obejmuje autor s t r ó j
g ó r a l i z a m i e s z k u j ą c y c h wsie n a d o l z i a ń s k i e o t a c z a j ą c e w i e ń c e m miastecz­
ko J a b ł o n k ó w , a w i ę c Bukowiec, Piosek, Mosty, obie Ł o m n e i t p . Cechuje
j ą — podobnie j a k g r u p ę p i e r w s z ą — mniejsza o z d o b n o ś ć . K a m i z e l e n o ­
szono t u zawsze czarne z kieszeniami i bez k l a p , k o ż u s z k i lamowane
c z a r n ą oprymą,
p o r t k i m i a ł y p r z e w a ż n i e szwy po bokach z c z e r w o n ą
o b s z y w k ą s z n u r o w ą w o k ó ł przyporka
i d o l n y c h r o z c i ę ć . R ę k a w y kabotków kobiecych b y ł y obszerniejsze, bardziej bufiaste, a n i ż e l i u istebnianek.
P o n i e w a ż r ó ż n i c e w s t r o j u badanych w s i : Istebna i Brenna, p o l e g a ł y
j e d y n i e na p e w n y c h r ó ż n i c a c h w kolorystyce i bogactwie z d o b i e ń , a w
elementach zasadniczych s t r ó j n i e r ó ż n i ł się, zostanie on o m ó w i o n y dla
obu w s i ł ą c z n i e .
N a l e ż y na w s t ę p i e z a z n a c z y ć fakt w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a w p o c z ą t k a c h
naszego stulecia i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m d w u r ó ż n y c h s t r o j ó w k o ­
biecych w badanych wsiach. Jeden s t a n o w i ł s t r ó j t r a d y c y j n y , r o d z i m y —
g ó r a l s k i , d r u g i m z a ś b y ł p r z e j ę t y od g r u p y s ą s i e d n i e j s t r ó j c i e s z y ń s k i ,
z w a n y t e ż w a ł a s k i m l u b d o l s k i m . C e c h o w a ł a go — w p o r ó w n a n i u ze
s t r o j e m g ó r a l s k i m — przede w s z y s t k i m d u ż a a t r a k c y j n o ś ć , bogactwo oraz
d u ż a e k s p a n s y w n o ś ć . O d z w i e r c i e d l a ł on z a m o ż n o ś ć s ą s i e d n i e j rolniczej
g r u p y c i e s z y ń s k i e j . S t r ó j kobiecy poprzez d o l i n y rzeczne w k r o c z y ł na
t e r e n y g ó r s k i e j u ż z k o ń c e m X I X w . , k i e d y to o p a n o w a ł m . i n . Brenna,
a z p o c z ą t k i e m X X w . p r z e d o s t a ł się do c e n t r u m g ó r a l s z c z y z n y — w t y m
t a k ż e do Istebnej. M o d ę na bogaty s t r ó j c i e s z y ń s k i w p r o w a d z i ł y z a m o ż n e
g ó r a l k i . „ B i y d n i e j s z y m nie u c h o d z i ł o się s t r o i ć tak, j a k b o g a t y m " . Po8

9

8

9

M. G ł a dу s z, Zdobnictwo metalowe na Śląsku,
M a l i c k i , Strój górali..., s. 86.

Kraków 1938, s. 199.

84

K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK

c z ą t k o w o noszony przez nie j e d y n i e do ś l u b u i na w i ę k s z e ś w i ę t a , r o z ­
p o w s z e c h n i ł się t a k dalece, że w d u ż y m stopniu w y p a r ł t r a d y c y j n y s t r ó j
g ó r a l s k i — znacznie skromniejszy. S t r ó j c i e s z y ń s k i b y ł w y s o k o ceniony
s z c z e g ó l n i e przez m ł o d e k o b i e t y , k t ó r e m i m o tego, że b y ł bardzo kosz­
t o w n y , d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , b y w e j ś ć w jego posiadanie.
W s k ł a d t r a d y c y j n e g o s t r o j u g ó r a l k i , noszonego na terenie obu ba­
danych w s i , w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e elementy: l n i a n a koszula zwana ciasnochą, na k t ó r ą n a k ł a d a n o b i a ł y , k r ó t k i do pasa kabotek (rodzaj b l u z k i ) ,
z b u f i a s t y m i r ę k a w a m i do łokcia, u j ę t y m i t a k j a k i w y c i ę c i e w k o ł o
szyi — w w y s z y w a n y lemiec (haftowana w y p u s t k a ) . S p ó d n i c ę t w o r z y ł y
d w i e zapaski. T y l n a czarna, g ę s t o u k ł a d a n a , n o s i ł a n a z w ę f o r t u c h , p r z ó d
o s ł a n i a n o fartuszkiem. N a nogi w k ł a d a ł y k o b i e t y kopytka,
t j . wełniane
s k a r p e t k i i kierpce p r z e w i ą z a n e r ó ż o w ą l u b c z e r w o n ą t a s i e m k ą . W p o ­
c z ą t k a c h naszego stulecia w y c h o d z i ł y j u ż z u ż y c i a czerwone, d ł u g i e na
1,5 m w e ł n i a n e p o ń c z o c h y . Z i m ą u b i o r u d o p e ł n i a ł y k o ż u c h y , ewentualnie
ciemne w e ł n i a n e spencery l u b jakie. T y p o w e o k r y c i e w i e r z c h n i e stano­
w i ł y jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia lniane p ł a c h t y zwane iofctuszami l u b uobrusami. D z i e w c z ę t a o b o w i ą z k o w o c h o d z i ł y z g ł o w a m i o d k r y ­
t y m i . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s i ł y c z ó ł k o w e czepce k o r o n k o w e , p o d k t ó r y m i
c h o w a ł y u p i ę t e w ł o s y . Czepiec p r z y k r y w a ł a chustka jedwabna, stano­
w i ą c a zazwyczaj k o m p l e t z szerokim
fortuszkiem.
D l a o d z i e ż y m ę s k i e j g ó r a l s k i e j ( t y l k o t a k a b y ł a t u noszona) t y p o w y
zestaw s t a n o w i ł y : w o r k o w a t a koszula o nader p r y m i t y w n y m k r o j u , z b l i ­
ż o n a do poncha p o d ł u ż n e g o , ozdobiona na piersiach c h a r a k t e r y s t y c z n y m
h a f t e m n o s z ą c y m miano znaczek, obcisłe p o r t k i z b i a ł e g o sukna ze szwem
w z d ł u ż t y ł u nogawek, rodzaj k a m i z e l k i zwanej bruclik
w kolorze czer­
w o n y m , c z a r n y m l u b g r a n a t o w y m . Odzienie wierzchnie s t a n o w i ł a b r ą ­
zowa g u n i a sukienna bez k o ł n i e r z a . N a nogach noszono kierpce z nad­
stawkami
( w e ł n i a n y sznurek o w i j a j ą c y n o g ę od k o s t k i do p o ł o w y ł y d k i )
oraz w e ł n i a n e kopyce (skarpety). Całości p r z y o d z i e w k u d o p e ł n i a ł czarny
kapelusz z w i e l k ą strzechą
(rondem), obecnie reprezentacyjny s t r ó j u z u ­
p e ł n i a d u ż y b i a ł o s z a r y kapelusz. Z i m ą powszechnie noszono k o ż u c h y .
Nie przytaczam t u drobiazgowego opisu s t r o j u noszonego na terenie
B r e n n e j i Istebnej, g d y ż nie jest to celem opracowania. S t r o j e m t y m
z a j m o w a ł o s i ę w i e l u b a d a c z y , a p e ł n e jego o m ó w i e n i e znajduje s i ę
w w y c h o d z ą c e j od 1949 r. serii A t l a s ó w Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h
w opracowaniu L . M a l i c k i e g o .
U b i ó r s t a n o w i ł jasny, jednoznaczny, nie p o z o s t a w i a j ą c y najmniejszych
w ą t p l i w o ś c i s y m b o l p r z y n a l e ż n o ś c i do ściśle o k r e ś l o n e j g r u p y r e g i o n a l 10

u

1 0

A. i T . D o b r o w o l s c y , Strój, haft i koronki w województwie
śląskim,
K r a k ó w 1936; A. D o b r o w o l s k a , Źywotek
cieszyński,
Katowice 1930; G ł a d y s z ,
Zdobnictwo
metalowe...; S. U d z i e l a , Górale beskidowi. Ubiory ludu polskiego,
z. 3, K r a k ó w 1932; M a l i c k i , Strój górali...
M a l i c k i , Strój
górali...
1 1

STRÓJ L U D O W Y

85

nej, z a m i e s z k u j ą c e j o k r e ś l o n y t e r e n i j a k o t a k i b y ł odbierany przez
„ o b c y c h " . O elementach t y p o w y c h dla ś l ą s k i e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o de­
c y d u j ą nie p o d o b i e ń s t w a , ale cechy o d r ó ż n i a j ą c e od s t r o j ó w n a j b l i ż s z y c h
sąsiadów.
S t r ó j g ó r a l i ś l ą s k i c h c e c h o w a ł się p r o s t o t ą , z a r ó w n o w k r o j u , j a k
i w u ż y t y m materiale, oraz stosunkowo d ł u g i m p r z e c h o w y w a n i u elemen­
t ó w t r a d y c y j n y c h . S ą s i e d n i s t r ó j c i e s z y ń s k i o d r ó ż n i a ł się przede wszyst­
k i m t y m , że k s z t a ł t o w a ł się pod w p ł y w e m m o d y m i e j s k i e j X V I i X V I I w .
Charakterystyczne b y ł y dla niego suknie z ozdobnym żywotkiem.
Strój
s ą s i e d n i c h „ j a c k ó w " j a b ł o n k o w s k i c h , poza n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i w s p ó l ­
n y m i , n a w i ą z y w a ł do o d z i e ż y w ę g i e r s k i e j i s ł o w a c k o - m o r a w s k i e j . S t r ó j
g ó r a l i ż y w i e c k i c h r ó ż n i s i ę od noszonego przez g ó r a l i ś l ą s k i c h zasad­
n i c z y m i cechami p r z e j a w i a j ą c y m i się w noszeniu koszuli p r z y r a m k o w y c h
bez o z d ó b (natomiast z k o ł n i e r z a m i ) , p o r t e k ze szwem bocznym, c i e m ­
n y c h kamizelek i k u r t e k ze s t o j ą c y m i k o ł n i e r z a m i . W s t r o j u k o b i e c y m
charakterystyczne s ą koszule z k o ł n i e r z y k a m i , s p ó d n i c e z m a t e r i a ł ó w
fabrycznych, s t a n i k i — gorsety i czepce z czerwonego p ł ó t n a noszone
w y ż e j nad c z o ł e m . S t r ó j g ó r a l i czadeckich w y r ó ż n i a się o d m i e n n y m i ele­
m e n t a m i z d o b i ą c y m i spodnie, na k t ó r y c h w y s t ę p u j ą zielone lampasy po
bokach oraz z a c z ą t k i p ę t l i c o w y c h o z d ó b p r z y p o r o w y c h , a t a k ż e k a p e l u ­
szami z p o d w i n i ę t ą strzechą.
U kobiet charakterystyczne s ą b i a ł e zapaski
t y l n e , znacznie k r ó t s z e kabotki, p ł ó c i e n n e czepce i b i a ł e p o ń c z o c h y . G r a ­
n i c z ą c y od p o ł u d n i o w e g o zachodu g ó r a l e frydeccy r ó ż n i ą s i ę w s t r o j u
m ę s k i m koszulami, obcisłą k a m i z e l k ą i kapeluszem o p ł a s k i m dnie, a u k o ­
biet z a p a s k ą p r z e d n i ą z m a t e r i a ł u fabrycznego i b i a ł y m i p o ń c z o c h a m i .
1 2

T a k p r z e d s t a w i a ł y się zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y s t r o j a m i g ó r a l i ś l ą ­
skich, a i c h s ą s i a d a m i . T a k ż e w e w n ą t r z samej g r u p y g ó r a l s k i e j , ś l ą s k i e j ,
po noszonym s t r o j u m o ż n a b y ł o r o z p o z n a ć m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h
w s i . W d r o b n y c h elementach w y s t ę p o w a ł y t a k ż e r ó ż n i c e m i ę d z y miesz­
k a ń c a m i obu badanych w s i — B r e n n e j i Istebnej. T a k np. k o b i e t y w B r e n ­
nej n o s i ł y czerwone p o ń c z o c h y , zwane nogawiczki,
w zielone paseczki
i s k a r p e t k i z z i e l o n y m o t o k i e m , podczas g d y w Istebnej w modzie b y ł y
p o ń c z o c h y g ł a d k i e czerwone. R ó ż n i c e n p . w noszeniu sukien ś l ą s k i c h
spowodowane b y ł y w c z e ś n i e j s z y m p r z e j m o w a n i e m n i e k t ó r y c h n o w i n e k
przez m i e s z k a n k i B r e n n e j , g ł ó w n i e d z i ę k i ł a t w i e j s z y m i c z ę s t s z y m k o n ­
t a k t o m z miastem.
W s t r o j u m ę s k i m r ó ż n i c a w y s t ę p o w a ł a w k r o j u spodni •—• w Istebnej
noszono spodnie z j e d n y m r o z p o r e m z b o k u , szwami z t y ł u nogawek —
po i c h ś r o d k u ; W B r e n n e j bardziej rozpowszechnione b y ł y spodnie ze
s z w a m i po bokach nogawek i z d w o m a k l i n a m i z t y ł u . Spodnie w B r e n ­
nej nie p o s i a d a ł y z d o b i e ń , podczas gdy w d r u g i e j z badanych w s i m i a ł y
k o l o r o w ą w y p u s t k ę w k o ł o r o z p o r ó w z czerwonej i modrej w ł ó c z k i . Na.
1 2

Malicki,

Strój

górali...,

s. 6-10.

86

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

terenie Istebnej nazywano spodnie nogawicami,
podczas g d y w B r e n n e j
n o s i ł y miano wataszczoków.
Do spodni, na b i a ł e , o d ś w i ę t n e koszule w k ł a ­
dano rodzaj k a m i z e l k i , zwanej bruclikiem.
W Istebnej b y ł y one czarne
l u b czerwone, natomiast w B r e n n e j czarne e w e n t u a l n i e granatowe. Odzie­
nie wierzchnie, j a k i e na t y m terenie s t a n o w i ł y gunie, w B r e n n e j zdo­
biono s z n u r k i e m k o l o r o w y m z w i n i ę t y m z d w u l u b czterech k o l o r o w y c h
n i t e k , w Istebnej stosowano do d z i e s i ę c i u k o l o r o w y c h s z n u r k ó w . Za­
u w a ż a l n e b y ł y t a k ż e r ó ż n i c e w k o ż u c h a c h , k t ó r e w Istebnej w y p r a w i a n o
na kolor ż ó ł t y i nie p o s i a d a ł y one oprym ( l a m ó w e k z futra), w B r e n n e j
zaś b y ł y brunatne i w y k a ń c z a n e futrzanymi l a m ó w k a m i .
1 3

Jak w i d a ć z przytoczonego p o w y ż e j m a t e r i a ł u , drobne nawet r ó ż n i c e
w s t r o j u m i e s z k a ń c ó w p o s z c z e g ó l n y c h w s i p o z w a l a ł y na p i e r w s z y r z u t
oka o d r ó ż n i ć w s p ó ł m i e s z k a ń c a ze swojej w s i od s ą s i a d ó w , a t a k ż e o k r e ­
ślić, z j a k i e j w s i o n i p o c h o d z ą . T y c h d r o b n y c h e l e m e n t ó w r ó ż n i c u j ą c y c h
b y ł o prawdopodobnie znacznie w i ę c e j , lecz g i n ę ł y one w r a z z procesem
zanikania s t r o j u , jego z m i e n n o ś c i ą , a t a k ż e b y ł y na t y l e drobne, że w i a ­
d o m o ś c i o n i c h nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w . M i m o iż
zgodnie p o t w i e r d z a j ą w y s t ę p o w a n i e t y c h r ó ż n i c , nie p o t r a f i ą i c h spre­
c y z o w a ć . Wprowadzenie kobiecego s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o na terenie obu
w s i d o p r o w a d z i ł o t a k ż e do zatarcia się r ó ż n i c .
W r a z z coraz szybszym w p r o w a d z a n i e m k u p n y c h m a t e r i a ł ó w , roz­
s z e r z a j ą c y m i się k o n t a k t a m i z miastem, c h ę c i ą d o r ó w n a n i a i n n y m w stan­
dardzie ż y c i o w y m — a w i ę c g ł ó w n i e w t y m , co s t a n o w i ł o tego z e w n ę t r z ­
n ą o z n a k ę — strojem, n a s t ę p o w a ł a coraz szybsza w y m i a n a t r a d y c y j n e g o
s t r o j u na odzież t y p u miejskiego. D u ż y w p ł y w na ten proces m i a ł do­
p ł y w g o t ó w k i (podejmowanie p r a c y poza gospodarstwem), a t a k ż e w p r o ­
wadzanie i szybkie rozpowszechnianie się gotowej k o n f e k c j i .
Wraz
z*zanikaniem s t r o j u ludowego z a n i k a ł a w i ę c t a k ż e jego rola w y r ó ż n i a j ą c a
m i e s z k a ń c ó w r e g i o n ó w czy p o s z c z e g ó l n y c h w s i od siebie. C h ł o p p r z e b r a n y
,.po m i e j s k u " s t a w a ł s i ę k i m ś n i e w y r ó ż n i a j ą c y m się, godniejszym sza­
c u n k u , „ p a n e m " wreszcie. Nic w i ę c dziwnego, że w i e l u c h ł o p ó w o d r z u ­
c a ł o s t r ó j l u d o w y , b y nie n a r a ż a ć się na k p i n y poza w ł a s n ą s p o ł e c z n o ś c i ą .
N i e k t ó r z y badacze w t y m w ł a ś n i e z j a w i s k u — obok t a n i o ś c i i m o d y na
u b i o r y miejskie — d o p a t r u j ą się g ł ó w n y c h p r z y c z y n zanikania s t r o j u
ludowego .
1 4

1 5

J e d n ą z najbardziej u w i d a c z n i a j ą c y c h się f u n k c j i p e ł n i o n y c h przez
s t r ó j b y ł o u z e w n ę t r z n i e n i e s t a n u m a j ą t k o w e g o w ł a ś c i c i e l a . Na
b a d a n y m terenie nie w y s t ę p o w a ł o w i n t e r e s u j ą c y m nas okresie d u ż e
1 8

Krawcowi płaciło się od roboty guni tyle „szóstek", tzn. tyle razy po 20 ha­
lerzy, ile sznurków kazał sobie chłop przyszyć: U d z i e l a , Górale
beskidowi...,
s. 27.
Por. rozdział wstępny.
W. B a d u r a , Husów, wieś powiatu łańcuckiego.
Zarys etnograficzny, „Lud",
t. 10: 1904, s. 31.
1 4

1 5

87

STROJ LUDOWY

z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e c h ł o p ó w . Z a m i e s z k i w a l i te wsie zagrodnicy
(posiadacze w i ę k s z y c h o b s z a r ó w r o l n y c h , w ł a ś c i c i e l e s p r z ę ż a j u ) , c h a ł u p ­
n i c y ( m a ł e gospodarstwa z domem) oraz k o m o r n i c y , k t ó r z y nie posiadali
ani w ł a s n y c h d o m ó w , a n i p ó l i ł ą k . N i z i n n e t e r e n y B r e n n e j , r o z c i ą g a ­
j ą c e się w dolinie B r e n n i c y , zamieszkiwali siedlacy —- n a j z a m o ż n i e j s i
gospodarze, w ł a ś c i c i e l e k i l k u d z i e s i ę c i o m o r g o w y c h g o s p o d a r s t w . R ó ż n i ­
ce w s t r o j u biedniejszych i bardziej z a m o ż n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i p o ­
l e g a ł y g ł ó w n i e na ilości posiadanych k o m p l e t ó w s t r o j u i o d z i e ż y codzienJ > J J g a t u n k u , bogactwie z d o b i e ń , a t a k ż e ilości m e t a l o w y c h o z d ó b
noszonych przez k o b i e t y do s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o . N i e b y ł o j e d n a k r ó ż n i c
w k r o j u ani przeznaczeniu p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . W s t r o j u n a j u b o ż ­
szych nie w y s t ę p o w a ł y n i e k t ó r e części odzieży, charakterystyczne d l a
z a m o ż n i e j s z y c h (ozdoby, rodzaje t k a n i n ) . C z ę s t o t e n rodzaj u b i o r u , k t ó r y
dla bogatszych s t a n o w i ł odzież na wychojdy,
d l a m n i e j m a j ę t n y c h sta­
n o w i ł s t r ó j o d ś w i ę t n y . Z a m o ż n i e j s i częściej m o g l i sobie p o z w o l i ć na n o ­
szenie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w s t r o j u o d ś w i ę t n e g o , starali s i ę p o s i a d a ć
t a k i e u b i o r y czy elementy zdobnicze, na k t ó r e nie s t a ć b y ł o p o z o s t a ł y c h
m i e s z k a ń c ó w w s i . „ Z a b y l e co sie nie u s t r o i , to b y ł d r o ż s z y s t r ó j od p a ń ­
skiego" ( m o w a o s t r o j u c i e s z y ń s k i m ) — m ó w i 60-letnia kobieta z B r e n ­
nej.
16

ne

e

I t a k np. koszule ś w i ą t e c z n e z a m o ż n y c h gospodarzy szyte b y ł y z ćwilichu, podczas gdy biedniejsi m u s i e l i z a d o w o l i ć się p r o s t y m i l n i a n y m i .
Bogatego s t a ć b y ł o na posiadanie d w u guń o d ś w i ę t n y c h , zdobionych (a do­
d a t k o w o jednej niezdobionej do pracy), podczas g d y i n n i m i e s z k a ń c y
w s i posiadali t y l k o o d ś w i ę t n ą ; zazwyczaj b y ł a ona znacznie s k r o m n i e j
zdobiona l u b wcale. T a k samo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa z s u k i e n n y m i
spodniami. P r z y w i l e j e m z a m o ż n i e j s z y c h m ę ż c z y z n b y ł o posiadanie —
jeszcze w p o c z ą t k a c h naszego stulecia •— szerokiego pasa owczarskiego.
K o ż u c h y , w z a l e ż n o ś c i od z a s o b n o ś c i w ł a ś c i c i e l a , m o g ł y b y ć m n i e j zdo­
bione, l u b t e ż p o s i a d a ć na przodzie haft p r z e w l e k a n y b i a ł ą i c z e r w o n ą
s k ó r k ą , gunie z d o b i ł a mniejsza l u b w i ę k s z a ilość s z n u r o w a n y c h w e ł n i a ­
n y c h n a s z y ć . Jednych s t a ć b y ł o na posiadanie s u k i e n n y c h kopyc, i n n i
m u s i e l i z a d o w o l i ć się w e ł n i a n y m i b i a ł y m i skarpetami.
Jeszcze bardziej widoczne b y ł o z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e w strojach
noszonych przez k o b i e t y . W czasie powszechnego noszenia s t r o j ó w g ó ­
r a l s k i c h r ó ż n i c e m a j ą t k o w e — w opiniach i n f o r m a t o r ó w — stosunkowo
s ł a b o się u z e w n ę t r z n i a ł y . G ł ó w n i e b y ł o to widoczne w ilości posiadanych
s t r o j ó w : chustek, zapasek, oraz w g a t u n k a c h t k a n i n u ż y t y c h do w y k o ­
n a n i a p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w . Kabotki szyte b y ł y albo z prostszego

1 8

J . C h l e b o w c z y k , Różnicowanie
i początki
kapitalistycznego
rozwarstwie­
nia wsi cieszyńskiej
u schyłku feudalizmu, [w:] Studia i materiały
z dziejów
Śląska,
t. 3, Wrocław 1960, s. 50-51; por. również F . P o p i o ł e k , Wisła cieszyńska.
Jej
przeszłość,
„Zaranie Śląskie", R. 13: 1937, s. 137, 145.

88

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

1 7

p ł ó t n a l u b t e ż z kartonu d r o ż s z e g o , szatki na spuszcz
noszone b y ł y
przez z a m o ż n i e j s z e m ę ż a t k i , podczas g d y u b o ż s z e n o s i ł y szatki na
różki .
Bogatsze k o b i e t y s z y ł y fortuszki z 4 szerszyn m a t e r i a ł u , podczas g d y b i e d ­
niejsze t y l k o z trzech, t a k ż e w pierwszej k o l e j n o ś c i k o b i e t y z a m o ż n i e j s z e
z m i e n i ł y fortuszki
z koroną
na jedwabne zapaski. N i e wszystkie s t a ć
b y ł o na sprawienie sobie ćwilichowego
uobrusa i te m u s i a ł y z a d o w o l i ć
się z w y k ł y m i , l n i a n y m i . U b o ż s z e k o b i e t y i panny, a t a k ż e i dzieci, za­
miast k o ż u c h ó w n o s i ł y kacabajki (barchanowe k a f t a n y ) w zimie. W cza­
sie rozpowszechniania się s t r o j u c i e s z y ń s k i e g o w badanych wsiach j u ż
samo jego posiadanie s t a n o w i ł o z e w n ę t r z n ą o z n a k ę z a m o ż n o ś c i w ł a ś c i ­
c i e l k i . B y ł on znacznie kosztowniejszy od lnianego g ó r a l s k i e g o i aby go
18

1 9

Ryc. 4. Panny w sukniach śląskich, Brenna 1922
Ze zbiorów autorki
17

Szatka na spuszcz była to chustka samodziałowa, ozdobiona w rogach obu­
stronnym haftem k r z y ż y k o w y m w kolorze czarnym lub czerwonym. Chustka ta
złożona była po przekątnej, zarzucona na głowę w ten sposób, że dwa najozdobniejsze rogi opadały głęboko na plecy, a dwa pozostałe wiązało się pod nimi na
potylicy.
Szatki rożkowe
były chustkami czepinowymi. Złożoną trójkątnie chustkę
kładziono na głowę zarzucając dwa rogi na plecy, dwa zaś boczne przewijano na
uszach, zbierano i wiązano z tyłu nad opadającymi rogami w jeden węzełek, który
sznurowano tasiemką.
M a l i c k i , Strój górali..., s. 56.
18

1 9

89

STRÓJ L U D O W Y

n a b y ć trzeba b y ł o d y s p o n o w a ć g o t ó w k ą . „ S t a r z y m a m r a l i , że to p r z y k l u d z i l i takie b r z y d a c t w o " , ale m a t k i d o k ł a d a ł y w s z e l k i c h s t a r a ń , aby m ó c
c ó r k ę u b r a ć w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą — w i d o m y znak z a m o ż n o ś c i . B y ł a t o
istotna i n f o r m a c j a przekazywana za p o m o c ą s t r o j u k o n k u r e n t o m p a n n y
o j e j stanie m a j ą t k o w y m . C z ę s t o dla o s z c z ę d n o ś c i p r z ó d s p ó d n i c y w s u k n i
ś l ą s k i e j w y k o n a n y b y ł z gorszego gatunkowo m a t e r i a ł u . C z ę ś ć ta b y ł a
niewidoczna, g d y ż p r z y k r y w a ł j ą szeroki f a r t u c h .
W r a z z w p r o w a d z e n i e m na t y c h terenach kobiecych s t r o j ó w c i e s z y ń ­
skich w e s z ł y t a k ż e w u ż y c i e charakterystyczne elementy w postaci srebr­
n y c h (lub m e t a l o w y c h ) o z d ó b . C z ę s t o b y ł y one bardzo drogie. Do o z d ó b
t y c h z a l i c z y ć n a l e ż y : pasy s k ł a d a j ą c e się z r z ę d ó w s r e b r n y c h ł a ń c u s z k ó w
p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o p o z ł a c a n y m i k l a m r a m i , hoczki (rodzaj zapinek do
żywotka),
ł a ń c u s z k i na szyję, szpindliki
do spinania pod s z y j ą
kabotków,
czasem m a ł e zegareczki. Wszystkie te p r z e d m i o t y m o g ł y s t a n o w i ć doda­
t e k z a r ó w n o do s t r o j u panien, j a k i kobiet z a m ę ż n y c h . Jednak i c h w y ­
soka cena p o w o d o w a ł a , że t y l k o nieliczne k o b i e t y s t a ć b y ł o na posiadanie
n p . p a s ó w . Częściej natomiast m o ż n a b y ł p r z y żywotkach
z o b a c z y ć hoczki,
k t ó r e w m i a r ę potrzeby przeszywano z s u k n i na s u k n i ę . T a k przekazuje
to piosenka: „ T o moje bogactwo, / Wioneczek na g ł o w i e , / T a szaro s u ­
kienka, / Co j ą m o m na sobie. / Hoczki się nie ś w i e c ą , / Ł a ń c u s z k i nie
b r z ę c z ą , / P r o s z ę cię syneczku, / W e ź se k i e r a i n s z ą . " / .
2 0

2 1

2 2

D o w o d e m z a m o ż n o ś c i b y ł o t a k ż e posiadanie o b r ą c z k i ś l u b n e j . Jedna
z i n f o r m á t o r e k z Brennej (ur. 1894) wspomina, że jeszcze j e j m a t k a do
ś l u b u m i a ł a o b r ą c z k ę w y k o n a n ą ze z w i n i ę t e j g a ł ą z k i s ł o d k i e j j a b ł o n i ,
owiniętej białą wstążeczką .
2 3

O zamożności domu d a w a ł a także świadectwo wyprawa, j a k ą otrzy­
m y w a ł a panna z okazji ś l u b u . W s k ł a d w i a n a w c h o d z i ł y t a k ż e e l e m e n t y
s t r o j u . J a k o ś ć i ilość w y p r a w y b y ł a szeroko komentowana w s p o ł e c z ­
n o ś c i w i o s k o w e j , u w a ż a n a b y ł a t a k ż e za d o w ó d z a p o b i e g l i w o ś c i m a t k i
p a n n y m ł o d e j . O g ó l n i e n a l e ż y p o w i e d z i e ć , że wprowadzanie wszelkiego
rodzaju n o w o ś c i w strojach, a w i ę c n o w y c h t k a n i n , o z d ó b — w i ą z a ł o się
ściśle z posiadanymi zasobami f i n a n s o w y m i . Jak m ó w i jedna z i n f o r m á ­
t o r e k z B r e n n e j : „ J a k sie c h c i a ł u s t r o i ć , m u s i a ł m i e ć na t o " .
Za p o m o c ą s t r o j u l u b jego e l e m e n t ó w o k r e ś l a n y b y ł t a k ż e s t a n c y ­
w i l n y n o s i c i e l a . W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w w s i nie z a c h o w a ł y s i ę

8 0

Elementy srebrnych ozdób były produkowane przez miejskich r z e m i e ś l n i k ó w
i nabywano je najczęściej w Cieszynie lub Skoczowie.
Przy jednym żywotku
musiała b y ć jednakowa ilość hoczków,
wykonanych
tą samą techniką, o jednakowej wielkości i tym samym motywie zdobniczym: G ł a ­
d y s z , Zdobnictwo metalowe..., s. 223. Dalej autor ten podaje, że przy każdym
prawie żywotku
noszono od 4 do 12 srebrnych hoczków w zależności od wysokości
przedniczki, panującej mody i przede wszystkim zamożności właścicielki (s. 222).
F i e r 1 a, Stroje ludowe..., s. 206.
* Informację taką podaje także M a l i c k i , Strój górali..., s. 65.
2 1

2 2

2

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

90

informacje d o t y c z ą c e r ó ż n i c w s t r o j u m ę s k i m , k t ó r e w y r ó ż n i a ł y b y k a ­
w a l e r ó w , czy t e ż p o d k r e ś l a ł y stan m a ł ż e ń s k i . D r o b n ą w i a d o m o ś ć z n a j ­
d u j e m y w opracowaniu L . M a l i c k i e g o , k t ó r y podaje, że k a w a l e r o w i e
w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych p r z e w i ą z y w a l i b r u c l i k i c z e r w o n ą t a s i e m ­
k ą , a m ę ż c z y ź n i ż o n a c i . z i e l o n ą . K o l o r bruclika
w i ą z a ł się bardziej z w i e ­
k i e m n i ż stanem c y w i l n y m . W s t r o j u k o b i e c y m natomiast j a k o podsta­
w o w e r o z r ó ż n i e n i e stanu cywilnego w y s t ę p o w a ł o n a k r y c i e g ł o w y , w s k ł a d
k t ó r e g o w c h o d z i ł czepiec n a c z ó ł k o w y i chustka. Panna z o b o w i ą z a n a b y ł a ,
bez w z g l ę d u na p o g o d ę , n a w e t w n a j w i ę k s z y m r ó z , m i e ć g ł o w ę zawsze
o d k r y t ą , a w ł o s y splecione w warkocz w y ł o ż o n y na uobrus. K o b i e t y za­
m ę ż n e c h o d z i ł y o b o w i ą z k o w o zaczepione t a k ż e w d o m u . Na w ł o s y u p i ę t e
z t y ł u g ł o w y w kujon z a k ł a d a ł y m ę ż a t k i o b c i s ł y czepek z s z e r o k ą w s t a w ­
k ą k o r o n k o w ą na czole. Czepiec t a k i w ł o ż o n y pannie m ł o d e j w d n i u
ś l u b u s t a w a ł się n i e o d z o w n ą częścią z a r ó w n o s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o , j a k
i u b i o r u codziennego k a ż d e j z a m ę ż n e j k o b i e t y .
24

2 5

2 6

W literaturze
znajdujemy i n f o r m a c j ę o t y m , że elementem s t r o j u
k o b i e t y z a m ę ż n e j b y ł a t a k ż e jakla (rodzaj szeroko skrojonej b l u z k i o b u ­
f i a s t y m u g ó r y , a w ą s k i m d o ł e m r ę k a w i e ) , p r z y j ę t a razem z s u k n i ą ś l ą s k ą
od s ą s i e d n i e j g r u p y c i e s z y ń s k i e j .
S p o ś r ó d kobiet w y r ó ż n i a ł y się s w o i m uczesaniem i n a k r y c i e m g ł o w y
k o b i e t y n i e z a m ę ż n e z dzieckiem, o k r e ś l a n e na t y m terenie m i a n e m zowitki. Z o b o w i ą z a n e one b y ł y do z w i j a n i a i podpinania w ł o s ó w z t y ł u
g ł o w y — tak j a k k o b i e t y z a m ę ż n e , p r z y k r y w a j ą c je n a s t ę p n i e c h u s t k ą .
N i e w o l n o i m b y ł o j e d n a k w k ł a d a ć czepca, g d y ż s t a n o w i ł on — poza
o k r e ś l e n i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do grona kobiet z a m ę ż n y c h — t a k ż e znak
g o d n o ś c i z w i ą z a n y z p r z e j ś c i e m do tej g r u p y , na k t ó r y trzeba b y ł o za­
s ł u ż y ć . P a n n o m zabraniano nawet mierzenia c z e p c ó w w obawie, aby się
nie zezowiciły,
tzn. aby nie m u s i a ł y przed w y j ś c i e m z a m ą ż n o s i ć z w i ­
n i ę t y c h w ł o s ó w , oznaki p a n n y z dzieckiem.
Pewne w y r ó ż n i e n i a d o t y c z y ł y t a k ż e s t r o j u ś l u b n e g o noszonego przez
w d o w c ó w . W d o w a szła do ś l u b u zaczepiona i w chustce z w i ą z a n e j na
klepocz. Pan m ł o d y — wdowiec o t r z y m y w a ł m n i e j s z ą woniączkę
niż ka­
w a l e r i d ą c y do ś l u b u i bez k o k a r d k i .
Jak w i d a ć z przytoczonych p r z y k ł a d ó w , r ó ż n i c e w s t r o j u o k r e ś l a j ą c e
stan c y w i l n y w p r z y p a d k u m ę ż c z y z n z n a l a z ł y bardzo skromne u z e w n ę ­
trznienie, natomiast u kobiet jako podstawowe w y s t ę p o w a ł o zakrycie
w ł o s ó w przez k o b i e t y z a m ę ż n e . B y ć m o ż e oznak t y c h b y ł o w i ę c e j , nie2 7

2 4

M a l i c k i , Strój górali..., s. 25.
Czepce naczółkowe wchodziły zarówno w skład tradycyjnego stroju góral­
skiego, jak i cieszyńskiego.
M a l i c k i , Strój góralski..., s. 56.
B y ł to zwyczaj powszechny na terenie Polski. Już J . Długosz wytyka D ą ­
brówce, że „nie zawijała ona g ł o w y w latach starszych, ale na wzór dziewic w y ­
stępowała strojna w przepaskę i wieniec", M. B a r t k i e w i c z , Polski ubiór do
1864 г., Wrocław 1979, s. 22.
2 5

2 6

2 7

91

STRÓJ L U D O W Y

s t e t y nie z o s t a ł y one przechowane ani w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , ani prze­
kazane w l i t e r a t u r z e .
K o l o r y s t y k a stroju, a t a k ż e noszenie l u b nienoszenie p e w n y c h ele­
m e n t ó w , ł ą c z y ł o się ściśle z w i e k i e m n o s i c i e l a . W s t r o j u m ę s k i m
np. na terenie Istebnej starsi gospodarze nosili czarne brucliki,
podczas
g d y m ł o d s i ( t a k ż e żonaci) u ż y w a l i czerwonych dla p o d k r e ś l e n i a s z c z e g ó l ­
nie w a ż n y c h u r o c z y s t o ś c i (np. wesele, chrzciny). L u d z i e starsi bardziej
b y l i p r z y w i ą z a n i do t r a d y c y j n y c h f o r m o d z i e ż y i m n i e j c h ę t n i e w p r o ­
w a d z a l i n o w o ś c i . Dlatego t e ż w czasie d u ż y c h u r o c z y s t o ś c i starzy gospo­
darze w y s t ę p o w a l i jeszcze w guniach, podczas gdy m ł o d z i w k ł a d a l i na
siebie znacznie wygodniejsze i modniejsze sukienne k u r t k i , zwane gunioki.
W o d ś w i ę t n y m s t r o j u g ó r a l i ś l ą s k i c h z w r a c a j ą u w a g ę d w a zestawie­
n i a b a r w : j a s k r a w a c z e r w i e ń k a m i z e l i jasna b i e l spodni u m ł o d z i e ż y ,
a u starszych c z e r ń bruclików
i k a w o w y b r ą z guń o d c i n a ł się od b i a ł e j
p l a m y nogawic.
J e ś l i idzie o stroje kobiece, z a c h o w a ł y się informacje o t y m , że kabotki dla m ł o d s z y c h w y s z y w a n o c z e r w o n y m i n i ć m i , podczas gdy star­
s z y m p r z e w a ż n i e c z a r n y m i . Obójek ( s t ó j k a w y k a ń c z a j ą c a kabotek) p r z y
szyi starszych kobiet w i ą z a n y b y ł b i a ł ą t a s i e m k ą , m ł o d s z e w i ą z a ł y go
c z e r w o n ą . Cmawsze (ciemniejsze) w kolorze f a r t u c h y p r z y s ł u g i w a ł y star­
szym kobietom. To samo d o t y c z y ł o h a f t ó w o z d a b i a j ą c y c h żywotek
przy
s u k n i c i e s z y ń s k i e j . Haft w kolorach f i o l e t o w y m i n i e b i e s k i m u w a ż a n o
za p r z y n a l e ż n y w i e k o w i starszemu, podczas gdy m ł o d s z y m haftowano
w z o r y w kolorach j a s n y c h .
2 S

2 9

S p o s ó b noszenia czepca w i ą z a ł się t a k ż e z w i e k i e m . W czasie p r z y g o ­
t o w a ń do w y s t ę p ó w z e s p o ł u folklorystycznego w Istebnej (1977 r.) jedna
ze starszych kobiet z w r ó c i ł a się do c z e p i ą c e j j ą s ą s i a d k i , aby j e j z a w i ą ­
z a ł a czepiec nisko, t u ż nad b r w i a m i — ,,żeby j a k m ł o d a s z ł a " . B y ł to
s p o s ó b noszenia c z e p c ó w przez m ł o d s z e pokolenie kobiet, podczas g d y
starsze w t y m okresie n o s i ł y je jeszcze d o ś ć powszechnie z a w i ą z a n e
wysoko, w e d ł u g d a w n i e j o b o w i ą z u j ą c y c h k a n o n ó w m o d y . Czepce p r z y ­
k r y w a n e b y ł y przez m ł o d e m ę ż a t k i c h u s t k a m i w kolorze j a s n y m , paste­
l o w y m , z d o b i o n y m w z o r a m i k w i a t o w y m i . Starszym, ze w z g l ę d u na s w ó j
w i e k — w y p a d a ł o c h o d z i ć w chustkach ciemniejszych, w pasy l u b w z o r y
k w i a t o w e na c i e m n y m tle.
3 0

O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e ludzie starsi d ł u ż e j p r z e c h o w y w a l i
w u ż y c i u e l e m e n t y s t r o j u tradycyjnego, noszonego w czasach swej m ł o £ 8

Patrz także В. В a z i e 1 i с h, Z badań terenowych nad cieszyńskim
haftem
ludowym, Katowice 1958, s. 8.
*• Potwierdzają to materiały przedstawione przez B a z i e l i c h , Z badań tere­
nowych..., s. 14.
Moda na niskie wiązanie czepców rozpowszechniła się wraz z cieszyńskimi
sukniami: G. F i e r 1 a, Strój cieszyński,
Czeski Cieszyn 1977, s. 18.
8 0

92

K R Y S T Y N A HERMANO W I C Z - N OWAK

dości, c z ę s t o takie, k t ó r y c h m ł o d s z e pokolenie j u ż nie n o s i ł o wcale ( n p .
pasy szerokie). N i e p r z y s t a ł o t a k ż e l u d z i o m w starszym w i e k u u b i e r a ć
się z b y t modnie i j a s k r a w o .
L u d z i e m ł o d z i , z a r ó w n o d z i e w c z ę t a j a k i k a w a l e r o w i e , w okresie do­
chodzenia do w i e k u , w k t ó r y m szuka się p a r t n e r a na dalsze ż y c i e , w y ­
k a z u j ą n a j w i ę k s z ą d b a ł o ś ć o s t r ó j . Za jego p o m o c ą p r z e k a z u j ą o t o c z e n i u
i n f o r m a c j e o stanie m a j ą t k o w y m , g u ś c i e , p r a c o w i t o ś c i , z a p o b i e g l i w o ś c i .
Jest to okres, k i e d y m o ż n a się s t r o i ć , n a b y w a ć nowe, modne części u b i o ­
rów, k o m p l e t o w a ć w y p r a w ę . Wiano w wielu wypadkach stanowiło pod­
s t a w ę u b i o r u na c a ł e ż y c i e . Po ś l u b i e zarobione p i e n i ą d z e n a j c z ę ś c i e j
przeznaczano na zaspokojenie pilniejszych potrzeb niż stroje. Zniszczone
elementy, a t a k ż e b r a k i (często spowodowane przerabianiem n i e k t ó r y c h
części s t r o j u na potrzeby dzieci), u z u p e ł n i a n o n a b y w a j ą c rzeczy w k o l o ­
r a c h j u ż bardziej stonowanych, ciemniejszych, odpowiedniejszych do sta­
n u m a ł ż e ń s k i e g o i w i e k u . Te stosunkowo m a ł e r ó ż n i c e — g ł ó w n i e p o l e ­
g a j ą c e na ciemniejszej k o l o r y s t y c e — b y ł y spowodowane prawdopodobnie
p r z y k ł a d a n i e m znacznie mniejszej w a g i do i n f o r m a c j i na temat statusu
s p o ł e c z n e g o g r u p l u d z i starszych w i e k i e m .
S t r ó j l u d o w y p e ł n i ł t a k ż e funkcje
wierzeniowo-magiczne.
W i ą z a ł y się one z n i e k t ó r y m i c z y n n o ś c i a m i d o t y c z ą c y m i jego w y k o n y ­
w a n i a . I t a k n p . w ostatki o b o w i ą z y w a ł zakaz szycia, g d y ż w s z y s t k i e
rzeczy w y k o n a n e w t y m czasie z o s t a ł y b y p o c i ę t e przez mole. K t o b ę d z i e
szył w t y m okresie, tego b ę d z i e pchać (kłuć) p r z y ś m i e r c i . Wierzono, ż e
j e ś l i k t o ś b ę d z i e na sobie z a s z y w a ł rozdarte ubranie, ten sobie r o z u m
l u b p a m i ę ć zaszywa (powszechne). A b y o d p ę d z i ć złe moce, noszono p i ó r a
z czarnego koguta na kapeluszu. I n n i t w i e r d z i l i , że m i a ł o to p r z y w o ­
ł y w a ć złe moce . I na t y m terenie p o p u l a r n y b y ł zakaz z a w i ą z y w a n i a
na z m a r ł y m j a k i e g o k o l w i e k odzienia.
3 1

P o s t a r a j m y się p r z e ś l e d z i ć , czy r o d z a j w y z n a n i a w p ł y w a ł r ó ż n i c u j ą c o na noszony s t r ó j . W obu badanych wsiach — Istebnej i B r e n ­
nej •— poza w y z n a w c a m i r e l i g i i r z y m s k o k a t o l i c k i e j zamieszkiwali r ó w ­
n i e ż ewangelicy i w m a ł e j ilości a d w e n t y ś c i . W e w s z y s t k i c h wypowie*dziach p o d k r e ś l a n y jest f a k t b r a k u j a k i c h k o l w i e k r ó ż n i c w noszonym
odzieniu spowodowany i n n y m w y z n a n i e m . Jednak panuje z g o d n o ś ć co
do tego (Brenna), że ewangelicy s t a n o w i l i g r u p ę n a j z a m o ż n i e j s z y c h g o ­
spodarzy, a co za t y m idzie, m o g l i sobie p o z w o l i ć na n a b y w a n i e k o s z t o w ­
niejszych, pyszniejszych s t r o j ó w . S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w ga­
t u n k a c h u ż y w a n y c h t k a n i n , ozdobach srebrnych, ilości posiadanych su3 2

8 1

E. S w i b ó w n a ,

Stare

zwyczaje

ludu śląskiego,

„Zaranie

Śląskie", R. 8:

1932.
8 8

Jak podaje P. B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury ludowej, Warszawa 1975,
s. 52, spotkać można było przypadki w p ł y w u rodzaju wyznania na noszony strój.
I tak np. w okolicach katolickich strój miał tendencję do w i ę k s z e j jaskrawości
i przepychu niż w gromadach ewangelickich.

STRÓJ L U D O W Y

93

kien śląskich. Brak widocznych różnic w stroju był — b y ć może —
spowodowany zamieszkiwaniem r ó ż n y c h grup wyznaniowych w obrębie
jednej w s i , co nie d o p u ś c i ł o do powstania r ó ż n i c .
Znane są p r z y p a d k i , gdy s t r ó j s t a n o w i ł s y m b o l
wykonywa­
n e g o z a w o d u . B r a k silnie w y o d r ę b n i o n y c h na b a d a n y m terenie
g r u p z a w o d o w y c h nie d a ł podstaw do u t w o r z e n i a się specjalnego s t r o j u .
Z t r a d y c j i ustnej posiadamy j e d y n i e i n f o r m a c j ę o noszeniu przez pasterzy
szerokich p a s ó w s k ó r z a n y c h , z w a n y c h pasami uowczarskimi
lub
uopaskami .
Z d u ż ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i n a l e ż y się natomiast o d n i e ś ć do i n f o r ­
m a c j i zapisanej przez U d z i e l ę
o noszeniu przez z a m o ż n y c h pasterzy
spodni s u k i e n n y c h c z a r n o - b i a ł y c h .
3 3

34

3 5

Jak w i ę c m o ż n a w n i o s k o w a ć z tego, z r e s z t ą bardzo n i e p e ł n e g o m a ­
t e r i a ł u , na b a d a n y m terenie s t r ó j t r a d y c y j n y w s k a z y w a ł przede wszyst­
k i m na p o z y c j ę m a j ą t k o w ą , stan c y w i l n y , p o d k r e ś l a ł w i e k j e d n o s t k i ,
natomiast b r a k jest w ł a ś c i w i e p r z e k a z ó w na temat, s t r o j u zawodowego,
czy t e ż w y r ó ż n i a j ą c e g o w y z n a w c ó w r ó ż n y c h r e l i g i i . Nie u z y s k a ł a m t a k ż e
ż a d n y c h i n f o r m a c j i na t e m a t specjalnych oznak w s k a z u j ą c y c h na p e ł ­
n i o n ą r o l ę w s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j np. w ó j t a , m i m o iż na i n n y c h te­
renach P o l s k i znane s ą tego p r z y k ł a d y .
3 6

Z r ó ż n i c o w a n i e s t r o j u w i ą z a ł o się t a k ż e z o b r z ę d o w o ś c i ą .
We
w s z y s t k i c h sytuacjach s p o ł e c z n i e w a ż k i c h , z w i ą z a n y c h ze z w y c z a j a m i
r o d z i n n y m i — t a k i m i j a k chrzest, wesele czy pogrzeb, c a ł a s p o ł e c z n o ś ć
ł u b j e j część (np. g r u p y krewniacze), r o z d z i e l a j ą m i ę d z y u c z e s t n i k ó w
role w o d b y w a j ą c e j się u r o c z y s t o ś c i , a s y m b o l e m p e ł n i o n y c h f u n k c j i
b y w a m . i n . t a k ż e o k r e ś l o n y s t r ó j l u b częściej jego elementy. Z a k ł a d a j ą c ,
że z n a k i i symbole niesione i przekazywane za p o m o c ą s t r o j u b y ł y spo­
ł e c z n i e akceptowane i powszechnie znane na d a n y m terenie, m o ż n a b y ł o
d z i ę k i n i m o k r e ś l i ć nie t y l k o stan m a j ą t k o w y , c y w i l n y , w i e k i t p . , ale
t a k ż e r o l ę p e ł n i o n ą w d a n y m o b r z ę d z i e przez j e d n o s t k ę .
8 8

Na terenie Morawosłowacji np. wyodrębnił się strój młynarzy, B o g a t y r i e w, Semiotyka kultury..., s. 39.
Uopaski nosili też zamożni gospodarze trudniący się na większą skalę ho­
d o w l ą owiec. Ich odświętne rzemienie były nieco węższe od owczarskich i wyko­
nane z cieńszej skóry.
U d z i e l a , Strój górali..., s. 16: „Na Śląskim beskidzie był zwyczaj dawniej,
gdy górale byli jeszcze bogaci, gdy mieli stada owiec i liczniejsze bydło, to w dzień
uroczysty na wiosnę w y p ę d z a n i a dobytku na szałas, w d z i e w a ł gazda nogawice
w połowie czarne, a połowie białe. L e w a była z czarnej w e ł n y , a prawa z białej,
co oznaczało bogactwo gazdy, który posiadał i pędzi na szałas rozmaite owce czarne i białe. Dzisiaj już tylko starzy pamiętają te czasy".
Kustosz Muzeum Etnograficznego w Krakowie, mgr Z. Szewczyk, udzielił mi
informacji o stroju wójta z terenu pow. olkuskiego. W czasie, gdy strój ludowy
nie był już na tym terenie noszony, sołtys wyróżniał się noszeniem czerwonej ro­
gatywki. Zimą wszyscy nosili czapki futrzane z granatowym sukiennym denkiem,
a czapka wójta miała denko czerwone. Stąd powiedzenie — „śni mu się czerwona
czapka".
84

35

8 6

94

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

Stosunkowo m a ł o z a c h o w a ł o się i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h s t r o j u n o ­
szonego w trakcie o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z w p r o w a d z e n i e m nowego c z ł o n ­
ka w grono s p o ł e c z e ń s t w a , c z y l i c h r z t u . W o b r z ę d z i e t y m b i o r ą u d z i a ł :
dziecko, rodzice chrzestni, rodzice n a t u r a l n i oraz goście. B r a k jest b l i ż ­
szych i n f o r m a c j i "na temat s t r o j u dziecka niesionego do c h r z t u . Ojciec
dziecka o b o w i ą z a n y b y ł do w ł o ż e n i a o d ś w i ę t n e g o s t r o j u —
suknioków
i czarnego brućlika,
podczas g d y ojciec chrzestny w y k ł a d a ł bruclik
czer­
w o n y , u z n a w a n y za paradniejszy od czarnego, suknioki oraz koniecznie
gunię.
M a t k a chrzestna o k r y w a ł a g ł o w ę czepcem, c h u s t k ę w i ą ż ą c na
klepocz (uroczysty s p o s ó b w i ą z a n i a ) , jeszcze w latach t r z y d z i e s t y c h obo­
w i ą z a n a b y ł a w y s t ą p i ć w uobrusie. M a t k a rodzona dziecka w i ą z a ł a w t y m
d n i u c h u s t k ę pod karkiem. Kabotki obie z a p i n a ł y o z d o b n y m i s p i n k a m i —
o i l e j e t y l k o p o s i a d a ł y . C z ę s t o na o k a z j ę chrzcin w y n a j m o w a n o spe­
c j a l n ą k o b i e t ę , k t ó r a n i o s ł a dziecko z d o m u do k o ś c i o ł a i z p o w r o t e m .
N a z y w a n o j ą noszaczką.
Ona t a k ż e s w ó j u d z i a ł w tej w a ż n e j u r o c z y ­
stości p o d k r e ś l a ł a u r o c z y s t y m strojem. Nierzadko zapraszano na c h r z c i ­
n y babiculę,
k t ó r a o d b i e r a ł a dziecko w czasie porodu. P r z y c h o d z i ł a ona
o d ś w i ę t n i e ubrana, w czepcu i chustce z a w i ą z a n e j na klepocz. W o b r z ę ­
dzie c h r z t u n a j w a ż n i e j s z ą r o l ę p e ł n i l i rodzice chrzestni, co p o d k r e ś l a n e
b y ł o t a k ż e specjalnym, o d ś w i ę t n y m strojem, bardziej u r o c z y s t y m n i ż
s t r ó j r o d z i c ó w dziecka.
3 7

Wesele
jest w zespole z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h o b r z ę d e m n a j r a ­
d o ś n i e j s z y m , najbardziej r o z b u d o w a n y m i o d g r y w a j ą c y m nie t y l k o d u ż ą
r o l ę w ż y c i u zainteresowanych osób i i c h r o d z i n , ale t a k ż e w ż y c i u p r a ­
w i e c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j . O b r z ę d y weselne m a j ą na celu w y ­
ł ą c z e n i e p a r y z a w i e r a j ą c e j z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i że s p o ł e c z n o ś c i l u d z i stanu
wolnego, a p r z y j ę c i e i c h do g r u p y starszych, z w i ą z a n y c h u m o w ą m a ł ­
ż e ń s k ą . Panna opuszcza grono s w y c h r ó w i e ś n i c i po oczepieniu przecho­
dzi do g r u p y kobiet z a m ę ż n y c h , k a w a l e r zostaje p r z y j ę t y do grona m ę ż ­
czyzn ż o n a t y c h , gospodarzy. W a g ę p r z y w i ą z y w a n ą do tego z e s p o ł u
u r o c z y s t o ś c i u z e w n ę t r z n i a n o t a k ż e poprzez noszenie specjalnych s t r o j ó w
( g ł ó w n i e przez odpowiednie a t r y b u t y m u p r z y n a l e ż n e ) przez poszcze­
g ó l n y c h c z ł o n k ó w tej u r o c z y s t o ś c i .
W czasie o b r z ę d ó w weselnych w obu badanych wsiach (tak j a k i na
i n n y c h terenach) na p l a n pierwszy w y s u w a się para m ł o d y c h , d w i e p a r y
s t a r o s t ó w , d r u ż k i i d r u ż b o w i e . M n i e j w y r ó ż n i a j ą c e się s ą stroje r o d z i ­
c ó w p a r y m ł o d y c h oraz d w u k a t e g o r i i gości: wiesielowych
i ku
jedzeniu.
W czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych żynich
(pan m ł o d y ) w y s t ę p o w a ł w p a 3 8

8 7

Matka dziecka nie brała udziału w chrzcinach, wychodziła z domu dopiero
w 6 tygodni od urodzenia dziecka do wywodu.
Na starostów proszono najczęściej spokrewnione z rodziną młodego i młodej
dwie pary małżeńskie.
8 8

STROJ LUDOWY

95

3 9

radnej koszuli — dwoicy
, k t ó r a b y ł a z w y c z a j o w y m prezentem od młoduchy (panny m ł o d e j ) . N a k o s z u l ę w k ł a d a ł pan m ł o d y czerwony
bruclik,
pod kolor k t ó r e g o , r ó w n i e ż na czerwono, h a f t o w a n y b y ł znaczek na k o ­
szuli. D ó ł bruclika
sznurowano b i a ł ą t a s i e m k ą . C a ł o ś c i d o p e ł n i a ł y b i a ł e
suknioki
i szeroki pas uowczarski,
k t ó r y noszono jeszcze w p i e r w s z y c h
latach naszego stulecia. Pan m ł o d y podczas u r o c z y s t o ś c i weselnych m i a ł
g ł ó w k ę czopki o p a s a n ą t r z y k r o t n i e b i a ł ą w s t ą ż k ą s z e r o k ą na d w a do
t r z e c h palcy, k t ó r e j k o ń c e z w i s a ł y z t y ł u . Kapelusz dodatkowo z d o b i ł
m a ł y b u k i e c i k ze sztucznych k w i a t ó w , z w a n y na t y m terenie
woniaczką.
D r u g ą t a k ą p r z y p i n a n o żynichowi
do bruclika
na piersiach z lewej stro­
n y . B u k i e c i k ten u t r z y m a n o w kolorze b i a ł o - z i e l o n y m . B y ł to dar p a n n y
m ł o d e j . D a w n i e j o t r z y m y w a ł żynich
zieloną chustkę, k t ó r ą przypinano
t a k ż e do b r u c l i k a . Pan m ł o d y o b o w i ą z a n y b y ł do w y s t ę p o w a n i a w t y m
u r o c z y s t y m d n i u w guni, k t ó r ą zdobiono t a k ż e b u k i e c i k i e m p r z e w i ą z a ­
n y m białą wstążeczką.
i 0

N a l e ż y w t y m miejscu z a z n a c z y ć , ż e t r a d y c y j n y s t r ó j g ó r a l s k i j a k o
s t r ó j weselny zarzucony z o s t a ł j u ż w p i e r w s z y c h latach okresu m i ę d z y ­
wojennego i z a s t ą p i o n y c z a r n y m g a r n i t u r e m , k t ó r y na t y m terenie n a ­
zywano z niemiecka ancug. Z m i a n a ta w i ą z a ł a się m . i n . z o g ó l n y m
odczuciem, iż posiadanie g a r n i t u r u s t a n o w i ł o w y r a z z a m o ż n o ś c i oraz
s z c z e g ó l n e j elegancji. Do s z y k u n a l e ż a ł o , aby żynichowi
z kieszonki g ó r ­
nej g a r n i t u r u w y s t a w a ł a b i a ł a chusteczka — kapeslik.
Znak pana m ł o ­
dego nadal s t a n o w i ł y d w i e wońki — jedna p r z y p i ę t a do k a m i z e l k i , druga
do m a r y n a r k i . B y ł y one najokazalsze i n a j w i ę k s z e ze w s z y s t k i c h n o ­
szonych w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych, p r z e w i ą z a n e d u ż ą , b i a ł ą w s t ą ż ­
k ą . Pan m ł o d y — wdowiec, p o s i a d a ł m n i e j s z y b u k i e c i k i bez w s t ą ż k i .
Jak w i ę c z przytoczonego p o w y ż e j opisu w y n i k a , pan m ł o d y w czasie
weselnych u r o c z y s t o ś c i w y s t ę p u j e w p e ł n y m s t r o j u ś w i ą t e c z n y m i t y l k o
posiadanie t a k i c h a t r y b u t ó w , j a k b i a ł e woniaczki,
pas, kolor s z n u r ó w k i
u bruclika,
w y r ó ż n i a j ą go s p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w tej u r o c z y ­
stości.
Panna m ł o d a w czasie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w y s t ę p o w a ł a w s t r o j u
o d ś w i ę t n y m , najbardziej o k a z a ł y m i j e d y n i e po t a k i c h dodatkach, j a k
np. w i a n e k , m o ż n a b y ł o p o z n a ć j e j p o z y c j ę . N a p r z e ł o m i e X I X i X X w .
m a m y w badanych wsiach do czynienia z noszeniem na d u ż e u r o c z y ­
stości, a w i ę c przede w s z y s t k i m na wesela — sukien c i e s z y ń s k i c h .
W n i e d z i e l ę p o p r z e d z a j ą c ą wesele młoducha
(panna m ł o d a ) w r a z
z d r u ż k ą u d a w a ł y się do k o ś c i o ł a ubrane j a k do ś l u b u , t y l k o że uobrusy

38

Cwilichowe
koszule weselne miały często podszewkę z cieńszego płótna, któ­
rej zadaniem było wzmocnienie pleców, ramion i przodów. Od podkładu przyjęła
się nazwa koszuli — dwoica.
Zwyczaj ten należał już w początkach naszego stulecia do rzadkości.
4 0

96

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NÜWAK

Rye.

5. Para

n o w o ż e ń c ó w z drużbami.
ślubny, Brenna 1923

Pierwszy

bukiet

Ze zbiorów autorki

z ł o ż o n e w z d ł u ż we czworo z a r z u c a ł y na g ł o w ę i ramiona, a z w i s a j ą c e
z przodu k o ń c e p o d t r z y m y w a ł y r ę k a m i .
N a t ę n a j w i ę k s z ą w ż y c i u u r o c z y s t o ś ć mloducha z a k ł a d a ł a j u ż w p o ­
c z ą t k a c h naszego w i e k u koszulkę
z krepinkami
( k o r o n k a m i ) , s u k n i ę cie­
s z y ń s k ą n a j c z ę ś c i e j z c z a r n y m , zametowym
(aksamitnym)
żywotkiem,
w pasie w i ą z a ł a j e d w a b n y , k w i e c i s t y fortuszek
(często w r a z z
czepieniem
s t a n o w i ł on prezent od pana m ł o d e g o ) , przepasany w s t ą ż k ą w i ą z a n ą
z przodu na k o k a r d ę , k t ó r e j k o ń c e s p ł y w a ł y r ó w n o z d ł u g o ś c i ą s u k n i .
Koszulkę
o z d a b i a ł a panna m ł o d a z przodu p ó ł k o l i s t ą g i r l a n d ą z b i a ł y c h
k w i a t k ó w i m i r t u . Całości s t r o j u weselnego d o p e ł n i a ł w i a n e k w postaci
p o t r ó j n e g o diademu, dość p ł a s k i e g o , wykonanego z k w i a t k ó w w o s k o w y c h
4 1

4 1

sobą.

W noszeniu obrusów

przestrzegano, aby ich przednie kraje schodziły się ze

STROJ LUDOWY

97

b i a ł y c h z ł u k i e m p e r e ł e k p o ś r o d k u . K o ń c e w i a n k a o w i j a ł o się z t y ł u
g ł o w y w k o ł o utworzonego t a m z w ł o s ó w czopu ( w ę z ł a ) . W p ó ź n i e j s z y m
okresie z a c z ę ł y się r o z p o w s z e c h n i a ć w i a n k i z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w .
Zowiiki
nie m o g ł y p r z y s t ę p o w a ć do ś l u b u W w i a n k a c h , j e d y n i e „ w e
w a r k o c z u " . W d o w y w y c h o d z ą c e p o w t ó r n i e z a m ą ż s z ł y do ś l u b u zacze­
pione. W r ę c e panna m ł o d a n i o s ł a k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a i r ó ż a n i e c .
B u k i e t y ś l u b n e z a c z ę ł y w c h o d z i ć w m o d ę z k o ń c e m dwudziestolecia m i ę ­
dzywojennego. P i e r w s z y b u k i e t w Brennej panna m ł o d a o t r z y m a ł a
w 1923 r. N i o s ł a w t e d y b u k i e t i k s i ą ż e c z k ę do n a b o ż e ń s t w a .
4 2

J u ż po I w o j n i e ś w i a t o w e j z a m o ż n i e j s z e p a n n y ( s z c z e g ó l n i e w B r e n ­
nej) z a c z ę ł y w y s t ę p o w a ć w trakcie u r o c z y s t o ś c i ś l u b n y c h w b i a ł e j , d ł u ­
giej s u k n i , b y ł y to j e d n a k w t y m czasie jeszcze sporadyczne w y p a d k i .
M i m o w p r o w a d z a n i a coraz częściej s t r o j ó w t y p u miejskiego, jeszcze po
ostatniej w o j n i e nierzadkie b y ł y ś l u b y , podczas k t ó r y c h panna m ł o d a
u b r a n a b y ł a w s u k n i ę c i e s z y ń s k ą , natomiast pan m ł o d y w g a r n i t u r . W i ą ­
z a ł o się to z jednej s t r o n y z p r z y w i ą z a n i e m do t r a d y c j i — s z c z e g ó l n i e
kobiet, z drugiej z a ś z zapasem posiadanej o d z i e ż y oraz z w y s o k ą c e n ą ,
j a k ą trzeba b y ł o z a p ł a c i ć za b i a ł ą s u k n i ę z w e l o n e m . Po noszonym s t r o j u
i jego a t r y b u t a c h na p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a b y ł o z grona gości w e ­
selnych w y b r a ć p a r ę m ł o d y c h . T a k ż e i d r u ż b o w i e s t r o j e m i k o l o r y s t y k ą
a t r y b u t ó w w y r ó ż n i a l i się od p o z o s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. D r u ż b o ­
w i e — t a k j a k i pan m ł o d y — w y s t ę p o w a l i w c z e r w o n y m
brucliku,
z t y m że na dole w i ą z a l i go r ó ż o w ą , a nie b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . O d d r u h n y
o t r z y m y w a ł p i e r w s z y d r u ż b a i p r z y p i n a ł na l e w e j piersi
woniączką
z białych kwiatków przewiązaną różową wstążeczką, b y w a ł y też w y k o ­
nane z czerwonych l u b r ó ż o w y c h k w i a t k ó w . Podobny b u k i e c i k p r z y s t r a ­
j a ł dodatkowo g ł ó w k ę kapelusza, p r z y c z y m w s t ą ż k i z w i s a ł y poza o b r ę b
strzechy
(ronda). P r z y brucliku
p r z y p i n a n o t a k ż e dodatkowo c z e r w o n ą
c h u s t e c z k ę . Część o b r z ę d o w e g o s t r o j u s t a n o w i ł szeroki pas owczarski.
J e ś l i idzie o d r u h n y , to w czasie, gdy panna m ł o d a w y s t ę p o w a ł a w s u k n i
c i e s z y ń s k i e j , one t a k ż e s t a r a ł y się u s t r o i ć w takie same. S t r ó j i c h od
s t r o j u młoduchy
o d r ó ż n i a ł się t y m , że nie p o s i a d a ł y na koszulce g i r l a n d y ,
g ł o w y z a ś p r z y o z d a b i a ł w i a n e k z r ó ż o w y c h k w i a t k ó w , a nie b i a ł y c h .
W momencie rozpowszechniania się b i a ł y c h sukien ś l u b n y c h , d r u ż k i
z a c h o w a ł y zwyczaj noszenia sukien c i e s z y ń s k i c h .
Jak i l u s t r u j e to przytoczony p o w y ż e j m a t e r i a ł , parze m ł o d e j p r z y s ł u ­
g i w a ł y a t r y b u t y w kolorze b i a ł y m , natomiast d r u ż b o m w kolorze czer­
wonym lub różowym .
4 3

4 2

Pierwszy bukiet ślubny otrzymała Anna Gielata (Brenna, ur. 1904) od swoich
koleżanek ze Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej. Była to duża wiązanka z roz­
maitych kwiatów, przewiązana białą szarfą z napisem: „Na pamiątkę od druhen
bryńskich".
Współczesne druhny w czasie ślubu występują w różowych sukniach o mod­
nym kroju.
4 8

7 — Etnografia Polska t. 28/1

98

K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NOW A K

W Brennej i Istebnej w y s t ę p o w a ł y w czasie u r o c z y s t o ś c i weselnych
d w i e p a r y s t a r o s t ó w — po jednej parze ze s t r o n y "każdego z m a ł ż o n k ó w .
Starostowie nie w y r ó ż n i a l i się w s p o s ó b i s t o t n y s t r o j e m s p o ś r ó d pozo­
s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela. M ę ż c z y ź n i w k ł a d a l i na siebie n a j p i ę k n i e j s z e ,
n a j ł a d n i e j haftowane koszule, sukienne spodnie, czarne brucliki
(wią­
zało się to z w i e k i e m ) , o b o w i ą z a n i b y l i do w y s t ą p i e n i a w guniach. N a
lewej piersi p r z y p i ę t e m i e l i wońki
z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , prze­
w i ą z a n e b i a ł ą w s t ą ż e c z k ą . B y ł y one znacznie m n i e j s z y c h r o z m i a r ó w od
noszonych przez żynicha.
Starostowie na b a d a n y m terenie dość w c z e ś n i e
zaczęli w y s t ę p o w a ć w g a r n i t u r a c h — b y ł to b o w i e m j u ż w okresie m i ę ­
d z y w o j e n n y m s t r ó j u z n a n y za paradny. Starostom w czasie p e ł n i o n y c h
przez n i c h f u n k c j i t o w a r z y s z y ł y ż o n y — zwane s t a r o ś c i n a m i . P a r y sta­
r o s t ó w s t a n o w i ł y zawsze p a r y m a ł ż e ń s k i e .
Na Ś l ą s k u C i e s z y ń s k i m w badanych wsiach n a j d ł u ż e j t r a d y c y j n y s t r ó j
l u d o w y z a c h o w a ł się j a k o u b i ó r s t a r o ś c i n w czasie wesela. Jeszcze w l a ­
tach 60-tych b i e ż ą c e g o stulecia dość często s t a r o ś c i n y — j a k o jedyne —
w y s t ę p o w a ł y w sukniach ś l ą s k i c h i zaczepione. S t r ó j i c h nie p o s i a d a ł
jednak specjalnych oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h poza j e d n ą , k t ó r ą s t a n o w i ł
wianuszek, rodzaj g i r l a n d y z m i r t u i b i a ł y c h k w i a t k ó w , u p i ę t y na gorsie
koszulki,
t a k samo, j a k w s t r o j u p a n n y m ł o d e j . Rodzice p a r y m ł o d y c h
nie posiadali w s t r o j u oznak w y r ó ż n i a j ą c y c h , w y s t ę p o w a l i o n i w strojach
o d ś w i ę t n y c h , t a k j a k i pozostali goście.
W Beskidzie Ś l ą s k i m b y ł zwyczaj zapraszania na wesela d w u k a t e ­
g o r i i gości — loiesieloioych. i k u jedzeniu. K o b i e t y zapraszane (poza i n ­
n y m i c i ą ż ą c y m i na n i c h o b o w i ą z k a m i ) jako goście wiesielowi zobligowa­
ne b y ł y do w y s t ą p i e n i a w n o w y m f a r t u c h u i czepieniu, c h u s t k ę w i ą z a ł y
na klepocz. Starsze k o b i e t y często w y s t ę p o w a ł y w t r a d y c y j n y m s t r o j u
g ó r a l s k i m , do k t ó r e g o w i ą z a ł y b i a ł e c h u s t k i na spuszcz. U r o c z y s t o ś c i w e ­
selne od w s z y s t k i c h w y m a g a ł y odpowiedniego s t r o j u — n a j p i ę k n i e j s z e g o ,
najbogatszego, n a j ł a d n i e j ozdobionego. T a k ż e specjalnym rodzajem f r y ­
zury podkreślały panny wagę uroczystości. Na tę okazję splatały war­
kocze we śtwóro, o ś m i o r o , a nawet d z i e s i ę c i o r o wójek
.
4 4

W czasie t r w a n i a wesela n a d c h o d z i ł m o m e n t oczepin, akt p r z y j ę c i a
p a n n y m ł o d e j do grona kobiet z a m ę ż n y c h . Po n a ł o ż e n i u mlodusze czepca
i z a w i ą z a n i u szatki rożkowej
(z b i a ł e g o p ł ó c i e n k a l u b p e r k a l u , ozdobionej
na rogach c z a r n y m l u b c z e r w o n y m haftem) wszystkie m ę ż a t k i b i o ­
r ą c e u d z i a ł w t y m o b r z ę d z i e w i ą z a ł y sobie na g ł o w a c h identyczne roz­

kole

45

.

Z w y ł ą c z e.niem z m a r ł e g o
4 4

ze s p o ł e c z n o ś c i ż y w y c h w i ą ż e się

Skomplikowanego plecenia d o k o n y w a ł y p r z e w a ż n i e plataczki, k t ó r e u m i a ł y
w y m y ś l n i e zapleść warkocz. O t a k i m pleceniu w ł o s ó w na dzień M a t k i Boskiej Z i e l ­
nej wspomina m . i n . M . W y s ł o u c h o w a , Matka Boska Zielna w Wiśle, „ T y ­
dzień", dodatek literacki do „ K u r i e r a Lwowskiego", R. 1898, s. 276.
M a l i c k i , Strój górali..., s. 61.
4 5

STROJ LUDOWY

99

w i e l e z w y c z a j ó w . W t y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e t a k ż e odpowiedni s t r ó j ,
z a r ó w n o dla osoby z m a r ł e j , j a k i n a j b l i ż s z e j rodziny. Nieboszczyka ubie­
rano n a j c z ę ś c i e j w z g r z e b n ą k o s z u l ę , p ł ó c i e n n e p o r t k i , z w y k l e bez pasa
s k ó r z a n e g o , czarny bruclik.
W k ł a d a n o t e ż dodatkowo do t r u m n y m o d l i ­
t e w n i k , r ó ż a n i e c , e w e n t u a l n i e p a r ę groszy. K o b i e t y ubierano p r z e w a ż n i e
w ciasnochę,
kabotek, czarny fortuch drobno p l i s o w a n y i fartuszek.
Star­
szym k o b i e t o m w i ą z a n o czarne chustki, m ł o d s z y m j a ś n i e j s z e , g ł o w ę p a n ­
n y z a ś przyozdabiano w i a n k i e m . W czasie upowszechniania się u b i o r ó w
miejskich coraz częściej s ł u ż y ł y one za odzienie do t r u m n y , s z c z e g ó l n i e
l u d z i o m m ł o d s z y m . Starsi czasami znacznie w c z e ś n i e j p r z y g o t o w y w a l i so­
bie ubranie p o ś m i e r t n e , w k t ó r e g o s k ł a d c z ę s t o w c h o d z i ł y p r z y n a j m n i e j
n i e k t ó r e elementy s t r o j u ludowego.
Powszechnie o b o w i ą z y w a ł zakaz w i ą z a n i a czegokolwiek na z m a r ł y m ,
a n a w e t k r z y ż o w a n i a . Nie robiono t e ż w ę z ł ó w na niciach, k t ó r y m i szyto
odzież dla z m a r ł y c h . „ T a k i p o t r a f i p o t e m p r z y c h o d z i ć z w y r z u t a m i —
coście m n i e tak p o w i ą z a l i , nie m o g ę sie r u s z y ć " (Brenna).
S a m o b ó j c ó w k ł a d z i o n o do t r u m n y w t y m , w co b y l i u b r a n i podczas
ś m i e r c i . Nie w k ł a d a n o i m ani m o d l i t e w n i k a , ani r ó ż a ń c a .
W okresie ż a ł o b y , k t ó r y na t y m terenie nosi miano pokory, n a j b l i ż s i
n a l e ż ą c y do r o d z i n y z m a r ł e g o m a n i f e s t o w a l i s w ó j smutek i ż a l po z m a r ­
ł y m t a k ż e noszonym strojem. S z c z e g ó l n i e u w i d a c z n i a ł o się to w strojach
kobiecych. Obójki kabotków
w i ą z a n o z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiemkami,
noszono t e ż w y ł ą c z n i e drelichowe,
b i a ł e p ł a c h t y . W sukniach ś l ą s k i c h
zmieniano n i e b i e s k ą s z e r o k ą golonkę
n a s z y t ą d o ł e m na s u k n i na w ę ż s z ą
l u b c z a r n ą (Brenna). C h u s t k i w i ą z a n e na b i a ł y c h czepcach m i a ł y p r z y ­
n a j m n i e j t ł o ciemne. Po s a m o b ó j c a c h nie noszono ż a ł o b y .
W dotychczas z e b r a n y m m a t e r i a l e b r a k jest i n f o r m a c j i o i s t n i e n i u
specjalnych e l e m e n t ó w w stroju, k t ó r e b y ł y noszone j e d y n i e na pewne
u r o c z y s t o ś c i . G ł ó w n i e k o l o r y s t y k ą s t r o j u p o d k r e ś l a n o rodzaj u r o ­
c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h czy t e ż o g ó l n o w i o s k o w y c h .
W l i t u r g i i k o ś c i e l n e j w y r ó ż n i a j ą się okresy p e ł n e s m u t k u ( A d w e n t ,
W i e l k i Post), a t a k ż e czas r a d o ś c i (Boże Ciało, Wielkanoc, Boże N a r o ­
dzenie). Okres Wielkiego Postu i A d w e n t u n o s i ł na b a d a n y m terenie
miano pokory. Noszono w t y m czasie s t r ó j w kolorach stonowanych,
ciemnych, w y k o n a n y z prostszych g a t u n k ó w t k a n i n , bez z d o b i e ń lub
z m a ł ą ich liczbą. S t r ó j u ż y w a n y w ó w c z a s n a w i ą z u j e do s t r o j u noszonego
w czasie ż a ł o b y . K o b i e t y o t u l a ł y się drelichowymi
uobrusami,
które
z przodu w i ą z a ł y z i e l o n ą kisteczką
(podczas gdy powszechnie u ż y w a ł y
r ó ż o w e j l u b czerwonej). Obójki w i ą z a ł y z i e l o n y m i l u b c z a r n y m i tasiem­
k a m i , p a n n y nie w p l a t a ł y w s t ą ż e k w warkocze. M ę ż a t k i w i ą z a ł y na g ł o ­
wach czepce z k o r o n k a m i o p r o s t y c h wzorach, t a k ż e chustki w t y m o k r e ­
sie b y ł y czyste, bez w z o r ó w , p r z e w a ż n i e w kolorze m o d r y m , zielonym,
c z a r n y m . Zapaski noszono g ł a d k i e , w stonowanych kolorach. Nie w k ł a ­
dano srebrnej b i ż u t e r i i .

100

K R Y S T Y N A HERMANO WICZ-NO W A K

Wszyscy i n f o r m a t o r z y zgodnie s t w i e r d z a j ą , że d a w n i e j bardziej p r z e ­
strzegano z w y c z a j u p o d k r e ś l a n i a noszonym s t r o j e m rodzaju i c h a r a k t e r u
ś w i ę t a . Rodzice nie p o z w a l a l i się w t y m czasie u b i e r a ć dzieciom z b y t
jasno, sami t a k ż e d o s t o s o w y w a l i s w ó j s t r ó j do rodzaju u r o c z y s t o ś c i .
W w i ę k s z y m stopniu przestrzegano n a k a z ó w k o ś c i e l n y c h , a t a k ż e bano
się n a r a z i ć na w y ś m i a n i e czy o b m o w ę .
P r z e c i w i e ń s t w e m okresu p o k o r y b y ł y ś w i ę t a o charakterze pogodnym,
w e s o ł y m . W t y m czasie k o b i e t y u b i e r a ł y się n a j ł a d n i e j , w najbogatsze
stroje. W y s t a w n o ś c i ą odzienia i jego j a s n ą k o l o r y s t y k ą p o d k r e ś l a ł y r a ­
dosny n a s t r ó j t a k i c h ś w i ą t , j a k Boże Ciało, Wielkanoc, Boże Narodzenie.
G ł ó w n i e z n a j d o w a ł o to odbicie w strojach kobiecych. Czyste i w y k r o c h malone koszulki w y s t a w a ł y spod bogato h a f t o w a n y c h żywotków
spiętych
z przodu s r e b r n y m i hoczkami. F a r t u c h y p r z y k r y w a j ą c e p r z ó d s u k n i szyte
b y ł y z k w i e c i s t y c h , j a s n y c h j e d w a b i . M ę ż a t k i w k ł a d a ł y czepce o n a j b o ­
gatszych k o r o n k a c h n a t a r t y c h ś w i e c ą a ż do p o ł y s k u . N a nich w i ą z a ł y
j e d w a b n e c h u s t k i , c z ę s t o z tego samego m a t e r i a ł u , co f a r t u c h y . O d ś w i ę ­
ta noszono szatki spuszczowe.
C z ę s t o dla p o d k r e ś l e n i a specjalnie p i ę k n e j
k o r o n k i czepcowej w k ł a d a n o pod n i ą pasmo w ł o s ó w l u b c z a r n ą aksa­
m i t k ę . P a n n y z a p l a t a ł y w ł o s y w warkocze o d u ż e j ilości wójek.
Jeszcze
w latach t r z y d z i e s t y c h m o ż n a b y ł o w d n i uroczyste s p o t k a ć starsze k o ­
b i e t y otulone w p i ę k n e , ćwilichowe
uobrusy.
M ę ż c z y ź n i z okazji tego rodzaju . ś w i ą t u b i e r a l i się w najparadniejsze
koszule z b o g a t y m i h a f t a m i , m ł o d s i do tego w k ł a d a l i czerwone
brucliki,
starsi czarne, z a m o ż n i e j s i p r z e p a s y w a l i się szerokimi s k ó r z a n y m i pasami.
Zwyczaj p o d k r e ś l a n i a bogactwem t r a d y c y j n e g o s t r o j u ( z a r ó w n o g ó r a l ­
skiego, j a k i c i e s z y ń s k i e g o ) i jego o g ó l n ą b a r w ą ś w i ę t a Bożego C i a ł a
p r z e t r w a ł w badanych wsiach do dnia dzisiejszego. J e ś l i idzie o p o z o s t a ł e
niedziele, t z w . powszednie,
to t a k j a k i na inne uroczystsze okazje (np.
odpusty, j a r m a r k i ) o b o w i ą z y w a ł s t r ó j o d ś w i ę t n y , ale nie ten najbogat­
szy. W t y m momencie u w i d a c z n i a ł o się m . i n . z r ó ż n i c o w a n i e m a j ą t k o w e .
M n i e j z a m o ż n i o s z c z ę d z a l i s t r o j ó w , g d y ż m u s i a ł y i m one w y s t a r c z y ć c z ę ­
sto na c a ł e życie, natomiast bogatsi m o g l i s i ę „ p o k a z a ć " . Częściej w y ­
s t ę p o w a l i o n i w strojach ś w i ą t e c z n y c h , g d y ż posiadali i c h w i ę k s z y z a s ó b .

I I I . U W A G I KOŃCOWE

W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z z a n i k a n i e m s t r o j u ludowego j a k o
reprezentacyjnego s t r o j u regionalnego. Z rzadka p e ł n i on t y l k o r o l ę
u b i o r u o d ś w i ę t n e g o w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h (np. Boże Ciało) i n o ­
szony jest p r z e w a ż n i e przez k o b i e t y w starszym w i e k u . O g ó l n i e rzecz
u j m u j ą c , p r z e k s z t a ł c i ł s i ę on w s t r ó j estradowy ( w swej p e ł n e j , t r a d y ­
c y j n e j formie).
W y r a ź n i e zarysowuje się tendencja do zanikania r ó ż n i c w g r a d a c j i
s t r o j ó w . W z w i ą z k u ze w z r o s t e m stopy ż y c i o w e j w z r o s ł y w y m a g a n i a

1(11

STROJ LUDOWY

stawiane u b i o r o m w y j ś c i o w y m , z d r u g i e j z a ś s t r o n y nie p r z y k ł a d a się
tak d u ż e j w a g i j a k n i e g d y ś do s t r o j u niedzielnego, noszonego powszech­
nie. W s p ó ł i s t n i e n i e starych, t r a d y c y j n y c h f o r m s t r o j ó w z n o w ą moclą
t y p u miejskiego w y d a j e się p o s i a d a ć wszelkie cechy etapu p r z e j ś c i o w e g o .
Proces coraz szybciej n a s t ę p u j ą c y c h z m i a n w k u l t u r z e wsi, odchodzenie
l u d z i starszych, wynaszanie i niszczenie a u t e n t y c z n y c h s t r o j ó w , p r o w a ­
dzi nieuchronnie do c a ł k o w i t e j u n i f i k a c j i z o d z i e ż ą t y p u miejskiego.
O g ó l n i e stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i do s t r o j u regionalnego jest po­
z y t y w n y . U w a ż a n y jest za p i ę k n y , w a r t zachowania, ale p r a k t y c z n i e nie
m a w a r u n k ó w na dalsze jego noszenie. Postawa m ł o d y c h i l u d z i star­
szego pokolenia wobec s t r o j u tradycyjnego nie jest j e d n o l i t a . O i l e starsi
m i e s z k a ń c y (w szczególności kobiety) c h ę t n i e na r ó ż n e okazje w k ł a d a l i
s t r ó j , o t y l e m ł o d s z e pokolenie uznaje go p r a w i e w y ł ą c z n i e za k o s t i u m .

Ryc. 6. P a m i ą t k o w e zdjęcie z wczasowiczami, Brenna okres m i ę d z y w o j e n n y
Ze zbiorów autorki

J e ś l i idzie o p e r s p e k t y w y p r z e t r w a n i a s t r o j u regionalnego, t r a d y c y j ­
nego we w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r z e w s i , to w y d a j e się, że j e d y n ą f o r m ę , w j a ­
k i e j m o ż e to n a s t ą p i ć , s t a n o w i k o s t i u m estradowy. S i ł ą f a k t u stroje,
k t ó r e p o w s t a j ą w s p ó ł c z e ś n i e , jeśli idzie o k r ó j i s p o s ó b noszenia n a w i ą ­
z u j ą d o ś ć w i e r n i e do t r a d y c j i (lub p r z y n a j m n i e j u s i ł u j ą n a w i ą z y w a ć ) .
Natomiast gdy idzie o t k a n i n ę i zdobnictwo, po części t a k ż e zestawy k o ­
lorystyczne, to wprowadzane są r ó ż n e g o t y p u innowacje, często spowo-

102

K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK

4 6

dowane w a r u n k a m i o b i e k t y w n y m i l u b m o d ą . W t y m k o n t e k ś c i e n a l e ż y
s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ć d u ż ą r o l ę z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h . Z jednej
s t r o n y p r z e c h o w u j ą one stroje, d o k ł a d a j ą s t a r a ń do zachowania i c h
a u t e n t y c z n o ś c i , z drugiej z a ś p e ł n i ą r o l ę p r o p a g a t o r s k ą , p o d t r z y m u j ą zna­
j o m o ś ć s t r o j u tradycyjnego oraz d u m ę z jego posiadania, s z c z e g ó l n i e
w ś r ó d przedstawicieli m ł o d s z e g o pokolenia.
Bliższe zapoznanie się z u b i o r e m i jego f o r m a m i uwidacznia, że za­
r ó w n o k s z t a ł t j a k i m a t e r i a ł , zdobnictwo, k o l o r y s t y k a p o s z c z e g ó l n y c h
e l e m e n t ó w nie m o g ł y b y ć dowolne. P o d l e g a ł y one p e w n y m od d a w n a
u s t a l o n y m kanonom i wszyscy z o b o w i ą z a n i b y l i do i c h przestrzegania.
W y s t ę p u j ą c e r ó ż n i c e s t a n o w i ł y informacje o jednostce w kategoriach k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h . B y ł y pewnego rodzaju znakiem, z a k o d o w a n ą i n f o r ­
m a c j ą , po rozszyfrowaniu k t ó r e j otoczenie d o w i a d y w a ł o się o p r z y n a l e ż ­
ności stanowej danej osoby, j e j - s y t u a c j i m a j ą t k o w e j , w i e k u , stanie c y ­
w i l n y m , p e ł n i o n e j f u n k c j i w społeczności i t p .
4 7

Z czasem do tradycyjnego stroju ludowego p r z e d o s t a w a ł a się coraz to
w i ę k s z a ilość e l e m e n t ó w o d z i e ż y t y p u miejskiego, k t ó r e z o s t a ł y zasy­
m i l o w a n e j e d y n i e c z ę ś c i o w o . M i e j s k i u b i ó r w coraz szybszym tempie
w y p i e r a u b i o r y t r a d y c y j n e . T w o r z y się s p o ł e c z e ń s t w o globalne, z o s t a j ą
p r z e ł a m y w a n e resztki izolacji wsi, z a r ó w n o w sferze m a t e r i a l n e j j a k
i pozamaterialnej. System z n a k ó w o b o w i ą z u j ą c y c h dotychczas t r a c i s w ą
j e d n o z n a c z n o ś ć , u l e g a j ą c dezintegracji w r a z z c a ł ą k u l t u r ą l u d o w ą . W i e ­
le s p o ś r ó d o b r z ę d ó w i n t e g r u j ą c y c h n i e g d y ś c a ł e s p o ł e c z e ń s t w o staje się
obecnie ściśle r o d z i n n y m i . N a s t ę p u j e i n d y w i d u a l i z a c j a z n a k ó w , k t ó r e
z a c z y n a j ą f u n k c j o n o w a ć w coraz mniejszych grupach, j e d y n i e dla i c h
przedstawicieli m a j ą c j a k i e ś znaczenie. Informacje, k t ó r y c h d a w n i e j do­
s t a r c z a ł o u w a ż n e obejrzenie s t r o j u w r a z z jego elementami, obecnie zdo­
b y w a się i n n ą d r o g ą . W sytuacji, gdy szybko u l e g a j ą k a p r y s o m m o d y
r ó ż n e e l e m e n t y odzienia (przeznaczonego na co d z i e ń l u b od ś w i ę t a ) ,
nie m a czasu na powstawanie tak rozbudowanej, j a k n i e g d y ś , w a r s t w y
znaczeniowej.

K r y s t y n a Hermanowicz-Nowak
VOLKSTRACHT
Zusammenfassung
Die Volkstracht — die representative Kleidungsvariante, erfüllt i m zeitgenossischen Dorf die Rolle eines Schauspielkostiims und ist immer seltener die bei den
groSten Feierlicllkeiten getragene Festkleidung. Einige Elemente der Volkstracht
4 5

Wchodzą w m o d ę nowe tkaniny, takie jak szyfony i nylony (szyje się z nich
kabotki); fartuchy i chustki nylonowe ozdabiane b y ł y przez pewien czas p o ł y s k l i ­
w y m proszkiem, a ostatnio na chustkach malowano olejnymi f a r b a m i k w i a t y .
B o g a t y r i e w , Semiotyka kultury..., s. 83.
4 7

STROJ LUDOWY

103

k a n n man noch i n der K l e i d u n g alterer Frauen antreffen, die sie i n die Kirche,
oder w á h r e n d besonders wichtiger Feierlichkeiten, z. B . Hochzeiten, tragen.
Das nahere Kennenlernen der K l e i d u n g und ihrer Formen macht sichtbar,
daB sowohl ihre F o r m , ais auch der Stoff der Schmuck, die K o l o r i s t i k der einzelnen Teile' nicht w i l l k ü r l i c h gewahlt werden konnten. Sie beruhten auf gewissen,
seit langem festgelegten Prinzipien, die von alien eingehalten werden muBten. Die
a u í t r e t e n d e n Unterschiede waren Nachrichten i n kulturell-gesellschaftlichen K a t e gcrien ü b e r ihren Trager. Sie w a r e n eine gewisse A r t v o n Zeichen, einer chiffrierten Nachricht, nach d e r e ń E n t s c h l ü s s e l u n g die Umgebung ü b e r die Standeszugehorigkeit der entsprechenden Person, ihre okonomische Situation, das A l t e r , den
Zivilstand, die i n der Gesellschaft a u s g e ü b t e F u n k t i o n usw. Bescheid wuBte.
M i t der V e r b r e i t u n g der K l e i d u n g stadtischen Typs verschwanden einige f r ü h e r
von der Volkstracht e r f ü l l t e n F u n k t i o n e n (z. В . die m i t dem Zivilstand v e r b u n denen), wahrend andere von i h r ü b e r n o m m e n w u r d e n (z. B . die Bezeichnung des
Besitzstandes).
Allgemein ist das Verhaltnis der Bewohner zur Regionaltracht positiv, sie gilt
ais schon, der E r h a l t u n g wert, aber praktisch bestehen keine Moglichkeiten für
ihre weitere Nutzung. W á h r e n d die alteren Dorfbewohner, besonders die Frauen,
sie gern noch zu verschiedenen A n l á s s e n trugen, sehen die jungen i n ihnen fast
ausschliefflich eine Theaterverkleidung.
Wenn es u n die Ü b e r l e b e n s p e r s p e k t i v e n der traditionellen Regionaltracht i n
der zeitgenossischen D o r f k u l t u r geht, scheint es, dafi dies n u r i n der F o r m eines
T h e a t e r k o s t ü m s geschehen kann.
Die Koexistenz alter, traditioneller Trachtformen m i t der neuen stadtischen
Mode auf dem erforschten Gebiet scheint alle Eigenschaften einer Ü b e r g a n g s e t a p p e
•¿U besitzen.



Item sets

Etnografia Polska

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1077.pdf