-
Title
-
Małe miasteczka a kształt kulturowy obszarów górskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.267-270
-
Creator
-
Szyfer, Anna
-
Date
-
1982
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:979
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1066
-
Text
-
„Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1
P L I S S N 0071-1881
A N N A SZYFER
MAŁE MIASTECZKA A KSZTAŁT KULTUROWY
OBSZARÓW GÓRSKICH
K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J
KONFERENCJI
MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I D O B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J
W KARPATACH I NA BAŁKANACH
Badania n a d obrazem k u l t u r y t r a d y c y j n e j regionów, j e j zróżnicowa
n i e m i przeobrażeniami, skupiały się najczęściej na w i e j s k i c h społecz
nościach l o k a l n y c h , a k i e r u n k u wpływu i oddziaływań poszukiwano na
drodze wieś — dwór czy wieś — miasto, rzadziej zwracając uwagę na
małe miasteczko, znajdujące się j a k b y „pośrodku d r o g i " między wsią
a miastem. Badając relację: małe miasto a kształt k u l t u r o w y otaczają
cych je terenów w i e j s k i c h należałoby, j a k sądzę, skupić uwagę na obu
t y c h środowiskach i i c h powiązaniach. Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnogra
ficznej
w małym mieście w y m a g a p e w n y c h uzasadnień wstępnych.
K i e d y przed paroma l a t y w ośrodku olsztyńskim rozpoczynaliśmy bada
nia n a d różnymi aspektami k u l t u r y małych miast, przyjęliśmy: 1) że
małe miasto można traktować jako pewien t y p społeczności l o k a l n e j
(lub związku k i l k u subspołeczności), 2) że w dużym stopniu cechują je
jeszcze f o r m y k u l t u r y t r a d y c y j n e j .
Założenia te potwierdziły badania empiryczne, jakie zostały przepro
wadzone na M a z u r a c h i W a r m i i , na północno-wschodnich terenach M a
zowsza i w W i e l k o p o l s c e . Okazało się, że podstawowe cechy społecz
ności l o k a l n e j (oczywiście przyjmując konieczne modyfikacje spowodo
wane współczesnymi p r z e m i a n a m i przekształcającymi t a k obszary w i e j
skie, j a k i miejskie), takie j a k wspólny obszar zamieszkania, bezpośred1
2
Omówienie l i t e r a t u r y przedrniotu, przede wszystkim socjologicznej, można
znaleźć w pracy Współczesne przemiany
społeczno-kulturowe małych miast w województwie olsztyńskim. Materiały z IV ogólnopolskiego seminarium
Ośrodka Ba
dań Naukowych
w Olsztynie,
Olsztyn 1972; A. S z y f e r, Społeczność i
kultura
małego miasta. Studium
na przykładzie Rynu
(w d r u k u ) ; Społeczności
lokalne
i ich przemiany.
Materiały z X ogólnopolskiego seminarium
Ośrodka Badań Nau
kowych
w Olsztynie w 1978 r. (w druku).
S z у f e r, op. cit., rozdział wstępny.
1
!
268
ANNA
SZYFER
nie i n t e r a k c j e społeczne i i c h c h a r a k t e r osobowy oraz więzi wyrastające
na gruncie wspólnych potrzeb, n o r m , wartości i poczucia odrębności,
charakteryzują także obserwowane przez nas społeczności małych miast.
Oczywiście, wyciągnięcie wniosków uogólniających możliwe będzie do
piero po uwzględnieniu w badaniach e m p i r y c z n y c h w s z y s t k i c h typów
małych miast i otaczających je terenów. P r z y wyborze małych miaste
czek ważne będą szczególnie t a k ie cechy, j a k : losy historyczne, s t r u k
t u r a ludnościowa, ujęta m . i n . pod kątem pochodzenia ludności ze śro
dowiska miejskiego l u b wiejskiego, j a k i przynależności etniczno-narodowościowej, s t r u k t u r a zawodowa i poziom wykształcenia,
wreszcie
historyczna i współczesna n a m f u n k c j a , j a k i e pełni miasteczko w sto
s u n k u do własnych mieszkańców, otaczającego je t e r e n u i całego k r a j u
(targi, rzemiosło, szkoły, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , obsługa r o l n i c t w a , m i e j
sce pracy, t u r y s t y k a itp.).
Przyjęta przez nas wstępna k l a s y f i k a c j a (oparta n a podziałach sto
sowanych dotychczas przez geografów i ekonomistów , z m o d y f i k o w a
n y c h j e d n a k dla potrzeb badań n a d społecznością i kulturą) wyodrębnia:
1. Małe miasta rzemieślniczo-rolnicze o bardzo starej t r a d y c j i m i e j s k i e j ,
które powstały p r z y grodach l u b miejscach k u l t o w y c h , stając się z cza
sem siedzibą l o k a l n e j a d m i n i s t r a c j i , leżące w znacznej odległości od
większego miasta i ośrodków przemysłowych, mające n i e w i e l k i e per
s p e k t y w y r o z w o j u . 2. Małe miasta o podobnej charakterystyce, u s y t u o
wane jednakże w pobliżu dużego ośrodka miejsko-przemysłowego, będą
ce „sypialnią" dla mieszkańców dojeżdżających do p r a c y w t y m ośrod
k u . Pogłębianie się t e j f u n k c j i ogranicza wyraźnie p e r s p e k t y w y rozwo
jowe miasteczka, 3. Małe miasta o starej t r a d y c j i i zmienionej w w i e
k u X I X , l u b też już po 1945 r. s t r u k t u r z e zawodowej mieszkańców,
dysponujące a t r a k c y j n y m i miejscami pracy, przyciągającymi okoliczną
ludność, dzięki czemu mają one dobre p e r s p e k t y w y r o z w o j u . 4. Małe
miasta, które stosunkowo niedawno uzyskały p r a w a miejskie, zawdzię
czające swój status u s y t u o w a n i u w n i c h dużych zakładów przemysło
w y c h o znaczeniu k r a j o w y m . Występująca w t y c h miastach mozaika
s t r u k t u r y zawodowej i pochodzeniowej ludności oraz b r a k długotrwa
łych uwarunkowań h i s t o r y c z n y c h , pozwalają mówić o i s t n i e n i u s w o i
stej neospołeczności. 5. Miejscowości o bardzo starych, lecz niedawno
u t r a c o n y c h p r a w a c h m i e j s k i c h , gdzie s t r u k t u r a zawodowa,
tradycje
i świadomość mieszkańców wskazują n a d a l na istnienie społeczności
małomiasteczkowej. B r a k t u j e d n a k wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych
i p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h . 6. Ostatnią, bardzo ważną dla nas grupę
3
* Np. M . K i e ł c z e w s k a - Z a l e w s k a , Problemy
geograficzno-gospodarcze
małych miast, Warszawa 1957, s. 42-46; K. D z i e w o ń s k i , Procesy
urbanizacji
we współczesnej Polsce, „Przegląd Geograficzny", t . 34: 1962, z. 3, s. 472; J . S u с h t a, Małe miasta województwa olsztyńskiego a zaplecze rolnictwa,
[w:] Współczes
ne przemiany..., s. 13-65.
M I A S T E C Z K A A K U L T U R A OBSZARÓW
GÓRSKICH
269
stanowią małe miasta ulokowane na ziemiach zachodnich i północnych,
posiadające stare p r a w a miejskie. G r u p a ta dzieli się jeszcze wyraźnie
na p o d g r u p y , w zależności od s t r u k t u r y pochodzenia ludności i f u n k c j i
pełnionych przez miasto. N a podstawie zebranego materiału e m p i r y c z
nego można t u wyróżnić: a) miasta, których ludność w zasadzie nie zmie
niła się, a dodatkowe f u n k c j e , n p . t u r y s t y k a i budowa niedużych za
kładów przemysłowych, umocniły społeczność i stworzyły p e r s p e k t y w y
rozwojowe; b) miasta, których ludność zmieniła się nieco, jednakże u t r z y
mała się przewaga p i e r w o t n y c h mieszkańców, przekazujących t r a d y c j e
swojej społeczności; wzbogacone o nowe f u n k c j e , wykazują dalszą ży
wotność; c) miasta, których skład ludnościowy uległ całkowitej w y m i a
nie, zróżnicowane p o d względem pochodzenia regionalnego. Leżąc w r o l
n i c z y m zapleczu, zdała od większych ośrodków, wegetują, nie pełniąc
wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych.
W miasteczkach leżących na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie
po I I w o j n i e światowej nastąpiła w y m i a n a większości l u b części miesz
kańców, pociągając za sobą przeobrażenia s t r u k t u r y zawodowej, osła
bienie więzi i jednolitości k u l t u r o w e j , ważna jest przede w s z y s t k i m
wielkość g r u p y rodzimej l u b największej z g r u p osadniczych. Ona to
b o w i e m decydowała o zachowaniu i o d t w a r z a n i u się społeczności l o k a l
nej, o działaniu t r a d y c j i i k o n t y n u a c j i wzorów k u l t u r y .
Przytoczona k l a s y f i k a c j a pozwala na objęcie b a d a n i a m i różnych t y
pów miasteczek n a terenie całego k r a j u , w t y m również Podkarpacia.
A b y określić c h a r a k t e r przekształceń współczesnych społeczności l o k a l
n y c h , i c h f u n k c j o n o w a n i e i p r z e m i a n y elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j
poszczególnych k a t e g o r i i mieszkańców, proponowałabym następujące
p y t a n i a badawcze: 1. J a k wygląda stopień zachowania i f u n k c j o n o w a n i e
społeczności l o k a l n e j w małym mieście? 2. Czy i w j a k i m s t o p n i u za
chowała się t u k u l t u r a t r a d y c yjna ? J a k i pod wpływem j a k i c h c z y n n i
ków przebiega proces j e j przemian? 3. Jaką rolę odegrała t r a d y c j a w za
c h o w a n i u społeczności i elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j ? 4. W j a k i spo
sób małe miasto oddziaływuje na otoczenie wiejskie i j a k i jest wpływ
w s i na miasto? 5. Jakie są p e r s p e k t y w y r o z w o j u małego miasta?
P y t a n i a badawcze, prowadzące do ustalenia zależności między w y
stępowaniem i f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y t r a d y c y j n e j w małym mieście
a cechami k u l t u r o w y m i otaczającego je t e r e n u oraz p y t a n i a prowadzące
do ustalenia wpływu małego miasta n a wieś t o droga, która p o z w o l i
wyjaśnić zagadnienie związków między małym m i a s t e m a kształtem
k u l t u r y otaczających j e obszarów (w interesującym nas p r z y p a d k u :
obszarów górskich). P o w i n n a być ona w y k o r z y s t a n a w p r z y g o t o w y w a
n y c h obecnie badaniach n a d p o r u s z o n y m t u zagadnieniem n a terenie
Podkarpacia.
Zależności stopnia tradycyjności k u l t u r y mieszkańców od s t r u k t u r y
pochodzenia ludności są oczywiste. Ważne też są stosunki między g r u -
270
ANNA SZYFER
parni społeczno-zawodowymi ludności miasteczka, wynikające m . i n .
z t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i płynącej stąd d o m i n a n t y l u b m a j o r y z a c j i
g r u p y , która zachowała w i e l e elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j . W aspek
cie analizy historycznej, rzutującej przecież na ukształtowanie wzorów
k u l t u r o w y c h , ważna w y d a j e się również s t r u k t u r a etniczna i narodo
wościowa, a co za t y m idzie — wielkość g r u p y tego t y p u (np. Żydzi,
Ukraińcy, N i e m c y itp.) w miasteczku, choć w interesujących nas małych
miasteczkach (do 5 tys. mieszkańców) p r o b l e m t e n występował w sto
sunkowo małej skali. P r z y b a d a n i u wpływów miasteczka n a otaczające
je obszary wiejskie, istotne wydaje się także zagadnienie wielkości m i
g r a c j i w różnych okresach, a także obecnej s t r u k t u r y społeczno-zawo
dowej oraz c h a r a k t e r u kontaktów z d a w n y m miejscem
zamieszkania.
Te d w u s t r o n n e styczności społeczne są z jednej s t r o n y nośnikiem t r a
d y c y j n y c h wartości k u l t u r o w y c h środowiska wiejskiego
do miasta,
z d r u g i e j zaś niosą one na wieś nabyte już w miasteczku w z o r y s t y l u
życia.
Pełna c h a r a k t e r y s t y k a f u n k c j o n o w a n i a społeczności l o k a l n e j i t r a
d y c y j n e j k u l t u r y w małym miasteczku oraz c h a r a k t e r y s t y k a k u l t u r y
otaczających je w s i (wraz ze znajomością ruchliwości
przestrzennej
mieszkańców o b u t y c h środowisk) może pozwolić na określenie stopnia
wzajemnego oddziaływania w s i i małych miasteczek. Zarysowany t u
schemat postulatów badawczych, odnoszący się do całej Polski, dotyczy
również miasteczek małopolskich. W w a r u n k a c h Podkarpacia należałoby
jednak zwrócić większą uwagę na zależność wpływów i oddziaływań
środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego od warunków geograficz
n y c h . Położenie miasteczek i w s i w specyficznych w a r u n k a c h górskich
stwarzało b o w i e m zawsze u t r u d n i e n i a k o m u n i k a c y j n e , sprzyjając izo
l a c j i k u l t u r o w e j . Wpłynęło to również na kształtowanie się społeczności
i k u l t u r y w t y c h miejscowościach.
