-
Title
-
In memoriam / LUD 2002 t.86
-
Description
-
LUD 2002 t.86, s.367-376
-
Date
-
2002
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4698
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5064
-
Subject
-
Burchardt, Helena (1922-2002)
-
Gusiew, Wiktor Jewgieniewicz (1918-2002)
-
Błaszkowski, Wojciech Józef (1908-2001)
-
Armon, Witold (1924-2002)
-
Szwedkowicz,Teresa (1932-2001)
-
Text
-
VI. IN MEMORIAM
WITOLD ARMON
(1924 - 2002)
9 września 2002 roku zmarł w Toruniu dr Witold Armon, znakomity znawca historii etnologii i szerzej nauk antropologicznych,
ceniony bibliotekoznawca i biograf. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, uczeń profesorów E. Frankowskiego; J. Czekanowskiego i 1. Kostrzewskiego, związany z tym Uniwersytetem i etnologią również przez doktorat napisany pod kierunkiem prof.
M. Frankowskiej; po studiach pracuje głównie jako bibliotekarz
i bibliotekoznawca. Nie stracił jednakże kontaktu z naukami etnologicznymi, wykładał historię etnologii i etnologię powszechną na
Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika,
prowadził badania i publikował z tego zakresu, także będąc już
na emeryturze. Uczestniczył w konferencjach etnologicznych
i zjazdach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od roku 1947
i które kilkakrotnie wybierało go do Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego; był również wiceprezesem Toruńskiego Oddziału PTL za prezesury prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej.
Witold Armon urodził się 27 lipca 1924 roku w Kiejdanach na terenie Litwy, w rodzinie inteligenckiej, jako syn Stanisława i Aleksandry z domu Jacuńskiej. Maturę uzy~
skał w roku 1942 w Gimnazjum nr 6 w Kownie. W czasie okupacji pracował jako robotnik kolejowy, a w roku 1943 został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Po
wojnie, w roku 1945, przybył do Wielkopolski. W roku szkolnym 1946/1947 był nauczycielem oświaty dorosłych w Pożarowie w powiecie szamotuiskim.
Studia Witold Armon podjął w roku 1947. Zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego, na którym studiował etnografię z etnologią u prof. E. Frankowskiego, antropologię u prof. 1. Czekanowskiego i prehistorię u prof. J. Kostrzewskiego.
W grudniu 1951 roku uzyskał stopień magistra filozofii z zakresu wyżej wymienionych
dyscyplin na podstawie pracy Polscy etnografowie - badacze innych krajów świata i ich
dorobek naukowy, przygotowanej pod kierunkiem prof. E. Frankowskiego. Już w trakcie
studiów powierzono mu w Katedrze Etnografii UP kolejno obowiązki asystenta-wolontariusza, subasystenta i młodszego asystenta, z głównym zadaniem opieki nad biblioteką.
Po krótkim okresie pracy w charakterze kierownika działu nauki w Młodzieżowym
Domu Kultury w Poznaniu (1951-1952) Witold Armon znajduje w roku 1952 zatrudnienie w Muzeum Archeologicznym, kierowanym przez prof J. Kostrzewskiego, najpierw
jako asystent i następnie jako adiunkt, od roku 1954 kierownik biblioteki muzealnej.
W roku 1964 przez kilka miesięcy kierował biblioteką Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. We wrześniu 1964 roku otrzymał etat kustosza w Bibliotece. Głównej Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w której pracował do września 1975 roku. Pracę
doktorską Dzieje polskich badań nad Jakutami napisał pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej i w roku 1972 obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
368
W roku 1975 przeniósł się do Łodzi, gdzie pracował jako adiunkt w Katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Powrócił stamtąd w roku 1976 do Torunia i został zatrudniony w tworzonym wówczas Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej
UMK, przekształconym później w samodzielną Katedrę, prowadzącą studia bibliotekoznawcze. Zakład początkowo mieścił się w ramach Instytutu Filologii Polskiej. W czasie, kiedy Zakład znajdował się w strukturze Instytutu Historii i Archiwistyki, Witold
Armon pełnił w nim w latach 1984-1987 funkcję zastępcy dyrektora do spraw bibliotekoznawstwa. W Katedrze Bibliotekoznawstwa UMK Witold Armon pracował do roku
1989, kiedy to przeszedł na emeryturę. Nadal jednak prowadził seminarium magisterskie, w którym w latach 1979-1992 wypromował 66 magistrów. W uznaniu jego zasług
dla toruńskiego bibliotekoznawstwa uhonorowany został tomem Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi
w 75-lecie urodzin, Acta Universitatis Nicolai Copemici, Bibliologia IV, Toruń 2000
z zamieszczonym w nim artykułem S. Kalembki Zofia Mołodcówna i Witold Armon twórcy podstaw Katedry Bibliotekoznawstwa UMK iBibliografią publikacji dra Witolda
Armona opracowaną przez E. Jaroszewską.
Witold Armon był wybitnym bibliologiem i biografem. Od roku 1961 współpracował
z Polskim Słownikiem Biograficznym i opublikował w nim około 30 biogramów. Ogłaszał biogramy także w innych wydawnictwach, takich jak Słownik Pracowników Książki
Polskiej i Encyklopedia Katolicka. Przygotował je również do znajdującego się obecnie
w druku Słownika Etnografów Polskich. Wspomógł tajnie w latach 1960-1969 blisko
setką biogramów emigracyjną Lietuvilł Enciklopedija, wydawaną w Bostonie. Dla nas
jednak szczególnie ważna jest działalność Witolda Armona jako bibliografa, wydawcy
źródeł etnograficznych i historyka etnologii polskiej. Z tego zakresu szczególnie cenna
jest przygotowana przez niego Bibliografia historii etnografii polskiej (w: Historii etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa 1972), zaopatrzenie wstępem, bibliografią
i słownikiem biograficznym tomu dotyczącego Litwy Oskara Kolberga (Dzieła Wszystkie
Oskara Kolberga, t. 53, Wrocław-Poznań 1966), a także artykuły omawiające stan badań
lituanistycznych i początki etnologii w Polsce. Wielkim uznaniem cieszą się jego studia
biobibliograficzne o etnologach polskich, a przede wszystkim polskich badaczach Syberii. Praca Witolda Armona Polscy badacze Jakutów, Wrocław 1977, jest jedyną książką
polskiego etnologa okresu po II wojnie światowej przetłumaczoną na język rosyjski
i wydaną w Federacji Rosyjskiej (Polskie issledovateli kultury jakutov, Moskva 200]).
Opublikowana z inicjatywy Instytutu Studiów Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha (Jakucja), została zaopatrzona posłowiem przez Jakuta prof. W.N. Iwanowa,
który podkreślając jej walory stwierdził: ,,jako historiograf uważam, że W Armon wykonał ogromną, czamąpracę o charakterze porównawczo-analitycznym".
W związku z rozwiniętymi w Jakucji w ostatnich latach zainteresowaniami związkami historycznymi polsko-jakuckimi, napisał dalej WN. Iwanow, "wydanie książki W Armona po rosyjsku
wywołane zostało obiektywną koniecznością i odpowiada zapotrzebowaniu na taką literaturę naukową, której potrzebują specjaliści w tej dziedzinie wiedzy historycznej"
(s. ]66, ]68). Witold Armon był znakomitym erudytą, potrafiącym analizować działalność naukową na różnych terenach i w różnych czasach z uwzględnieniem panujących
w nich warunków. Był zwolennikiem "antropologicznego" modelu etnologii. Rozumiał,
w związku ze swoim pochodzeniem kresowym i mądrością, sytuacje w środowiskach
wieloetnicznych i wielokulturowych. Nie zgadzał się na uproszczone oceny ludzi działających w takich warunkach, irytowały go np. rozważania nad stopniem zruszczenia poszczególnych badaczy polskich pracujących w Rosji. Przywiązany do polskości i dumny
369
z niej, prace polskich badaczy rozpatrywał krytycznie w szerszym kontekście osiągnięć
naukowych. Był niezwykle skrupulatny w swoich studiach, z temperamentem prostował
niedokładności innych, nie znosił opinii pochopnie formułowanych i nieuzasadnionych.
Tym właśnie cechom zawdzięczamy trwałą wartość Jego prac.
Witolda Armona poznałem przed 55. laty jako wychowawcę na koloniach letnich,
których byłem uczestnikiem. Już wówczas zafascynowała mnie Jego osobowość i "egzotyczny" kierunek studiów. Po latach czułem się zaszczycony tym, że zwrócił się do mnie
z prośbą o uwagi o swojej pracy doktorskiej. Okazji do długich rozmów dostarczyły ostatnio pobyty w klinice pod Poznaniem, do której przyjeżdżał z żoną Krystyną - swoim
dobrym duchem. Wówczas to namówiłem go do spisania wspomnień, opublikowanych
w "Ludzie" (t. 85,2001). Niezmiennym sentymentem darzył Litwę - swój kraj rodzinny i był tam ceniony. Przez całe swoje życie był pomocny innym, dzieląc się swoją ogromną
wiedzą. Dzielnie znosił niedogodności i cierpienia związane z chorobą.
Witold Armon zmarł w Toruniu w dniu 9 września 2002 roku. Pochowany został na
Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu 13 września 2002 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyły władze Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, koledzy iuczniowie Zmarłego oraz przedstawiciele ośrodków etnologicznych z różnych miast
w Polsce. Odszedł człowiek prawy, niezwykle zasłużony dla środowiska etnologicznego
i bibliotekoznawczego, przywiązany do tradycyjnych wartości akademickich.
Zbigniew Jasiewicz
BIBLIOGRAFIA WYBRANYCH PUBLIKACJI
ETNOLOGICZNYCH WITOLDA ARMONA *
l. Edward Piekarski - zapomniany badacz Syberii, "Świat": ilustrowany dodatek
tygodniowy "Głosu Wielkopolskiego", 1948, nr 51, s. 5.
2. "Lud": organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, t. 39 (za lata 1948-1951). Rec.: Armon Witold, ,;Z Otchłani Wieków", t. 21, z. 6 1952, s. 203.
3. Trudy lnstituta Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja N.s. T 1-18, MoskvaLeningrad 1947-1952. Rec.: Armon Witold, "Lud", t. 41, 1954, s. 889-908.
4. Zainteresowania o. Kolberga/olklorem litewskim, "Lud", t. 42,1956, s. 431--445.
5. Z Kroniki Instytutu Zachodniego. Prof dr Bożena Stelmachowska (1889-1956),
"Przegląd Zachodni", R. 13, nr 2 1957, s. 362-363.
6. Kazimierz Moszyński, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 3 1959, s. 200-201.
7. Trzydziesty czwarty Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Z Otchłani
Wieków", t. 25, z. 5 1959, s. 345.
8. Lietuvią Enciklopedija, t. 21-29; 36, Boston 1960-1963; 1969, około stu haseł
autorskich i współautorskich.
9. Polski badacz Jakutów - Mikołaj Witaszewski, "Etnografia Polska", t. 4, 1961,
s. 141-152.
10. Oskar Kolberg, Dzieła Wszystkie, t. 53, Litwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław - Poznań 1966 (Wstęp, Nowsza literatura uzupełniająca; Słownik biograficzny; Spis bibliograficzny).
370
11. Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965, "Etnografia Polska",
t. 12 (1968), s. 452-490.
12. Kubaryjan Stanisław (1846-1896), etnograf, badacz Oceanii, w: Polski Słownik
Biograficzny, t. 16, 1971, s. 9-12.
13. Bibliografia historii etnografii polskiej, w: Historia etnografii polskiej, red.
M. Terlecka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 271-295.
14. Malinowski Bronisław Kasper (1884-1942), etnolog (antropolog społeczny), socjolog, profesor uniwersytetu w Londynie, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 19, 1974,
s.332-336.
15. Polscy badacze kultury Jakutów, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław
1977.
16. Obrębski Józef (1905-1967), etnolog i socjolog, wykładowca Wolnej Wszechnicy
Polskiej i Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Long Island University (Nowy Jork), w: Polski
Słownik Biograficzny, t. 23, 1978, s. 461-463.
17. Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, Acta Universitatis Vratislaviensis nr 572, Wrocław ]981, s. 23-31.
] 8. Piekarski Edward (1858-1934), leksykograf, etnograf, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 60-62.
19. Piłsudski Bronisław Piotr (1866-1918), etnograf, muzeolog, w: Polski Słownik
Biograficzny, t. 26, 1981, s. 305-308.
20. Kilka uwag do artykułu: D. N. Collins, 1. Urry, "Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii", "Lud", t. 82, 1998, "Lud", t. 84, 2000,
s. 138-139.
21. Polskie issledovateli kultury jakutov, Institut gumanitamych issledovanij, Akademija Nauk Respubliki Sacha, Moskva 2001.
22. "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, "Lud", t. 85, 2001, s. 323-334.
23. Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce, w: Przeszłość etnologii polskiej
w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań 2001, s. 17-30.
H.
* Bibliografia przygotowana na podstawie opracowania E. Jaroszewskiej Bibliografia publikacji dra Witolda Armona, w: Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Bibliologia IV, Acta Nicolai Copemici, Nauki Humanistyczno-Społeczne,
zeszyt 340, Toruń
2000 oraz informacji własnych.
371
WOJCIECH JÓZEF BŁASZKOWSKI
(1908-2001)
Nestor pomorskich etnografów, Wojciech Józef Błaszkowski, zmarł 27 grudnia 2001
roku. Urodził się w 1908 roku w Gowidlinie w rodzinie od pokoleń zamieszkałej na
Kaszubach. Był pierwszym Kaszubą etnografem z uniwersyteckim cenzusem. Studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskując w 1951 roku dyplom
magistra filozofii w dziedzinie etnografii i etnologii.
Po studiach pracował jako wizytator i kierownik szkolnictwa artystycznego w Koszalinie; w Gdańsku kierował Pracownią Etnograficzną GTN, a następnie Zakładem
Etnografii w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W latach 1969-1973 był kierownikiem działu budownictwa w skansenie wdzydzkim.
Jego zainteresowania zawodowe skupiały się przede wszystkim na budownictwie
pomorskim (szczególnie podcieniowym) i sztuce ludowej, głównie kaszubskiej i kociewskiej. Gruntowna znajomość architektury ludowej, nieprzeciętna aktywność badacza terenowego i niezwykła pracowitość sprawiły, że zgromadził unikatowy i obszerny materiał dokumentujący zabytki pomorskiego budownictwa ludowego, a w wielu wypadkach
wykonał ich pierwszą inwentaryzację opisowo-rysunkową (miał duże zdolności plastyczne). Po latach mógł stwierdzić, że spenetrował ponad 1200 wsi i osad pomorskich, głównie kaszubskich. Materiały te stanowiły podstawę do opracowania koncepcji i planu zagospodarowania przestrzennego rozbudowywanego skansenu we Wdzydzach. Był współautorem tej koncepcji i przez kilka lat kierował jej realizacją. Tworzenie muzeum we
Wdzydzach było dla W. Błaszkowskiego "budową pomnika, świadka wspólnoty kulturowej kaszubsko-polskiej". Podejmował także próby wprowadzenia elementów budownictwa regionalnego w zabudowę letniskową na Kaszubach.
Opublikował szereg prac naukowych i popularnonaukowych oraz wiele artykułów
w prasie lokalnej. Prowadził działalność popularyzatorską w różnych środowiskach.
Z właściwą sobie skrupulatnością odnotował ponad 300 spotkań z młodzieżą szkół średnich i akademicką oraz z twórcami ludowymi.
W 1957 roku znalazł się w grupie założycieli Oddziału PTL w Gdańsku. W kolejnych latach pełnił w Oddziale różne funkcje.
W gdańskim środowisku naukowym ceniona była nie tylko jego rzetelna, głęboka
i wszechstronna wiedza, ale przede wszystkim prawość charakteru. Dla etnografów, pracowników kultury, twórców ludowych W. Błaszkowski pozostanie niepodważalnym autorytetem, nie tylko w sprawach zawodowych.
Krystyna Szalaśna
372
HELENA BURCHARD
( 1922-2002)
Helena Maria Burchard urodziła się 25 stycznia 1922 roku
w Częstochowie, rodzinnym mieście swego ojca Hipolita Burcharda, oficera wojsk polskich. Matka Helena z Porzeckich pochodziła z Berdyczowa na Ukrainie. Atmosfera rodzinnego domu
o tradycjach humanistycznych, zainteresowaniach historycznych
i krajoznawczych wywarła silne piętno na Helenie ijej młodszym
bracie Przemysławie. Oboje skierowali swe zainteresowania ku
historii kultury. Przemysław studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim u prof. Kazimierza Moszyńskiego, a z czasem stał się znanym podróżnikiem i autorem licznych książek
i reportaży etnograficznych i podróżniczych, natomiast Helena
wybrała jako dziedzinę swej pracy naukowej archeologię.
Helena Burchard ukończyła liceum ogólnokształcące w Częstochowie w 1939 roku.
Całą wojnę pracowała jako urzędniczka w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w tym czasie
mieszkała z matką i bratem, podczas gdy ojciec przebywał w niemieckim obozie jenieckim. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, jesienią 1945 roku, zapisała się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiowała prehistorię, uczęszczając równolegle na wykłady, proseminaria i seminaria etnograficzne prof. Kazimierza Moszyńskiego. Pod sam koniec
studiów przeniosła się do Poznania, gdzie jesienią 1950 roku obroniła pracę magisterską
u prof. Józefa Kostrzewskiego. Po uzyskaniu magisterium z archeologii powróciła do
Krakowa, gdzie podjęła pracę jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego (grudzień 1950 - grudzień 1951 r.). Od marca
1951 roku do grudnia 1952 roku pracowała w Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności. Po likwidacji PAU przez władze komunistyczne PRL i przejęciu jej
agend przez nowo powstałą Polską Akademię Nauk kontynuowała pracę (od stycznia
1953 r.) w Zakładzie Historii Kultury Materialnej PAN (później Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN) na stanowisku asystenta, a następnie adiunkta. Na emeryturę przeszła w 1982 roku. Nie zerwała jednak kontaktu z Instytutem, gdzie przez szereg lat pełniła obowiązki sekretarza redakcji "Sprawozdań Archeologicznych".
Lata studiów u prof. Moszyńskiego wywarły silny wpływ na jej późniejsze podejście
do badań kultur przeddziejowych, gdzie przede wszystkim interesowała ją historia kultury, a w jej obrębie problematyka związana z pożywieniem ludności, jego produkcją,
przyrządzaniem i konsumpcją. Zadebiutowała doskonałą, a w archeologii pionierską pracą
o roślinach uprawnych w pradziejach Polski. Było to wówczas pierwsze podsumowanie
wiedzy archeologicznej na ten temat, opartej na źródłach wykopaliskowych. Dokonała
weryfikacji chronologicznej znanego wówczas materiału (w granicach Polski sprzed 1939
r.), a materiały polskie uzupełniła o niemieckie, pochodzące z przedwojennych badań
ziem zachodnich przyłączonych do Polski po 1945 roku. Jest to praca monograficzna,
do której odwoływać muszą się wszyscy historycy rolnictwa i poiywienia. Praca ta p1.
Rośliny uprawne w pradziejach Polski referowana była na posiedzeniu Komisji Prehistorycznej PAU, a następnie publikowana w "Przeglądzie Archeologicznym", t. 9, z. 2-3,
(1953 r.) s. 154-176.
Na konferencji międzydyscyplinarnej
poświęconej pożywieniu, zorganizowanej
w Krakowie przez Krakowski Oddział PTL, H. Burchard wygłosiła referat będący doskonale udokumentowaną i zwięzłą syntezą pożywienia okresu neolitu. Opublikowała
373
go w zbiorowym wydawnictwie pozjazdowym Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków
1973 pod tytułem Stan badań nad pożywieniem neolitu na ziemiach polskich. Jest to nie
tyle "stan badań", ile podsumowanie naszej wiedzy o pożywieniu w neolicie.
Drugim nurtem zainteresowań H. Burchard, bliskim jednak historii pożywienia, były
początki eksploatacji soli w Polsce południowej. Zgromadziła bogate materiały z literatury przedmiotu i wykopalisk; sama także prowadziła prace wykopaliskowe w okolicy
eksploatowanych w pradziejach słonych źródeł w Wieliczce, Bochni, Łapczycy i Sidzinie (Małopolska). Z tego zakresu opublikowała 16 prac, m.in. O eksploatacji soli w Polsce do XIII w., "Slavia Antiqua", t. VI, Poznań 1959, s. 396-412.
Czysto archeologiczne zainteresowania H. Burchard skupiały się wokół neolitu,
zwłaszcza kultury pucharów dzwonowatych.
Helenę Burchard cechowały szerokie horyzonty myślowe, wielka erudycja, rzadko
spotykana rzetelność i pracowitość. Pracę naukową ułatwiała jej doskonała pamięć,
a przede wszystkim znajomość języków. Językiem niemieckim i rosyjskim władała na
równi z polskim, czytała też swobodnie literaturę francuską i angielską.
Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Helena Burchard związała się jednak na
studiach. Była członkiem czynnym Oddziału Krakowskiego PTL, zaangażowanym
w sprawy Towarzystwa. Uczestniczyła w wielu sesjach naukowych organizowanych przez
PTL (także jako prelegent) i dopomagała w organizowaniu dwu Walnych Zgromadzeń
połączonych z sesjami naukowymi, jakie odbyły się w Krakowie. Uczestniczyła też
w kongresie etnograficznym w Budapeszcie oraz brała udział w etnograficznych badaniach terenowych na Podhalu.
Była człowiekiem niezwykłej prawości, wszyscy, którzy ją znali, darzyli ją przyjaźnią i szacunkiem. Zmarła 7 lutego 2002 roku w Krakowie, pochowana została w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Częstochowie.
Anna Kowalska-Lewicka
WIKTOR JEWGIENIEWICZ
(1918-2002)
GUSIEW
Śmierć Profesora Wiktora Gusiewa, folklorysty rosyjskiego, interesującego się nie
tylko szeroko rozumianą tradycj ą kulturową Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, ale i wielu
innych narodów słowiańskich: Macedończyków, Serbów, Bośniaków, Czarnogórców, Słowaków, Czechów, Bułgarów, Polaków, zdaje się zamykać pewien etap slawistycznych
badań w folklorystyce radzieckiej i rosyjskiej. Etap, którego podstawę stanowiła metodologia marksistowska, a żywe w nim były badania nad folklorem antyfaszystowskim
narodów słowiańskich, gdy rozwijano zróżnicowane formy współpracy na gruncie słowiańskim, w którym to czytelne były idee słowianofilstwa. Zgodne z nim stanowisko
tego Uczonego przetrwało próbę czasu: początki Jego badań sięgają bowiem drugiej wojny
światowej, ich rozwój przypada na okres politycznej mocarstwowości Związku Radzieckiego, nie zniszczyła go "wiosna ludów" lat 90. minionego stulecia. Był po prostu zawsze człowiekiem prawym, uczciwym, tolerancyjnym, o wielkim sercu. O wartości Jego
dorobku świadczą prace, recenzowane w wielu krajach. Estetykajolklaru stała się bestsellerem w literaturze naukowej. W Polsce oceniona została jako praca "o fundamentalnym znaczeniu dla folklorystyki", jako "dzieło w skali światowej nowatorskie", przyję-
374
to jąjako ,jedną z pierwszych prób systematycznego wykładu ogólnej teorii folkloru".
Monografie tego rosyjskiego folklorysty o teatrze ludowym, słowiańskich pieśniach partyzanckich weszły do kanonu lektur. Wiele z jego prac zostało przetłumaczonych na
języki obce. W literaturze przedmiotu trwałe miejsce zajęły studia o Iwanie Franko, Vuku
Karadficiu, pieśniach partyzantów polskich. Artykuły Profesora Gusiewa oraz recenzje
Jego prac publikowano na łamach specjalistycznych czasopism europejskich, również
w Polsce ("Literatura Ludowa", "Lud", "Studia Estetyczne", "Ruch Literacki"). I jeszcze jeden aspekt obecności Profesora Gusiewa w tym nurcie badań, bardzo ważny
w życiu naukowym tego Uczonego: od 1958 roku był aktywnym uczestnikiem wszystkich zjazdów slawistów, do ostatnich swych dni przewodniczył Komisji Słowiańskiego
Folkloru przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. Rozliczne kontakty Profesora
Gusiewa z folklorystami słowiańskimi miały prócz sensu stricto naukowego charakteru,
również wymiar - można oceniać - towarzyski. Myślę tu o przyjaźni z folklorystami,
etno lingwistami, etnologami z wielu ośrodków naukowych w kraju (Warszawa, Kraków,
Wrocław, Lublin, Poznań, Opole). Przywołuję tu urok osobisty tego Uczonego, uczynność, szlachetność, rzadko spotykaną życzliwość ludziom i światu, gdy jako ateista
z tolerancją i wielką atencją odnosił się do religijności innych narodów słowiańskich,
gdy w minionych latach pamiętnych przemian społeczno-politycznych wyznawał: "podziwiam i kocham wasz kraj".
Profesor Wiktor Gusiew, rzeczywisty członek Akademii Nauk Humanistycznych, zasłużony działacz sztuk ZSRR urodził się 2 maja 1918 roku. Po ukończeniu w Homlu szkoły
średniej i Technikum Muzycznego, studiował w Moskiewskim Państwowym Instytucie
Historii, Filozofii i Literatury im. N.G. Czernyszewskiego. Miał wówczas zajęcia m.in.
z Piotrem Bogatyriewem, a terenowymi badaniami folklorystycznymi, w których wówczas uczestniczył, kierowali Jurij Sokolow i Wiera Pomierancewa. Druga wojna światowa
studentowi IV roku przerwała studia, powrócił z niej dopiero w listopadzie 1945 roku.
Podjął wówczas pracę w Pedagogicznym Instytucie w Czelabińsku, w ciągu 10 lat przechodząc drogę od asystenta do kierownika Katedry Literatury. W 1955 roku rozpoczął
pracę w Instytucie Rosyjskiej Literatury Akademii Nauk ZSRR (w tzw. Puszkinskim Domu)
w Leningradzie, w sekcji folkloru, aktywnie włączając się w prowadzone tu badania.
W 1953 roku otrzymał stopień kandydata nauk historycznych w Instytucie Etnografii
Akademii Nauk ZSRR, a w 1965 roku obronił tu pracę doktorską. W 1969 roku przeszedł do pracy w Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii w Leningradzie, powołując
w tym samym roku w tej instytucji sekcję folkloru; pełnił w niej funkcję prorektora do
spraw nauki. Lata 50. i 60. to okres, w którym Profesor Gusiew uczestniczył w kolektywnych pracach folklorystów, etnografów, specjalistów staroruskiej literatury. To właśnie pod koniec lat 50. rozwinęła się Jego współpraca z folklorystami na gruncie słowiańskim w ramach międzynarodowych zjazdów slawistów, w ostatnich latach - jak
wspominano - stanął na czele Komisji Słowiańskiego Folkloru Międzynarodowego
Komitetu Slawistów. Od 1964 roku stał się członkiem naukowego komitetu z zakresu
folklorystyki przy Oddziale Literatury i Języka AN ZSRR, a od 1965 roku wszedł
w skład stałej komisji Międzynarodowego Centrum do badań nad robotniczymi i rewolucyjnymi pieśniami. W 1972 roku został członkiem Związku Folklorystów Jugosławii,
w 1974 roku - honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
a w 1988 roku - honorowym członkiem Towarzystwa Guślarzy i Poetów Czarnogóry.
To w ramach międzynarodowej współpracy slawistycznej rozwinęła się idea komparatystycznych badań Profesora Gusiewa nad słowiańską kulturą; jak oceniają biografowie, zajmując miejsce priorytetowe w jego zróżnicowanym i obszernym dorobku na-
375
ukowym. Nie można w nim pominąć prowadzonych przez całe życie terenowych prac
zbierackich, które rozpoczął już podczas studenckich ekspedycji w latach 1939-1941,
a później sam organizował i prowadził w różnych rejonach byłego Związku Radzieckiego wiele folklorystycznych obozów terenowych. Wyniki tych prac wykorzystywał w wielu
swych teoretycznych dziełach. Profesor Gusiew opublikował 9 autorskich książek, z których naj żywszy rezonans zyskały prace o estetyce folkloru (Problemy folk/ora i istorii
estetiki, 1963; Estetika folk/ora, 1967, tłum. na język polski w 1974, na język czeski
w 1978 r.), teatrze ludowym Ustaki russkogo tieatra, 1977; Russkij folkłornyj tieatr XVIII
- nacza/a XX wieka, 1980; Russkij narodnyj kukolnyj tieatr, 1983 r.) i pieśniach partyzanckich (S/awjanskije partizanckije piesni, 1979), 6 antologii tekstów, z których wiele
miało po kilka wydań, pod Jego redakcją ukazało się blisko 30 prac zbiorowych, w tym
monumentalna praca Russkij folk/or Wielikoj Otiecziestwiennoj Wojny (1964), blisko 400
studiów, artykułów, recenzji, sprawozdań w naukowych pismach radzieckich, rosyjskich
i państw tzw. bloku socjalistycznego*.
Wiele swych prac poświęcił Profesor Gusiew problematyce metodologii folkloru, historii folklorystyki radzieckiej, rosyjskiej, słowiańskiej. Osobne miejsce w Jego dorobku naukowym zajmuje folklor drugiej wojny światowej (badania nad polskimi pieśniami partyzanckimi prowadził w latach 60. w naszym kraju), interesował się folkloryzmem,
wpływami kultury popularnej na tradycyjny folklor. Profesor Gusiew, oceniając swe badania z perspektywy "estetyki marksistowsko-leninowskiej", odcinał się od "dogmatycznych wulgaryzatorskich koncepcji sztuki ludowej" w Związku Radzieckim, "autoreklamiarskich dzieł, pretendujących do ugruntowania «podstaw» marksistowsko-Ieninowskiej teońi folkloru". Stanowisko tego Uczonego jako człowieka i badacza można określić
Jego słowami: "marksistowscy przedstawiciele folklorystyki nigdy nie głosili idei narodowej wyłączności i wyższości folkloru jednego ludu nad folklorem innych narodów.
Teoretyczne zainteresowania folklorystów radzieckich, wiernych zasadom internacjonalizmu, nie zamykały się wyłącznie w granicach folkloru rosyjskiego, lecz dążyły do historyczno-porównawczych badań nad folklorem różnych ludów" (W. Gusiew, Estetyka
folkloru, Wrocław 1974, s. 9).
I na koniec akcent osobisty, bo powracają pytania, dotyczące kresu życia Profesora.
Wiktor Jewgieniewicz Gusiew zmarł 12 stycznia 2002 roku. Czy już chorował, gdy pod
koniec grudnia - jak co roku - wysyłał kalendarzyk-widokówkę z życzeniem "Szczęśliwego Nowego Roku"? Myśli o Nim jedynie przyjazne towarzyszą mi, ocalając w pamięci wielogodzinne rozmowy podczas stażu w ówczesnym Leningradzie, i zachowane
kartki z życzeniami z okazji 8 marca. Wszystko to sprawia, że zakończenie serdecznego
wspomnienia o pracowitym życiu, dorobku naukowym i uroku osobistym Profesora
Wiktora Gusiewa musi brzmieć: non omnis moriar.
Teresa Smolińska
\
~. 'r!,: ,"1'11'"'1:
••-:.- i
:!!~;IilJ'(~ 1'1
> h:.tLll.- 1..;LI}~l
y
...;;:.
.
__
.r: \'
*Zob. szczegółowe adresy bibliograficzneprac WJ. Gusiewa: 1. WiktorJewgieniewicz Gusiew.
Bib/iogra.ficzeskijukazatiel naucznych !rUdaw(1941-1981), sos1.L.M. 1wliewa,red. A.Ja. Trabskij,
Leningrad 1984, ss. 39; 2. BibJiograflja naucznych !rudaw Wiktora Jewgieniewicza Gusiewa.
K 80-/ietiju sa dnja rożdienija, sos1. G.w. Lobkowa, Sankt-Pietierburg 1999, ss. 71.
376
TERESA SZWEDKOWICZ
(1932-2001)
28 czerwca 200 l roku zmarła w Opocznie Teresa Szwedkowicz. Urodziła się w 1932
roku, zdobyła wyższe wykształcenie pedagogiczne. Była nauczycielką wychowania plastycznego w szkole podstawowej i liceum ogólnokształcącym. Od 20 roku życia zajmowała się zbieraniem elementów stroju ludowego. Jej kolekcja to kilka tysięcy przedmiotów: zbiór haftów z koszul kobiecych i męskich, chusteczek, poszewek i ręczników oraz
próbek tkanin lnianych i wełnianych. Gromadziła również wycinki i zdjęcia fotograficzne przedstawiające typy ludowe naszego regionu. Swoje zbiory eksponowała wielokrotnie w placówkach kulturowo-wychowawczych
i telewizji.
Jan Łuczkowski
Ilustracje zamieszczone w niniejszym tomie
pochodzą z następujących źródeł:
l. (s. 32A) Maska mykeńska, Muzeum Narodowe
J. i G. Roux, La Grece, 1969.
2. (s. 48A) Maska tybetańska,
t. Ił, Leipzig 1939.
w Atenach,
za: H.U. Bernatzik,
fot. E. Serafis, za:
Die Grof3e Vo/kerkunde,
3. Fotografie w tekście P. Schmidta "Centra/ność"
i "pograniczność",
autorstwa
Zb. Kamykowskiego i St. Arczyńskiego, za: K. Saysse- Tobiczyk, Pod wierchami
Tatr, Warszawa 1956.
