-
Title
-
Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67
-
Description
-
LUD 1983 t.67, s.187-200
-
Creator
-
Gawęcki, Marek
-
Date
-
1983
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1720
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855
-
Subject
-
geografia społeczna
-
ekonomia
-
procesy modernizacyjne
-
Text
-
Lu,d, t. 67, 1003
MAREK GAWĘOKl
PROBLEMY
MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ
I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ
Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii,
etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI
ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e
przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf)
procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw
transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono
jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie
zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak
na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;;
przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej".
jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2.
Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera
w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt
l ~r(jbJ,emaJtylka ta
w'ramI'niza,cja"zaś do zmian
postaw psychicznydh ci tirleg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...•
kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i
i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia.
W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji.
Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej.
PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl
w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem
R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jailołow"kJi,
s, 9,).
l;]
Lud,
t.
LXVII
on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969,
;s. [9.
Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych.
Walr'sz.awa [:9-62;,
194
MAREK
GAWĘCKI
t'e nie w pełni są .leslZiCze
uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest
sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych",
zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ
kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny
S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego
bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje
swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak
uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego
kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział
w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest
moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może
] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność
pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają
w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19.
Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym
17 G.
My:::daJ. Teorio
ekmtomii
a
]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy
kraje
gospodarczo
rozwoju
nierozwinięte,
Trzeciego
Swiata.
WaJrSoZawa
Przeobrażenie!
gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48.
eR. oNIurslk;e,;
Some International
Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70.
19 A. Mimer
.. op. cit., s. 413.
~.truktlLry
18
Problemu
modernizacjI
u: uJęciu
etnologii,
ekonomii
195
..
Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych
prOlC€iSÓW
lo.k,rężmYich
miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych
prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC
z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne
cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki.
W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna
jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to
okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki
finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte
są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest
jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład
przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca
nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa.
R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły
roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty
i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania
kraju.
We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac;
niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że
20 H. Ga:nnage.
op, cit., s. 71.
21
T. Szenk-s,
Ecornomie
du
op. cit., s. 7,1.
dE're!oppement,
Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.:
T, S.zeltlte,;.
196
MAREK
GA WĘCKI
dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu
poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego
charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha·
niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez
rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy··
pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I
Ekonomia marksistows
