-
Title
-
James Clifford, Problemy kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.10
-
Creator
-
Benedyktowicz, Zbigniew
-
Date
-
1991
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2138
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Polski Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2305
-
Text
-
Zbigniew Benedyktowicz
JAMES CLIFFORD, PROBLEMY KULTURY
Dwudziestowieczna Etnografia, Literatura i sztuka
(Harvard University Press, Cambridge, Mass and London 1988)
O książce Jamesa Clifforda - profesora Uniwersytetu Kalifor
nijskiego w Santa Cruz, związanego z programem badań historii
świadomości prowadzonych w tym ośrodku - Clifford Geertz
napisał, że jest oryginalna i niemal jedyna w swoim rodzaju, a jej
autor należy do tych nielicznych osób, które potrafią połączyć
historię z literaturą i antropologią. Stwarza ona, zdaniem Geertza,
i wprowadza nowe perspektywy do badań nad kulturą, których
nie byłaby nigdy zdolna osiągnąć antropologia sama z siebie.
Etnografia jest tu rozpatrywaną bardzo szeroko i w ścisłym
kontekście literatury i sztuki XX wieku. Etnografię pojmuje
Clifford w sposób bardzo ogólny jako część zachodnio-europejs
kich wizji i praktyk dotyczących innych kultur. Dla Clifforda
współczesna etnografia to nie tylko akademicka praktyka nie
dająca się oddzielić od antropologii, ale bardziej rozlegle są to:
„odmienne sposoby myślenia i pisania o kulturze z punktu
widzenia uczestniczącej obserwacji", to kondycja „bycia na
zewnątrz i w środku", to „stan bycia i tkwienia w kulturze podczas
gdy patrzy się na kulturę, to forma osobistego i kolektywnego
samokształtowania się". W związku z tym padają tu też i inne
określenia: „Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia
się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż,
jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka", krótko mówiąc to
sposób podróżowania, sposób dochodzenia i przenikania do
odmiennego świata. Analizując kulturowe praktyki takie jak
antropologia, pisarstwo podróżnicze, kolekcjonowanie, muzeal
ne wystawy sztuki prymitywnej, plemiennej, Clifford ukazuje jak
autorytatywne relacje o innych sposobach życia były częstokroć
przypadkowymi fikcjami, i jak obecnie w postkolonialnym kon
tekście są poddawane zakwestionowaniu i kontestacji. Podjęta
przezeń krytyka stawia pytania o autorytet etnografii, o to kto ma
ów autorytet, by wypowiadać się o tożsamości jakiejś grupy, lub
autentyczności kultury? Co stanowi istotne elementy kultury
i gdzie przebiegają granice kultur. Jak zderza się poczucie siebie
i innego w spotkaniu jakiego dostarcza etnografia, podróż,
i współczesne interetniczne relacje? Podejmując dyskusję nad
etnografią, surrealizmem, muzeami i sztuką prymitywną Clifford
podaje próbie globalną współczesność. Pokazuje jak współczes
na kultura jest obecnie w mniejszym stopniu miejscem źródeł
i zakorzenienia a bardziej translacją, przekładaniem i przeszcze
pianiem. Tym co najbardziej frapujące w książce Clifforda moim
zdaniem to podejście do historii współczesnej etnografii i spoj
rzenie na nią z punktu widzenia krytyka literatury, odkrywanie
przyliterackiego, twórczego i artystycznego wymiaru etnografii.
Clifford bowiem patrzy na dzieła naukowe etnografii tak jak na
dzieła literackie, pisarskie (jest to zrozumiałe tym bardziej, że
omawiając etnografię w kontekście życia artystycznego, literatury
i sztuki pokazuje jak wielu autorów etnografów brało w nim
aktywny udział, współtworzyło jego nastrój, atmosferę). Przy
glądając się dziełom etnograficznym jako „konstruowanym pra
w d o m " , „fikcjom" i zestawiając te fikcje (co nie oznacza wcale by
były one fałszywe, Clifford podkreśla mocno, że mamy tu do
czynienia z „poważnymi fikcjami") odnosi je do zastosowanych
10
strategii badawczych w doświadczeniu terenowym, strategii
autoryzowania i uprawomocniania interpretacji wykorzystanych
źródeł, strategii doboru informatorów. Taka analiza pozwala
rozważać problematykę autorytetu i reprezentacji w etnografii.
W części I zatytułowanej Dyskursy rozstrząsa i omawia Clifford
strategie pisania i reprezentacji w etnografii począwszy od okresu
natężonego kolonializmu (1900) poprzez postkolonializm i neokolonializm po 1950 r. Część II Przemieszczenia przedstawia
etnografię w jej związkach z awangardą w sztuce i krytyce
kulturowej, z praktyką stosującą modernistyczne procedury kola
żu izestawień. Część III poświęcona jest Kolekcjonowaniu sztuki
i kultury, historii tego co plemienne, pierwotne i współczesne
- Clifford omawia tu dwa konkurujące ze sobą podejścia w inter
pretacji sztuki prymitywnej, podejście estetyzujące i podejście,
które akcentuje kulturowy wymiar dzieła sztuki, interpretujące go
przede wszystkim jako artefakt w jego naturalnym środowisku
kulturowym.
W części IV autor omawia dwa nie zachodnie przypadki
- „orientalny" i „plemienny" - identyfikacji kulturowej, po
szukiwania własnej tożsamości, pokazując jak osaczone są one
przez pojęcia kontynuacji tradycji i integracji, jednoczenia „sie
bie", podczas gdy zdaniem Clifforda (podchodząc do problemu
tożsamości etnograficznie) - tożsamość musi być zawsze zmie
szana, relacjonalna - odnoszona do tego, co inne, własne
poszukująca.
Monika Sznajderman wybrała fragmenty z części drugiej, ten
krótki wybór nie oddaje w pełni gry znaczeń i wątków porusza
nych w całej książce Clifforda, do których to wątków obok
ukazania i analizy różnych strategii pisarskich należy właśnie
problematyka tożsamości kulturowej. Clifford akcentując takie
zjawiska współczesności jak migracje, ruchliwość, rozwój środ
ków masowej komunikacji zwraca uwagę na zacieranie się
ostrości dawnych pojęć takich jak „centrum" i „peryferie",
„ d o m " i „zagranica" na coraz większe niejasności związane
z poczuciem tożsamości polegające na coraz bardziej dojmują
cym problemie wykorzenienia i na tym, że w coraz mniejszym
stopniu mamy do czynienia ze społeczeństwem opartym na
wspólnocie kolektywnej przeszłości a zmierzającym w większym
stopniu do kolektywnej przyszłości. Na tym tle błyszczy blaskiem
analiza zestawiająca dwa przypadki - „ d w u poliglotycznych
uciekinierów" i azylantów, którzy wnieśli wielki wkład w literatu
rę i antropologię europejską ukazując w pełni dramat kulturo
wego spotkania zadufanej w sobie cywilizacji europejskiej ze
społecznościami plemiennymi, analiza zestawiająca Josepha
Conrada (Jądro ciemności) z pracami Bronisława Malinows
kiego (Argonauci... i dziennikiem prowadzonym podczas badań
terenowych, opublikowanym w 1967), w której Clifford rozwija
wątek „problemu prawdy i kłamstwa w kulturowym sensie".
Myślę, że do tej rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki
Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach po
wrócić.
