Cyfrowa Etnografia

Kronika/ LUD 2010 t.94

Item

Title

Kronika/ LUD 2010 t.94

Description

LUD 2010 t.94 s.473-514

Creator

PTL

Date

2010

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:5770

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6185

Rights

Licencja PIA

Subject

kronika

Type

czas.

Text

Lud, t. 94, 2010

VI. KRONIKA

86. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O
TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO, TORUŃ, 24 W RZEŚN IA 2010

Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Collegium Maius Uniwer­
sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Porządek obrad objął dwadzieścia punktów.
Przybyłych powitała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska, która usprawied­
liwiła nieobecność prezesa, prof. Michała Buchowskiego. Zaproponowała na prze­
wodniczącą obrad prof. Grażynę Ewę Karpińską (wiceprezesa PTL), a na sekretarza
dr. Jerzego Adamczewskiego (sekretarza generalnego). Zebrani w głosowaniu jaw ­
nym jednogłośnie opowiedzieli się za przedstawionymi kandydaturami.
Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć zmarłych członków PTL: Bartosza Toma­
szewskiego (O/Wrocław), Jana Mirosława Kasjana (O/Toruń), Haliny Sampławskiej
(O/Gdańsk), Konstantego Ostrowskiego (O/Śląski), Ireny Bajerowej i Klemensa
Krzysztofowicza (O/Kraków) oraz Jadwigi Śląskiej (O/Mszana Dolna).
Następnie prowadząca obrady odczytała w imieniu prezesa, prof. Buchowskiego,
podziękowania i wręczyła okolicznościowy dyplom dr. Michałowi Mokrzanowi, pre­
zesowi Oddziału PTL we Wrocławiu, organizatorowi ubiegłorocznego 85. WZD PTL
i sesji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza
polskiej tożsamości”. Odczytała również list prof. Zbigniewa Jasiewicza, w którym
żałując, iż nie może uczestniczyć w WZD, życzył wszystkim udanych obrad.
Dalej głos zabrali zaproszeni goście: doc. Hana Hloskova - Narodopisna Spoloćnosf Slovenska (Bratysława) i dr Miroslav Valka - Ceska narodopisna spolecnost
(Brno), którzy podziękowali za zaproszenie do uczestnictwa w WZD i krótko scha­
rakteryzowali swoje towarzystwa.
Przystąpiono do wyboru: Komisji Mandatowej, do której zgłoszono Elżbietę Ja­
w orską- O/Warszawa i Annę Spiss - O/Kraków; Komisji Skrutacyjnej - zgłoszono
Damiana Kasprzyka - O/Łódź i Krystynę Reinfuss - O/Kraków oraz Komisji Wnio­
skowej, gdzie zaproponowano Natalię Bloch - O/Poznań i Janinę Hajduk-Nijakows k ą - O/Opole. Składy komisji wybrano jednogłośnie.
Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Jej przewodnicząca, Elżbieta
Jaworska, ogłosiła, że na sali znajduje się 32 delegatów spośród 46 uprawnionych
do głosowania. Stwierdziła, iż Walne Zgromadzenie Delegatów jest uprawnione do
podejmowania uchwał.
W kolejnym punkcie, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała wnioski Zarządu
Głównego dotyczące zmian w statucie PTL. Zarząd Główny zaproponował zmianę

474

Kronika

zapisu w paragrafie 50, pkt. 2 z: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgroma­
dzenie Delegatów jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obec­
nych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi
inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym
miejscu”, na: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgromadzenie Członków
Oddziału jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obecnych. Jeżeli
zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa
się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”.
Zaproponowano ponadto zmianę numeracji paragrafów: po paragrafie 54, dotych­
czasowy paragraf 56 (brak paragrafu 55) przyjmuje nr 55, a kolejne ulegają auto­
matycznemu przenumerowaniu. Wnioskowano także o ujednolicenie zapisu „Walne
Zgromadzenie Członków Oddziału” (wszystkie słowa pisane z dużej litery) w para­
grafach 48, 50, 51.
Wiceprezes Małgorzata Michalska zreferowała sprawę zgłoszonych zmian
w statucie. Przy tłumaczeniu przez tłumacza przysięgłego (specjalista od tekstów
prawniczych) na język angielski treści statutu, wyszły na jaw uchybienia: pomyłka
w numeracji paragrafów - po paragrafie 54 był paragraf 56, niekonsekwentny zapis
„Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wyraz „członków” pisany raz z dużej,
raz z małej litery) oraz błędne sformułowanie wymagające przegłosowania zmiany
tekstu przez Walne Zgromadzenie Delegatów. Zamiast sformułowania w paragrafie
50, pkt 2 „Walne Zgromadzenie Delegatów” powinno być „Walne Zgromadzenie
Członków Oddziału”. Pkt 2. nie był zgodny z pkt. 1. - wzajemnie się wykluczały.
Wobec braku uwag i dyskusji w sprawie proponowanych zmian, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała treść Uchwały nr 1, dotyczącej zmiany numeracji paragra­
fów. Prowadząca obrady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu jednogłoś­
nie przyjęto Uchwałę nr 1. Następnie przedstawiła treść Uchwały nr 2, dotyczącej
ujednolicenia zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”, a prowadząca ob­
rady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli
Uchwałę nr 2. Kolejno odczytała treść Uchwały nr 3, dotyczącej nowego brzmienia
paragrafu 50, pkt 2. statutu PTL; delegaci w jawnym głosowaniu przyjęli ją jedno­
głośnie. Na koniec tej części obrad odczytała treść Uchwały nr 4, dotyczącą przyję­
cia statutu w jednolitym brzmieniu. Przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie.
W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 4.
Następnie poinformowano zebranych, że protokół z 85. Walnego Zgromadzenia
Delegatów PTL we Wrocławiu został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” (93:
2009, s. 329-333).
Odczytano sprawozdania: sekretarz generalny, Jerzy Adamczewski - skrót spra­
wozdania z działalności Zarządu Głównego (pełna wersja dostępna na stronie inter­
netowej PTL); skarbnik, Anna Weronika Brzezińska - skrót sprawozdania finanso­
wego (znajduje się na stronie internetowej PTL, a pełna wersja dostępna w biurze
ZG PTL); w zastępstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej - kierownika
Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, skrót sprawozdania
- Jerzy Adamczewski (pełna wersja na stronie internetowej PTL) oraz Głównej
Komisji Rewizyjnej - jej przewodnicząca, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. GKR nie

Kronika

475

stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności Zarządu Głównego. Postawiła
wniosek o wykonanie inwentaryzacji magazynu. Sprawozdanie GKR jest dostępne
w biurze ZG PTL.
Przewodnicząca obrad zapytała, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedsta­
wionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił.
Prezesi oddziałów terenowych (Bielsko-Biała, Ciechanów, Mszana Dolna, Kra­
ków, Opole, Poznań, Toruń, Wrocław, Zamość) odczytali sprawozdania z działalno­
ści za ostatni rok.
W dalszej części, przewodnicząca Komisji Wnioskowej, Janina Hajduk-Nijakow­
ska, przedstawiła wniosek Zarządu Głównego dotyczący minimalnej składki człon­
kowskiej na rok 2011. ZG wnioskował, aby jej wysokość wyniosła 30 zł. Po krótkiej
dyskusji, w której głos zabrali: Teresa Smolińska, Irena Kotowicz-Borowy, Hubert
Czachowski i Paulina Suchecka, przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie nad
wnioskiem. W jawnym głosowaniu oddano następującą liczbę głosów: za wnioskiem
- 25 głosów, głosów wstrzymujących - 3, głosów przeciwnych - 4. W Uchwale nr 5
wniosek ZG został przyjęty.
Janina Hajduk-Nij akowska zgłosiła Opole jako miejsce 87. Walnego Zgromadze­
nia Delegatów PTL. Temat i sekretarz konferencji miał zostać wskazany do 10 paź­
dziernika 2010 roku.
Na zakończenie obrad wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła dwa ko­
munikaty:
23 i 24 sierpnia 2010 roku odbyło się kolejne spotkanie World Council of Anthro­
pological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), którego
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem jako (przynajmniej
dotąd) jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przed­
stawicieli organizacji z całego świata, od Japonii po Brazylię. PTL i jednocześnie
Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował pre­
zes Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji w Maynooth w Irlandii.
WCAA jest siecią kraj owych i międzynarodowych stowarzyszeń, ma na celu koordy­
nowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada
chce promować etnologię i antropologię oraz badania etnograficzne. Ma również na
celu propagowanie wielości i różnorodności antropologii, jej wariantów i stylów
narodowych włączonych w kosmopolityczną dyscyplinę. WCCA ma swój Zarząd,
którego przewodniczącym jest aktualnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne
w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL, prezes
Michał Buchowski.
W drugim komunikacie wiceprezes poinformowała o wiadomości mailowej od
Pani Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowe­
go, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat
ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja pozarzą­
dowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie ds. niematerialnego dzie­
dzictwa kulturowego. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie Komitet podczas
posiedzenia, które odbędzie się w Nairobi w listopadzie 2010 roku. Wiceprezes pod­
kreśliła, że oba wyróżnienia są dużym sukcesem Towarzystwa.

Kronika

476

Przewodnicząca obrad, wiceprezes Grażyna E. Karpińska, dziękując delegatom
i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosiła koniec 86. Walnego Zgromadzenia
Delegatów PTL.

sekretarz obrad Jerzy Adamczewski
przewodnicząca obrad Grażyna Ewa Karpińska

SPRAW OZDANIE Z DZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO
PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES
OD W RZEŚN IA 2009 DO SIERPNIA 2010

Sprawozdanie obejmuje następujące części:
1. Dane ogólne;
2. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu;
3. Działalność Zarządu Głównego;
4. Finanse;
5. Działalność wydawnicza;
6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego;
7. Archiwum Naukowe;
8. Oddziały Towarzystwa.

Dane ogólne

18 września 2009 roku we Wrocławiu odbyło się 85. Walne Zgromadzenie Dele­
gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja
naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej
tożsamości”. Protokół z 85. WZD został opublikowany w „Ludzie” 93: 2009, s. 329­
-333. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium ZG i pozostałe organy
PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84.
Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku.
Zarząd Główny PTL działa w następującym składzie: prezes -prof. dr hab. Michał
Buchowski; wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska,
prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski;
z-ca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski; skarbnik - dr Anna Weronika
Brzezińska; z-ca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska; członkowie ZG: prof.
dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr
Zbigniew Toroński.
Główną Komisję Rewizyjną tworzą: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jaworska,

Kronika

A li

a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Małgorzata
Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś.
W biurze działającym przy Zarządzie Głównym są zatrudnione następujące osoby:
1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpowia­
da merytorycznie za bibliotekę i archiwum oraz sprawy wydawnicze i członkowskie.
Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty
w miesiącu w godz. 9-13;
2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - intendent zbiorów bibliotecznych,
obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­
spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.;
3. Pani Agata Sikora na A etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Lu­
doznawczego;
4. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1.10.2009 roku przebywa na pięcioletnim
urlopie bezpłatnym w PTL. W związku z umową z Uniwersytetem Wrocławskim,
etatowo umocowana w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego dalej świadczy pra­
cę na rzecz Biblioteki PTL.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swojąnowąstronę intemetowąhttp://
www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza
generalnego, dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Na
przygotowanie nowej strony internetowej, z wykorzystaniem nowoczesnych technolo­
gii, PTL uzyskało w 2009 roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa
Wyższego w wysokości 6.650 zł.

Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu
Ustalono minimalną roczną składkę członkowską na rok 2010 w wysokości 20 zł.

Działalność Zarządu Głównego
W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach:
20.01.2010 i 1.06.2010 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy
ul. Szczytnickicj 11. Na styczniowym posiedzeniu omawiano kilka ważnych zagad­
nień. Mówiono o sytuacji Biblioteki Naukowej im. Jana Czekanowskiego PTL. Od
1 października 2009 roku weszła w życie na okres pięciu lat umowa z Uniwersytetem
Wrocławskim o użyczeniu zbiorów bibliotecznych. Zasady funkcjonowania Biblio­
teki praktycznie nie uległy zmianie. UWr zobowiązał się ponosić niezbędne koszty
jej utrzymania oraz przeprowadzić skontrum zbiorów. Od 1.10.2009 roku mgr Alek­
sandra Michałowska, dotychczasowy pracownik biblioteki PTL, została pracowni­
kiem UWr z dotychczasowym zakresem obowiązków. Jednocześnie na czas trwania
umowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, pozostaje w PTL na urlopie bez­
płatnym. Działalność biblioteki jest prowadzona w dotychczasowym lokalu. Umowa
użyczenia wiązała się z koniecznościąwykonania skontrum, łącznie z wyceną, po raz

478

Kronika

pierwszy od 1945 roku. Od 7.10.2009 do 27.04.2010 roku komisja powołana przez
dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu przeprowadziła skontrum za po­
mocą spisu z natury (druki zwarte) i inwentarza (druki ciągłe). Skontrum objęło dru­
ki zwarte oraz druki ciągłe. Wykazano braki względne, których powstanie, zgodnie
z pisemną sugestią dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, należy wyjaśnić i podjąć
działania w kierunku odzyskania brakujących książek i czasopism. Biblioteka jest
obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie
informacyjnym w zespole Bibliotek Zakładowych UWr, co skutkuje fachową opieką
nad zbiorami.
Oprócz umowy użyczenia z 1.10.2009 roku zawarto porozumienie, na mocy któ­
rego UWr zwolnił PTL z opłat najmu pomieszczenia biurowego używanego przez
Towarzystwo do realizacji zadań statutowych. Natomiast PTL zobowiązał się po­
krywać do 10. dnia każdego miesiąca koszty bieżącej eksploatacji pomieszczenia
biurowego proporcjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosun­
ku do całości zajmowanego lokalu. Jednak od lutego, zgodnie z ustawą o finansach
publicznych, PTL jako zewnętrzny podmiot prawny musi opłacać również czynsz.
Ostatecznie 5.02.2010 roku podpisano nową umowę (na czas nieokreślony) dotyczą­
cą wynajmu pomieszczenia biurowego, będącą uzupełnieniem poprzednich doku­
mentów, w wyniku której do wcześniej ustalonych kosztów eksploatacji dołączono
koszty czynszu.
Sprawa Statutu PTL - na 85. WZD we Wrocławiu jednogłośnie przegłosowano
jednolity tekst nowego statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w listo­
padzie 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział
Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut PTL. Jednakże w trakcie tłumaczenia
tekstu na język angielski przez tłumacza przysięgłego zostały wykazane dwa uchy­
bienia, których nie zauważył sąd, a które dotyczą dwóch paragrafów: błędna nume­
racja dwóch kolejnych paragrafów oraz błędne sformułowanie. W związku z tym na
tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów konieczne jest ponowne głosowa­
nie nad wprowadzeniem niezbędnej poprawki do statutu.

Finanse
Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2009 i pierw­
szych sześciu miesięcy roku 2010.
Wszystkie koszty dotyczące zadań zleconych przez Ministerstwo Nauki i Szkol­
nictwa Wyższego zaksięgowano i wypłacono w 2009 roku. Przychody finansowe
pozyskane z rachunku bankowego pokryły koszty związane z obsługą rachunku
bankowego. Po podsumowaniu aktywów i pasywów w księgach rachunkowych za
rok 2009 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 9.876,10 zł. Oznacza to, że Zarząd
Główny PTL posiadał płynność finansową na działalność w roku 2010. Sporządzony
został za rok 2009 bilans oraz rachunek zysków i strat, które wraz z deklaracją CIT-8
przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans jed­
nogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG został złożony wraz ze stosow­

Kronika

479

nymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2010
roku.
Dane finansowe zawierają następujące pozycje:
1. Przychody z działalności statutowej w 2009 roku wyniosły 357.155,37 zł,
w tym najważniejsze pozycje to: dochód ze sprzedaży wydawnictw - 40.020,75 zł
oraz różne dotacje - 299.794,37 zł, z których największa to - 237.613,00 zł z Mini­
sterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone;
2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2009 roku
-357.894,75 zł;
3. Przychody w 1. półroczu 2010 roku to przede wszystkim dotacje w wysokości
205.494,00 zł, w tym 202.994,00 zł z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw - 19.478,15 zł;
4. Koszty w pierwszym półroczu 2010 roku wyniosły 86.284,81 zł. Na rok 2010
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofinansowanie
z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co sta­
nowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało obniżone do­
finansowanie wymiany wydawnictw. Dofinansowaniem objęte zostały następujące
zadania:
1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty. Kulturowe wymiary
podróżowania” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu - 10.000,00 zł;
2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok
2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok dla bibliografii
międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International
Bibliography of the Social Sciences - 8.350,00 zł;
3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych - kontynuacja na rok
2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­
na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej
bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł;
4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł;
5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł;
6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł;
7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł;
8. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych - 16.000,00 zł;
9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagra­
nicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł;
10. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.900,00 zł;
11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł.

Działalność wydawnicza
Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski.
W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej
1 czerwca 2010 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych se­

480

Kronika

rii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura
i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego
na rok 2009. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki - w na­
wiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego:

A. Periodyki:
„Lud” 93:2009 (20.800,00);
„Literatura Ludowa” 53: 2009 (24.000,00);
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspólno­
ta - pamięć - narracja. Studium antropologiczne (7.200,00).

B. Serie wydawnicze:
„Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski
(6.000,00);
„Archiwum Etnograficzne” 49: Rastislava Stolicna, Agnieszka Pieńczak, Zygmunt
Kłodnicki (red.), Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne (9.600,00);
„Prace Etnologiczne” 20: Lucj an Buchalik, Niewolnicy kobiet, czylipokrewieństwo
żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej (6.600,00);
„Prace Etnologiczne” 21: Veronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej (10.200,00);
„Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachetta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej (9.600,00).
W roku ubiegłym poza dotacją z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
wydano dodatkowo pięć publikacji w różnych seriach wydawniczych:
„Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 8: Anna Drożdż, Zwyczaje
i obrządy weselne, cz. 3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrządu we­

selnego (drugapołowaXIXwieku iXXwiek)',
„Prace i Materiały Etnograficzne” 36: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska
w procesie przemian',
„Biblioteka Zesłańca” 22: Wiesław Krawczyński, Przez tundrą i tajgą po sowie­
ckich łagrach',
„Biblioteka Zesłańca” 23: Halina Kierska, Kędy kazachski step',
„Dziedzictwo Kulturowe” 4: Ludowe tradycje - dziedzictwo kulturowe ludności
rodzimej w granicach województwa śląskiego.
Publikacje te zostały wydane dzięki wsparciu instytucji kultury, władz samorzą­
dowych i osób prywatnych.
W 2010 roku otrzymano decyzję nr 558/DWB/P/2010 z 19 lutego 2010 roku
z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wy­
sokości 97.000,00 zł na następujące pozycje wydawnicze:
Rocznik „Lud” 94: 2010 - 25.200,00;
Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 54: 2010 - 24.000,00;
„Łódzkie Studia Etnograficzne” 49: Etyczne problemy badań antropologicznych
- 7.200,00;

Kronika

481

„Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9, cz. 1: Zwyczaje, obrządy
i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00;
„Archiwum Etnograficzne” 50: praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­
scy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 - 11.250,00;
„Archiwum Etnograficzne” 51: Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej
i dziś - 3.600,00;
„Biblioteka Literatury Ludowej” 8: Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­
miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00;
„Prace Etnologiczne” 22: Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce
w kulturze Basków - 7.200,00;
„Prace Etnologiczne” 23: praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00.
W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do
realizacji na rok 2011:
„Lud” 95;
„Literatura Ludowa” 55;
„Archiwum Etnograficzne” : 1. praca Alicji Małety o tragarzach (ozdobna bel­
ka w budownictwie drewnianym biegnąca wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca
go). Na recenzentów zaproponowano dr. hab. Jerzego Czajkowskiego i dr. hab. Jana
Swięcha; 2. publikacja zawierająca referaty z konferencji naukowej „Polacy poza
granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, która to­
warzyszyła 85. WZD we Wrocławiu. Na recenzentów zaproponowano prof. Zbignie­
wa Jasiewicza i prof. Ryszarda Kantora;
„Biblioteka Popularnonaukowa” : praca zbiorowa Tubylcy własnego świata. Ku
etnografii zbliżenia. Na recenzentów zaproponowano prof. Czesława Robotyckiego,
prof. Piotra Kowalskiego i prof. Wojciecha J. Bursztę;
„Biblioteka Zesłańca” : 1. Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłańcy
1863 roku. Sąjuż dwie recenzje prof. Wiktorii Śliwowskiej i prof. Wiesława Cabana;
2. siostra Teresa Antonietta Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi. Miniatury z życia
abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Na recenzentów wybrano prof. Zbigniewa
Wójcika i prof. Krystyna Matwijowskiego;
„Biblioteka Literatury Ludowej”: Janina Hajduk-Nijakowska, Teresa Smolińska
(red.), Folklorystyka w badaniach kultury współczesnej. Recenzję przygotuje prof.
Roch Sulima i prof. Maria Jakitowicz;
„Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski. Recenzję
mają przygotować dr Barbara Pabian i dr Krystyna Hermanowicz-Nowak;
„Dziedzictwo Kulturowe”: Monika Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzy­
skiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne. Recenzenci: dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska i prof. Zygmunt Kłodnicki;
„Prace Etnologiczne” lub „Biblioteka Literatury Ludowej” : Mateusz Szubert,
Żyjąc w cieniu śmierci... Kulturowy obraz gruźlicy. Proponowani recenzenci: prof.
Marek Piechota, prof. Jolanta Ługowska lub prof. Bożena Płonka-Syroka;
„Prace Etnologiczne” : Rafał Beszterda, Bracia Morawscy w Himalajach. Na
recenzentów zaproponowano: prof. Sławoja Szynkiewicza, dr. hab. Jacka Pawlika,

482

Kronika

dr. hab. Wojciecha Bębna, prof. Henryka Zimonia. Ostatecznie recenzentami zostali
prof. Marek Mejor i prof. Zbigniew Jasiewicz.
„Łódzkie Studia Etnograficzne”: Anna Nadolska-Styczyńska, Ewa Karpińska
(red.), Wokół społeczności wiejskiej. Etnografia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej
- kontynuacje i inspiracje. Recenzje przygotują prof. Anna Szyfer i dr hab. Anna
Malewska- Szałygin.
Dr Małgorzata Michalska we współpracy z prof. Teresą Smolińską i prof. Ewą
Karpińską przygotowała dokument „Ogólne wytyczne do wszystkich czasopism i se­
rii”, który został przez ZG PTL przyjęty i zaakceptowany. Został on przesłany do
wszystkich redakcji do obowiązkowego stosowania.

Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego
Bibliotekę, pod nadzorem merytorycznym Pauliny Suchockiej, prowadzi pani mgr
Aleksandra Michałowska. Biblioteka jest czynna codziennie od 9.00 w poniedziałki,
wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umoż­
liwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również
w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmonogram znajduje się na stronie interne­
towej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym.
Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa,
historii sztuki, historii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów
i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Bibliote­
ki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL.
W roku 2009 wypożyczono na zewnątrz 471 książek, a w czytelni udostępniono
1020 książek i 714 czasopism. W ramach wymiany między bibliotekami wypożyczo­
no 18 książek i 2 czasopisma.
Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie,
komputeryzacja, wymiana wydawnictw) otrzymaliśmy w 2009 roku dofinansowanie
z MNiSW w wysokości 80.213,00 zł.
W roku 2009 biblioteka wzbogaciła się o 430 woluminów. Zakupiono 125 wolu­
minów druków zwartych i 19 czasopism. Pozyskano również 52 dary oraz 24 wolu­
miny własnych wydawnictw. Z wymiany zagranicznej pochodziło 150 woluminów od
instytucji zagranicznych (zwarte i czasopism) i 59 woluminów z wymiany krajowej.
W zamian wysłano 343 woluminy za granicę i 99 woluminów do instytucji krajowych.
31.12.2009 roku zbiory liczyły łącznie 43.628 woluminów, w tym 21.852 woluminów
dzieł zwartych, 20.265 woluminów czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficz­
nych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2009 roku wynosiła 293.653,46 zł.
Na rok 2010 działalność Biblioteki Naukowej została dofinansowana przez
MNiSW w wysokości 61.294,00 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2010 roku
wartość zbiorów wynosiła 297.590,51 zł, stan posiadania zwiększył się o kolejne
230 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 44 woluminów (14 zwartych
i 30 czasopism), z wymiany krajowej 17 czasopism, dary to 29 woluminów; wydaw­
nictwa własne stanowiły 4 woluminy. Stan ilościowy biblioteki wynosił na koniec
sierpnia 2010 roku 43.361 woluminów.

Kronika

483

W roku bieżącym w czytelni skorzystano z 1093 książek i 440 czasopism, wy­
pożyczono na zewnątrz 149 książek i 5 czasopism, w ramach wypożyczeń między
bibliotekami - 10 książek i 2 czasopisma.
Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­
nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane
w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki
z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych.
Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­
bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­
ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową
w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do
katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­
ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­
zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano
oznakowanie obwolut książek.
Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­
dawczych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze prowadzi ze 121 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to
instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towa­
rzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy
partnerów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów
otrzymanych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalo­
gu Zagranicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej. Dzięki temu informacja
o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna doku­
mentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewiden­
cjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów.
Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac była prowadzona pełna
dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­
rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie
kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­
hentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano
wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Przygotowa­
no do oprawy czasopisma etnograficzne z przełomu XIX i XX wieku. Poddano kon­
serwacji i oprawiono 63 tomy, 81 woluminów. W okresie sprawozdawczym 2009
roku w zakresie komputeryzacji sporządzono zapis publikacji zagranicznych, które
otrzymaliśmy w latach 1996-1999, 2008. Wprowadzono do komputerowego kata­
logu dzieła zwarte pozyskane w latach 1996-1999.

Archiwum Naukowe
Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty
dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­
nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­

484

Kronika

go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało
w roku 2009 dofinansowanie w wysokości 7.400,00 zł.
Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie
oraz o dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów
terenowych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają
co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz
dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisy­
wane i oprawiane w teki.
Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów.
Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocław­
skiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy (m.in. z Ukrainy, Czech,
Rosji). Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, m.in. słownika Et­
nografowie i ludoznawcy polscy oraz książek z serii „Biblioteka Zesłańca”. Groma­
dzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycz­
nego przygotowania wystaw muzealnych. Zakupiono specjalistyczne, wzmocnione
teki kartonowe z tektury bezkwasowej o określonych wymiarach w celu ochrony
najstarszych i najcenniejszych zbiorów.
Konserwacją (m.in. odkwaszanie, prasowanie, uzupełnianie ubytków) objęto
zespół archiwaliów pochodzących z wyprawy do wschodniej Syberii (kraj Goldów
i Oroczonów) prof. S. Poniatowskiego. W obecnym stanie materiały te mogą już być
udostępniane badaczom. W roku 2009 do archiwum wpłynęły 23 zamówienia na
328 tek, a w roku bieżącym dwa zamówienia na 15 tek. Archiwum powiększa swe zbiory
nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowanie na rok 2010 wynosi 5.000,00 zł.

Oddziały Towarzystwa
W okresie sprawozdawczym zostały zarejestrowane dwa nowe oddziały Polskie­
go Towarzystwa Ludoznawczego: w Białymstoku (prezes - dr Artur Gaweł) oraz
w Cieszynie (prezes - prof. Zygmunt Kłodnicki). Obecnie funkcjonuje 18 oddzia­
łów. Przyjęto 60 nowych członków: Oddział Toruń - 4, Oddział Wrocław - 5, Od­
dział Kraków - 8, Oddział Lublin - 4, Oddział Bielsko-Biała - 1, Oddział Śląski
- 2, Oddział Cieszyn 11. Oddział Gdańsk - 1, Oddział Północno-Mazowiecki 12, Oddział Łódź - 1, Oddział Białystok 11.
Na posiedzeniu ZG jednogłośnie zatwierdzono nową deklarację członkowską
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Sekretarz generalny
Jerzy Adamczewski

Kronika

485

PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H
PO LSK IEJ A K A D EM II N A U K , PO ZNA Ń, 18 M AJA 2009

Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu.
Otworzył je i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Ko­
mitetu - prof. Aleksander Posem-Zieliński. Zebranie poświęcono pięciu zespołom
zagadnień: przedstawieniu komunikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyj­
nych, sprawom interwencyjnym związanym z naukami etnologicznymi, prezentacji
tomu wydanego na Kongres IUAES, zapoznaniu się z dorobkiem i pracami Instytutu
im. Oskara Kolberga. Ostatnim punktem programu były wolne głosy i wnioski.
W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o organizo­
wanej przez KNE konferencji „Antropologia polityki i polityka w antropologii” oraz
o najnowszych wydawnictwach etnologicznych. Mówił również o zakończeniu prac
Państwowej Komisji Akredytacyjnej w placówkach kształcenia etnologicznego oraz
0 odbytych i planowanych habilitacjach. Przekazał także wiadomość o wyborze człon­
ka KNE, prof. Michała Buchowskiego, na prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia
Antropologów Społecznych (EASA) oraz o akceptacji przez Wydział I PAN wniosku
Komitetu w sprawie wyboru prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodni­
czącego KNE. Następnie zwrócono uwagę na odbyte oraz planowane konferencje na­
ukowe (w kraju i za granicą) oraz inne inicjatywy środowiska etnologicznego.
W toku dalszych obrad zajmowano się bieżącymi sprawami organizacyjnymi
KNE. Na wniosek prof. Doroty Simonides poruszono kwestię zapraszania na po­
siedzenia Komitetu reprezentantów ośrodków etnologicznych nie mających swych
przedstawicieli w Komitecie. Podjęto jednogłośnie decyzję o zapraszaniu przedsta­
wicieli ośrodków z Opola i Szczecina. Następnie dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka,
redaktor naczelna „Ludu”, przekazała informację o dotacji (20.800 zł) dla czasopis­
ma na rok 2009 oraz o tym, że następny tom, w roku 2010, będzie zawierał część
tematyczną, poświęconą globalizacji. Prof. Aleksander Posem-Zieliński zapoznał
zebranych z kolejnym projektem logo Komitetu. Przewodniczący oraz prof. Miro­
sława Drozd-Piasecka poruszyli kwestię grantów MNiSW; zwrócili uwagę na to,
że w ostatnim konkursie etnolodzy nie złożyli wielu wniosków. Omówiono także
listę rankingową czasopism etnologicznych: po sześć punktów otrzymują teksty za­
mieszczone w „Ludzie”, „Literaturze Ludowej”, „Sprawach Narodowościowych”
1 „Etnografii Polskiej”, a po cztery - w czasopiśmie „Ethnologia Polona”. W tym
kontekście, przewodniczący odczytał memoriał przygotowany przez slawistów i ro­
zesłany do placówek humanistycznych w sprawie bieżącej sytuacji nauk humani­
stycznych z prośbą o akceptację i uzupełnienia. W dyskusji prof. Zbigniew Jasiewicz
zaproponował podjęcie uchwały wspierającej memoriał; tezy w nim zawarte zyskały
aprobatę członków Komitetu. W dalszej kolejności zebrani zapoznali się z uchwałą
Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie rozwoju humanistyki polskiej, a także
poparli propozycję Prezydium KNE skierowania do Wydziału I PAN wniosku o po­
wołanie nagrody im. Bronisława Malinowskiego z zakresu etnologii.

486

Kronika

Przechodząc do spraw interwencyjnych, przewodniczący podziękował za od­
dźwięk na apel w sprawie wniosku dotyczącego zmiany nazwy dyscypliny. KNE
dysponuje już kompletem dokumentów, w oparciu o które będzie można ponownie
czynić starania. Ustalono, aby stosowny wniosek (przygotowany przez przewodni­
czącego) przedstawić na zebraniu plenarnym Wydziału I PAN, a dopiero potem Cen­
tralnej Komisji, Radzie Głównej i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego. Poddano
również dyskusji materiały Fundacji „Perspektywy” dotyczące definicji etnografa
i jego zawodowej sylwetki.
Następnie prof. Lech Mróz zaprezentował książkę Exploring Home, Neighbou­
ring and Distant Cultures, przygotowaną na kongres International Union of Anthro­
pological and Ethnological Sciences w Chinach w 2009 roku.
W kolejnej części zebrania dyrektor Instytutu im. O. Kolberga, mgr Jan Pałka,
wprowadził zebranych w zagadnienia formalno-finansowe Instytutu, podkreślając,
że jest on kontynuacją Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga przy Polskim Towa­
rzystwie Ludoznawczym. Instytut ten, aby móc kontynuować prace, musiał usamo­
dzielnić się w 1998 roku. Finanse na działalność wydawniczą, o które co roku trzeba
zabiegać, pochodząz Ministerstwa Kultury i Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyż­
szego. Aktualny budżet roczny na całość potrzeb Instytutu wynosi około 300 tys. zł.
Dotychczasowy dorobek placówki to wydanie 82 tomów dzieł Oskara Kolberga. Ze­
spół składa się z ośmiu osób (muzykologów, folklorystów, polonistów, etnologów),
zatrudnionych na niepełnych etatach. Bieżące zadania polegają przede wszystkim na:
1. kontynuacji rozpoczętych prac i przygotowywaniu indeksów do dzieł Kolberga,
2. opracowywaniu edytorskim nagrań muzycznych ze zbiorów Sobieskich, 3. opra­
cowywaniu archiwum muzycznego zgromadzonego w Muzeum Archidiecezjalnym.
W szczegółowe zagadnienia związane z bieżącymi pracami wprowadziła zebranych
mgr Agata Skrukwa.
W dyskusji podkreślano iście benedyktyński trud włożony przez pracowników
w opracowanie tomów dzieł Kolberga. Zgromadzeni byli pełni podziwu i uznania dla
dorobku zespołu, zwracano uwagę na dokumentacyjny walor tych wydawnictw, zasta­
nawiano się także nad projektowanym terminem zakończenia prac nad dziełami Kol­
berga. Mówiono też o ich percepcji i odbiorcach w całej Europie, a także w Bibliotece
Kongresu USA, ale przede wszystkim w Polsce, co spowodowało, że część dzieł zosta­
ła już zamieszczona w Internecie, by dostępność do nich była coraz szersza.
W końcowej części zebrania prof. Zygmunt Kłodnicki zaprosił członków Komi­
tetu na posiedzenie plenarne do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­
wersytetu Śląskiego w Cieszynie w 2010 roku, aby można było zapoznać się z pra­
cami związanymi z Polskim Atlasem Etnograficznym, ocenić te prace i uczestniczyć
w dyskusji nad wskazaniem dalszej drogi działalności pracowni atlasowej.
Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował Łódź lub Warszawę jako
miejsce jesiennego posiedzenia Komitetu. Ponadto poinformował zebranych o stara­
niach podjętych w celu pozyskania środków dla przeprowadzenia ekspertyzy doty­
czącej „Oceny systemu i praktyki kształcenia etnologicznego (antropologicznego)”.

Ryszard Vorbrich

Kronika

487

PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H
PO LSKIEJ A K A D EM II N A U K , WARSZAWA, 20 LISTOPADA 2009

Posiedzenie odbyło się w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Warszawie. Otworzył je przewodniczący KNE - prof. Aleksander Posem-Zieliński, na wstępie informując zebranych o śmierci dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, byłej
członkini Komitetu, i prosząc o uczczenie minutą ciszy pamięci Zmarłej. Następnie
pogratulował prof. Zbigniewowi Jasiewiczowi otrzymania (decyzją Prezydium PAN)
godności honorowego przewodniczącego Komitetu.
Posiedzenie poświęcone było następującym zagadnieniom: przedstawieniu ko­
munikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, prezentacji wi­
zji muzeum etnograficznego w XXI wieku (w związku z planami rozwojowymi Pań­
stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie), omówieniu nowych możliwości
działań w ramach antropologii rozwoju (w kontekście instytucjonalnych i prawnych
ram programu „polskiej pomocy” MSZ RP). Ostatnim punktem programu były wol­
ne głosy i wnioski.
W części poświęconej komunikatom, przewodniczący oraz członkowie Komi­
tetu zaprezentowali najnowsze publikacje etnologiczne, przedstawili sprawozdania
i przekazali refleksje o krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych,
w tym o kongresie International Union of Anthropological and Ethnological Scien­
ces w Kunming w Chinach (prof. prof. M. Buchowski i J.S. Wasilewski), Kongresie
Amerykanistycznym w Meksyku (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji „Anthropology of Europe - what is it and how should it be practised?” i posiedzeniu komitetu
wykonawczego European Association of Social Anthropologists (EASA) w Poznaniu
(prof. M. Buchowski), konferencji KNE, IEiAK UAM i Instytutu Archeologii i Etno­
logii PAN w Poznaniu „Antropologia polityki i polityka w antropologii” w Będlewie
(prof. A. Posem-Zieliński), konferencji PTL o Polonii (prof. M. Buchowski), konfe­
rencji Komisji Antropologii Miasta KNE „Lato w mieście” i konferencji dedykowa­
nej prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej (prof. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz
0 konferencji poświęconej prof. Jackowi Olędzkiemu.
Następnie prof. Mirosława Drozd-Piasecka omówiła propozycję przekształcania
instytutów PAN w centra badawcze, a prof. Michał Buchowski poinformował o po­
wstaniu Centrum Badań Migracyjnych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultu­
rowej UAM. Dyskutowano też na temat trudnej sytuacji szczecińskiej Katedry Et­
nologii i Antropologii Kulturowej, próbach otwarcia kierunku etnologia w filii KUL
w Tomaszowie Lubelskim oraz o inicjatywie powołania etnologii na Uniwersytecie
Gdańskim.
Omawiając sprawy bieżące KNE, przewodniczący poddał dyskusji kolejną pro­
pozycję logo Komitetu, poinformował o ostatecznej zawartości 93. tomu „Ludu”
oraz o możliwości opublikowania materiałów z konferencji „Antropologia polityki
1 polityka w antropologii”. Następnie powiadomił zebranych o otrzymaniu dotacji
na wykonanie zaplanowanej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształcenia et­

488

Kronika

nologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004­
-2009” oraz zaawansowaniu prac z tym związanych. Poinformował też o powstaniu
zespołów integracyjnych, grupujących poszczególne komitety i mających służyć
jako zespoły eksperckie, co nie spowoduje likwidacji komitetów. W tym kontekście
dla KNE właściwy jest Zespół Nauk o Kulturze i Sztuce, którego przewodniczącym
został prof. Aleksander Posem-Zieliński. Szefowie poszczególnych zespołów tworzą
zespół „megaekspercki” pod przewodnictwem prof. Andrzeja Wiatraka.
Przewodniczący Komisji Etniczności KNE i Komisji do Badania Kultury Ludo­
wej w Karpatach KNE przedstawili następnie nowe składy Komisji, które zostały
zaaprobowane.
W dalszej części zebrania dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego,
dr Adam Czyżewski, przedstawił historię budynku i obecności w nim Muzeum, za­
rysował program modernizacji Muzeum do 2012 roku i wskazał na priorytety w jego
rozwoju, omówił wykorzystanie środków finansowych, zmiany organizacyjne i prze­
strzenne, realizację kolejnych projektów oraz inne problemy (kadrowe, związane
z remontem itp.). Poinformował też o odbytych konferencjach muzealnych i zapla­
nowanej konferencji międzynarodowej „Experimental religion” w 2010 roku. Na
zakończenie zapoznał zebranych z pierwszym numerem nowego czasopisma muze­
alnego „Etnografia Nowa”. W dyskusji poruszano zagadnienia relacji Muzeum z or­
ganem założycielskim (Urzędem Marszałkowskim) oraz kształtu wystawy planowa­
nej na otwarcie zmodernizowanego Muzeum.
Następnie prof. Ryszard Vorbrich zapoznał zebranych z publikacjami, powsta­
łymi w rezultacie projektu „Pokaż mi swój świat - pokaż mi swoją szkołę”, oraz
omówił zagadnienia związane z realizacją projektów rozwojowych w kontekście
nowych możliwości działań w ramach konkursów na projekty finansowane przez
Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Kontynuacją tych działań ma być zaplanowana
na jesień 2010 roku konferencja KNE „Rozwój a kultura”.
W wolnych głosach poruszono następujące kwestie: 1. prof. Lech Mróz poin­
formował zebranych, że w czerwcu 2010 roku odbędzie się w Warszawie konfe­
rencja towarzysząca obchodom jubileuszu 75-lecia etnologii warszawskiej; 2. prof.
Zygmunt Kłodnicki zwrócił uwagę, że została powołana specjalna komisja do oceny
instytutów i zasugerował, aby wystosować pismo w sprawie utrzymania ocen UKA
i PKA; 3. prof. Elżbieta Tarkowska powiadomiła o powstaniu centrum bibliograficz­
nego.

Ryszard Vorbrich

Kronika

489

M IĘDZY NA ROD OW A KO N FEREN CJA
„WHAT IS A N TH R O PO LO G Y OF EU ROPE AN D H O W SHOULD
IT BE PR A CTIC ED ?”,
PO ZNA Ń, 15-16 PAŹDZIERNIKA 2009

Na międzynarodową konferencję poświęconą praktykowaniu antropologii w Eu­
ropie przybyło do Poznania 47 antropologów z 18 krajów: Austrii, Czech, Danii,
Francji, Hiszpanii, Islandii, Izraela, Litwy, Niemiec, Polski, Portugalii, Słowacji,
Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, USA, Węgier i Wielkiej Brytanii. Główni organiza­
torzy, poznańscy antropolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­
wersytetu im. Adama Mickiewicza, zaprosili do współpracy naukowców z krajów
Grupy Wyszehradzkiej, reprezentujących Instytut Etnologii Słowackiej Akademii
Nauk w Bratysławie, Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie
oraz Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu w Pardubicach. Temat tego spotkania
miał, w zamierzeniu, sprowokować debatę nad aktualną kondycją antropologicznych
studiów europejskich, odsłonić ich zaplecze teoretyczne i metodologiczne i skłonić
do, chociażby częściowej, odpowiedzi na kluczowe pytanie: czy w ogóle można mó­
wić o antropologii Europy? Jak się okazało, w ocenie zarówno organizatorów, jak
i wielu uczestników, konferencja jedynie wstępnie zarysowała powyższe problemy.
Co zatem przyniosły dwudniowe obrady?
To pionierskie spotkanie ujawniło przede wszystkim dwie kwestie. Pierwsza
z nich dotyczy aktualnych zainteresowań kulturami europejskimi, wzbogaconych
o refleksję nad rolą antropologii we współczesnym świecie. Druga to deklarowana
potrzeba zacieśnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi instytucjami antropolo­
gicznymi w Europie. Konferencja stworzyła pole do wymiany doświadczeń badaw­
czych uczestników, również dzięki osobistym spotkaniom z ludźmi będącymi auto­
rytetami w dyscyplinie, a znanymi często jedynie z publikacji naukowych. W tym
sensie można zaliczyć ją do istotnych wydarzeń naukowych, mimo że pod względem
merytorycznym nie w pełni spełniła oczekiwania organizatorów.
Badania antropologiczne (etnologiczne) prowadzone w Europie posiadają swoją
stosunkowo długą historię. Od ponad dziesięciu już lat są też organizowane między­
narodowe konferencje poświęcone specyfice antropologicznych badań europejskich.
Jednakże, j ak pokazują publikacje stanowiące pokłosie owych spotkań bądź też efekt
indywidualnych zainteresowań etnologów, dotąd nie podjęto próby kompleksowej
odpowiedzi na pytanie, czy można mówić, a jeśli tak, to w jakim zakresie koncepcyjno-metodologicznym, o antropologii Europy. Kwestia ta wydała się organizatorom
zasługującą na zainteresowanie, tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę warunki poli­
tyczne Europy po drugiej wojnie światowej. Zadecydowały one o rozwoju naszej
dyscypliny w poszczególnych krajach i przyczyniły się do powstania krzywdzących
stereotypów na temat „gorszych badaczy ze Wschodu” i „lepszych z Zachodu” tych, których wyłącznym udziałem są osiągnięcia teoretyczne. Mając w pamięci ten
kontekst, możemy w treści zaprezentowanych wystąpień wyodrębnić kilka ważnych

490

Kronika

wątków. Odnoszą się one nie tylko do konsekwencji wspomnianych podziałów poli­
tycznych i ich związków z rozwojem myśli antropologicznej, ale także do problema­
tyki podejmowanej w ramach studiów europejskich.
Należy podkreślić, że wyodrębnienie zakresu badawczego antropologii Europy
napotyka na problemy związane z samym pojęciem Europy, ze statusem danych
etnograficznych i ich interpretacją. Tę kwestię podjęto w ramach sesji plenarnej
„Anthropology Transcending Europę”, którą prowadził Michał Buchowski (UAM
w Poznaniu). Według Chrisa Hanna (Instytut Antropologii Społecznej Maxa Plan­
cka w Halle), antropologia Europy, która ma zajmować się określonym „areałem
kulturowym”, powinna rozstrzygnąć zasadność jego granic. W perspektywie long
duree, Europę wiąże bowiem szereg podobieństw z Azją i Afryką Północną. Ponadto
subdyscyplina ta musi uporać się z problemem, jakim jest szczególny status danych
etnograficznych, pozyskiwanych zawsze w lokalnych warunkach. Zwrócono na to
uwagę w drugiej sesji plenarnej: „Getting Knowledge”, pod przewodnictwem Ulfa
Hannerza (Uniwersytet w Sztokholmie). Jak stwierdziła Kirsten Hastrup (Uniwersy­
tet w Kopenhadze), wszelka generalizacja czerpiąca z tego rodzaju empirii powinna
być wynikiem głębokiego namysłu, gdyż wiedza zdobywana „lokalnie” przez antro­
pologa nabiera różnych znaczeń. Tak jest między innymi w przypadku badań nad mi­
grantami, na co zwrócił uwagę Werner Schiffauer (Uniwersytet Europejski Viadrina
we Frankfurcie nad Odrą), odwołując się do przykładu wyznawców islamu w Niem­
czech. Rekonstruują oni swoje praktyki kulturowe w zupełnie nowym kontekście, tak
by zachować własną tożsamość. Badający ich antropolog musi uwzględnić ten fakt
i przyjąć założenie, że jego wiedza na ten temat, choć pozostaje „lokalna”, to jednak
nabiera innego znaczenia. Jest jakby „od-miejscowiona”, czyli pozbawiona pierwot­
nego kontekstu, w którym funkcjonowali imigranci, zanim przybyli do obcego kraju.
I chociaż w pracę antropologa jest wpisana zgoda na nieustanne kwestionowanie
sensu zdobywanej przez niego wiedzy o Innych, to nie należy poprzestawać na ta­
kich stwierdzeniach. Nauka nasza, by nie stracić swej mocy eksplanacyjnej i dalej
się rozwijać, musi przestać być tak silnie samokrytyczna i skuteczniej współpraco­
wać z innymi dyscyplinami. Zagadnienia te podniesiono w ramach dwóch sekcji:
„Against Old Hierarchies of Knowledge”, którą moderowała Helena Wulff (Uniwer­
sytet w Sztokholmie) i „Towards a New Anthropology of Europę?” prowadzonej
przez Rajko Murśica (Uniwersytet w Lublanie).
Kolejny wątek refleksji miał charakter ideologiczny i postulatywny. Pojawił się
w kilku wystąpieniach prezentowanych aż w czterech sekcjach. Z jednej strony, uwy­
puklono negatywne skutki polityczne, do których przyczyniła się refleksja antropo­
logiczna. Antropolodzy bowiem nie tylko stworzyli nacjonalistycznie zorientowane
etnologie, ale także ułatwili ekspansję kolonializmu. Z drugiej strony, dostrzeżono
fakt, że chociaż dorobek tak zwanych antropologii narodowych stanowi cenne źródło
wiedzy o kulturach Europy, to jest on pomijany na rzecz „wielkich” tradycji an­
tropologicznych. Na przykład w sekcji „Building Knowledge”, prowadzonej przez
Hastrup, Tomasz Rakowski (Uniwersytet Warszawski) wskazał na mało znany, ale
jakże inspirujący kapitał wiedzy etnograficznej Jacka Olędzkiego. Jak postulował
Buchowski, należy więc włączyć „lokalne” antropologie do głównego nurtu dyscy­

Kronika

491

pliny. Natomiast według Marcina Lubasia (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie)
i Hany Cervinkovej (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu) prezentujących
referat w sekcji „Europe in the Field: Daily Life in Past and Present”, którą kiero­
wał Mihaly Sarkany, antropolodzy powinni aktywnie działać na rzecz społeczno­
ści, między innymi w krajach post-socjalistycznych. Takie zaangażowanie badaczy
wpisywałoby się zatem w hasło world-building anthropology zaproponowane przez
Hannerza, kiedy nawoływał do konstruowania „lepszego: nie-nacjonalistycznego
i nie-imperialnego świata”. Zasadność takiej ideologizującej i zaangażowanej posta­
wy potwierdziła w swym wystąpieniu Alexandra Schwell (Uniwersytet w Wiedniu)
występująca w sekcji „Crossing European Borders: Exploring European Margines”
moderowanej przez Annę Horolets (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w War­
szawie). Schwell przytoczyła przykład opisuj ący, jak dla celów politycznych manipu­
lowano wyobrażeniami Austriaków na temat „niebezpiecznej Europy Wschodniej”,
aby wzmacniać lub osłabiać ich poczucie bezpieczeństwa. Kreowanie negatywnych
stereotypów na temat Zachodu i Wschodu to element realiów, w jakich przyszło się
rozwijać lokalnym etnologiom, na przykład na Węgrzech, Słowacji czy w Polsce,
które budowały swój potencjał w epoce komunizmu i po jego obaleniu. Problem ten
pojawił się między innymi w referatach László Ktirtiego (Uniwersytet w Miszkolcu),
Borsosa Balazsa (Węgierska Akademia Nauk w Budapeszcie), Janusza Barańskiego
(UJ w Krakowie), Zofii Sokolewicz (UW) i Anny Ostrowskiej (Centrum Europej­
skie w Warszawie), którzy uczestniczyli we wspominanych już sekcjach: „Towards
a New Anthropology of Europe?” i „Against Old Hierarchies of Knowledge”. Pre­
zentujący zwracali uwagę na obecną w historii rozwoju ich rodzimych etnologii
dychotomię Wschód - Zachód. Zgodnie z nią, zachodnia myśl antropologiczna in­
spirowała dokonania „wschodnich” etnologii, a jednocześnie była traktowana jako
„niedościgniony ideał”.
Trzeci wątek, widoczny najbardziej w dwuczęściowej sekcji „Anthropology at
Home and Abroad”, kierowanej kolejno przez Juraja Podobę (Słowacka Akade­
mia Nauk w Bratysławie) i Janinę Wedel (Uniwersytet George’a Masona w Fairfax
County, USA) dotyczył zagadnień związanych z pojęciami antropologii „u siebie”
(„w domu”) i „za granicą”. Podjęto go także w sekcji „Ethnographer’s Identity:
Betwixt and Between”, prowadzonej przez Andresa Barrerę-Gonzalesa. W referatach
podkreślano, że antropolog w czasie badań odczuwa „obcość” lub „czuje się swoj­
sko”, w dużej mierze w zależności od tego, jak jest traktowany przez badanych. Tym
samym zdekonstruowano i zrelatywizowano założenie wpisane w te pojęcia, że to, co
bliskie („w kraju”), jest bardziej zrozumiałe dla badaczy niż to, co dalekie („za grani­
cą”). Na poczucie obcości wskazywały doświadczenia między innymi Szwedki w Ir­
landii (Wulff), Rumuna na Kubie (Marian-Viorel Anastasoaie, University College
w Londynie), Portugalki w Hiszpanii (Maria de Fatima Amante, Uniwersytet Tech­
niczny w Lizbonie) czy Polaka w Brukseli (Paweł Lewicki, Uniwersytet Humboldtów
w Berlinie). Natomiast amerykańska antropolożka Wedel stwierdziła, że przeżywa­
nie przez nią sytuacji wyobcowania w czasie badań w Europie Środkowo-Wschod­
niej posłużyło jej do konceptualizacji badań systemów władzy w USA. „Obco” czuli
się niejednokrotnie także ci, którzy prowadzili badania terenowe w kraju, w którym

492

Kronika

się urodzili i gdzie mieszkają. Twierdzili oni, że „dom” to kategoria stopniowalna
i relatywna, która sama w sobie nie zawiera żadnej wyjątkowej eksplanacyjnej tre­
ści i jest wtórna wobec opozycji swój/obcy. Ponadto, odwołując się do własnych
doświadczeń terenowych, Dan Podjed (Uniwersytet w Lublanie), współpracujący
ze słoweńską organizacją monitorującą ptaki, Mariusz Filip (UAM w Poznaniu),
badający polską organizację neopogańskich nacjonalistów i Agnieszka Chwieduk
(UAM w Poznaniu), zajmująca się polskim biurem matrymonialnym, dowodzili, że
w przypadku wspólnej tożsamości narodowej antropologa i badanych, granicę ob­
cości wyznacza kultura grupy społecznej (w ramach szerszej kultury narodowej),
z którą identyfikują się badani. Potwierdziła to także Jessica Robbins (Uniwersytet
w Ann Arbor, Michigan, USA), prowadząca badania wśród osób starszych, i Dong
Ju Kim (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), eksplorujący środowisko rolni­
ków. Analogicznych wniosków dostarczyło też wystąpienie Grażyny Kubicy-Heller
(UJ w Krakowie) w ramach sekcji „Europę in the Field: Ethnicity”, której przewod­
niczył Aleksander Posem-Zieliński (UAM w Poznaniu), na temat korespondencji
między spolonizowanym Żydem Feliksem Grossem i Bronisławem Malinowskim.
W referatach nie pominięto motywu „domu” pojmowanego jako bliskość społecz­
no-kulturowa pomiędzy antropologiem a badanymi. Może ona czasem prowadzić,
jak zauważył Thomas K. Schippers (Instytut Etnologii Śródziemnomorskiej i Po­
równawczej w Aix-en-Provence), występujący w sekcji „Buliding Knowledge”, do
swoistej „ślepoty” tubylczego antropologa i unikania analizy określonych tematów.
Czwarty wątek dotyczył konkretnych przypadków badań antropologicznych w Eu­
ropie, które dotyczyły głównie zagadnień etniczności oraz migracji (sekcja „Europę
in the Field: Ethnicity”). Tu warto przywołać wystąpienia na temat tożsamości naro­
dów bezpaństwowych. Ewa Nowicka-Rusek (UW) wskazała na przykład Wołochów/
Aromunów i Romów/Cyganów, Karolina Bielenin-Lenczowska (UW) na macedoń­
skich Torbeszów, zaś Frań Markowicz (Uniwersytet Ben-Guriona w Beersheva, Izra­
el) na problem Żydów w kontekście relacji serbsko-chorwackich. W ramach studiów
migracyjnych, głównym punktem zainteresowania okazali się Polacy i Litwini. Anna
Wojtyńska (University of Iceland) skoncentrowała się na naszych rodakach wyjeż­
dżających do Islandii, a Anna Horolets (SWPS w Warszawie) na podróżujących do
byłego Związku Radzieckiego. Natomiast Vytis Ciubrinskas (Uniwersytet Vytautasa
Magnusa w Kownie) omówił różnice między tożsamością Litwinów mieszkających
w Stanach Zjednoczonych od XIX wieku i tych, którzy przyjechali tam w ciągu kilku
ostatnich dziesięcioleci.
Ostatni z wątków, pojawiający się w kilku sekcjach, dotyczył różnych zagadnień,
które podejmowano, próbując uchwycić „kulturę Europy”. Między innymi Lucia Orviskâ (Uniwersytet we Fryburgu) poruszyła kwestie zaufania społecznego do krajów
byłego bloku socjalistycznego w kontekście globalnych rynków finansowych i kry­
zysu ekonomicznego, a Agnieszka Kościańska (UW) wespół z Aniką Kinez (Uniwer­
sytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) omówiły relacje władzy w Euro­
pie w perspektywie studiów nad płcią kulturową i seksualnością.
Powyższy przegląd treści konferencji sugeruje, w jaki sposób można by obecnie
rozumieć zakres badawczy antropologii Europy. W tym sensie spotkanie w Poznaniu

Kronika

493

należy uznać za niewątpliwe wydarzenie, którego uczestnicy zaprezentowali boga­
ctwo przykładów z badań, pomysłów i postulatów. Niedosyt budzi jednak brak wyraź­
nej odpowiedzi, na czym miałaby polegać metodologia w ramach tej subdyscypliny.
W wystąpieniach przyjmowano bowiem najczęściej postawę krytyczno-postulującą,
ale w odniesieniu do całości dyscypliny. Na przykład atrakcyjnie brzmiące postulaty
odnośnie do tego, jak powinna wyglądać „nowa twarz antropologii” wzbogacona
0 wkład lokalnych antropologii nie zostały poparte propozycjami ich realizacji. Nie
wiadomo też, jak należałoby osiągnąć skuteczniejszą współpracę z przedstawicie­
lami innych dyscyplin, ani jak antropolodzy powinni postępować, aby przyczyniać
się do tworzenia „lepszego świata”, tym bardziej w ramach badań europejskich. Wy­
raźnie zabrakło też odpowiedzi na pytanie, czy osiągnięcia lokalnych antropologii
tworzą taki kapitał wiedzy, który można by jednoznacznie określić mianem antro­
pologii Europy. Ponadto otwartą kwestią pozostaje, na ile i na jakich zasadach, przy
oczywistych konsekwencjach długotrwałej wzajemnej izolacji na polu naukowym
1 społecznym, jesteśmy teraz w stanie pokonać obustronne uprzedzenia i autentycz­
nie współpracować. Niemniej, jeśli wierzyć deklaracjom uczestników, ich potrzeba
współpracy powinna zaowocować dalszym rozwojem refleksji nad głównym proble­
mem tej konferencji.

Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska

K O N FEREN CJA M ED ICA L A N TH R O PO LO G Y STUDENT
N E TW O R K EASA,
BERLIN, 11-12 LU TEGO 2010

Młodzi antropolodzy dyskutowali w Berlinie nad problemami antropologii me­
dycznej. Było to pierwsze spotkanie Medical Anthropology Student Network, któ­
rą utworzono podczas konferencji European Association of Social Anthropologists
(EASA) w Lublanie w 2008 roku jako „odgałęzienie” Medical Anthropology Net­
work, istniejącej od roku 2006. Sieć młodych antropologów medycznych w ciągu
niespełna półtorarocznej działalności zgromadziła ponad 150 członków z 15 krajów
Europy.
Pierwsze spotkanie grupy, którego gospodarzem był Institut für Ethnologie, Freie
Universität Berlin, stworzyło możliwość osobistego poznania się jej członków oraz
nawiązania szerszej współpracy. W konferencji wzięło udział 40 doktorantów, stu­
dentów ostatnich lat studiów magisterskich oraz młodych doktorów. Najliczniejsi
byli uczestnicy z Niemiec, a zaraz za nimi znalazła się trzyosobowa reprezentacja
z Polski. Obecni byli również studenci i młodzi naukowcy z Austrii, Czech, Danii,
Francji, Hiszpanii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Ugandy. Słowa uzna-

494

Kronika

nia należą się organizatorkom spotkania, Susan Huschke z Freie Universität Berlin
oraz Claire Beaudevin z Université Paul Cézanne Aix-Marseille, które pełniąfunkcję
reprezentantek sieci od jej powstania.
Blisko połowa uczestników konferencji prezentowała swoje dokonania badaw­
cze podczas sesji plenarnych, które zostały podzielone na pięć paneli. Ich tematyka
skupiała się wokół tematów: 1. pluralizm medyczny, 2. metodologia i etyka w pra­
cy terenowej, 3. problemy zdrowia wśród imigrantów, 4. płeć kulturowa a zdrowie,
5. antropologia produktów farmaceutycznych i biotechnologie medyczne. Program
był bardzo napięty. Każdy referent miał do dyspozycji 15 minut na zaprezentowanie
swojego tematu, a zaplanowane częste dyskusje stwarzały możliwość wymiany opi­
nii między uczestnikami, którą kontynuowano także w kuluarach.
Różnorodność tematyczna referatów świadczy o bogactwie zagadnień podejmo­
wanych w ramach antropologii medycznej, która w ostatniej dekadzie przeżywa roz­
kwit, szczególnie w krajach anglojęzycznych. Już pierwszy panel wyraźnie pokazał,
że subdyscyplina ta daje możliwości korzystania z wielu perspektyw teoretycznych.
W szerokim spektrum poruszonych tematów badawczych wyróżniały się dwa wio­
dące - problematyka zdrowia psychicznego oraz płodności i zdrowia reprodukcyj­
nego.
Wśród prezentacji odwołujących się do badań nad zdrowiem psychicznym po­
ruszono temat zarówno medycznego, jak i społecznego konstruowania wizerunku
osób uważanych za dotknięte chorobą psychiczną, na przykład pacjentów z anorek­
sją. Pojawiło się pytanie o etykę i metody badań etnograficznych prowadzonych na
oddziałach psychiatrycznych. Podniesiono także problem przeprowadzania przez
niektóre koncerny farmaceutyczne intensywnych promocji leków wśród lekarzy psy­
chiatrów.
Problematyka zdrowia reprodukcyjnego, ściśle spleciona z tematyką gen Jer stu­
dies, pojawiała się przede wszystkim w licznych prezentacjach poświęconych HIV/
/AIDS. W wystąpieniach omawiano także zagadnienia z zakresu genetyki oraz kwe­
stie technik rozrodu wspomaganego medycznie. Dyskutowano również na temat pro­
gramów, których celem jest ograniczenie płodności mniejszości etnicznych: Romów
na Słowacji oraz ludności indiańskiej w Meksyku.
Wiele uwagi poświęcono także zagadnieniom z zakresu zdrowia publicznego
i biomedycyny. Opisy funkcjonowania opieki zdrowotnej obrazowały jej splecenie
z kontekstem kulturowym, powiązania z religią, uwikłanie w relacje władzy i za­
leżność od prawodawstwa danego państwa. Rozpatrywano również wpływ rynku
farmaceutycznego. Niezwykle ważny wydał się uczestnikom temat relacji między
migracjami a zdrowiem i jego ochroną. Nie zabrakło także rozważań na temat uzdro­
wień w kontekście praktyk religijnych.
Toczyły się dyskusje nad charakterem subdyscypliny, jaką jest antropologia me­
dyczna, zastanawiano się nad jej metodologią i stosowanymi technikami badawczy­
mi. Rozważano, czym jest teren badawczy w różnych kontekstach - „domowym”,
własnym oraz egzotycznym, obcym. Większość dyskutowanych podczas konferencji
tematów dotyczyła Europy, ale prezentowano również wyniki badań prowadzonych

Kronika

495

w krajach położonych na różnych kontynentach (Meksyk, Tanzania, Turcja, Ugan­
da).
Dzięki mniej oficjalnej formule spotkania, w którym uczestniczyli wyłącznie mło­
dzi badacze, możliwa była swobodna prezentacja postępów prac badawczych znaj­
dujących się na różnym stopniu zaawansowania. Stworzyło to doskonałą platformę
wymiany doświadczeń między badaczami. W rozmowach kuluarowych zajmowano
się między innymi praktycznymi problemami związanymi ze studiami doktorancki­
mi, prowadzeniem badań i pisaniem rozprawy doktorskiej, jak i perspektywami za­
wodowymi. Omawiano podobieństwa i różnice w sytuacji młodych badaczy z róż­
nych krajów europejskich.
Warto wspomnieć, że do uczestnictwa w końcowej części konferencji zaproszo­
no dwie brytyjskie antropolożki, które przeprowadziły inspirujące warsztaty na temat
„Careers in Applied Medical Anthropology”. Młodzi badacze, którzy swoją karie­
rę pragną wiązać z antropologią, dowiedzieli się o możliwościach podjęcia pracy
w zawodzie poza uniwersytetem. Dr Rachel Gooberman-Hill z University of Bristol
i dr Kathryn Tomlinson z Ministerstwa Obrony, reprezentujące Network of Applied
Anthropologists (w ramach Association of Social Anthropologists of the UK and
Commonwealth - ASA), omówiły różne możliwości zatrudnienia dostępne antropo­
logom. Warsztaty miały pokazać, w jakich dziedzinach mogą pracować osoby dys­
ponujące wiedzą i umiejętnościami nabytymi podczas studiów antropologicznych,
a szczególnie - specjalizujące się w badaniach z zakresu medycyny. Przedstawiono
placówki, w których istnieje zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem
antropologicznym i doświadczeniem w prowadzeniu badań terenowych. Warsztaty
zamknęła ożywiona dyskusja, w której podniesiono między innymi kwestie etyczne
antropologii stosowanej. Doktoranci z Polski, Czech, ale również z Francji, zwrócili
uwagę na niewielką popularność antropologii w swoich krajach, co powoduje, że
potencjalni pracodawcy nie są świadomi, czym zajmują się antropolodzy i dlaczego
warto ich zatrudniać.
Oprócz zagadnień stricte merytorycznych, sporo uwagi poświęcono wypraco­
waniu koncepcji dalszego rozwoju sieci. Podjęto decyzję o zmianie nazwy, gdyż
poprzednia nie określała wyraźnie adresatów. Od marca 2010 roku sieć oficjalnie
nosi nazwę Medical Anthropology Young Scholars (MAYS). Najważniejszym jej za­
daniem jest utworzenie platformy wymiany doświadczeń, ułatwienie przepływu in­
formacji na temat konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych antropologii
medycznej, a także stypendiów czy grantów badawczych. Na razie temu celowi słu­
ży grupa dyskusyjna dostępna pod adresem http://www.groups.google.pl/group/StuMedAnth-EASA.
Członkowie MAYS będą mieli również okazję do regularnych spotkań. Uzgod­
niono, że kolejne konferencje będą się odbywały co dwa lata w różnych uniwersy­
tetach europejskich, a także ustalono zmianę formuły spotkań. Sesje plenarne będą
w przyszłości skrócone, służąc głównie omówieniu spraw dotyczących funkcjono­
wania sieci. Referaty mająbyć natomiast prezentowane w trakcie kilku równoległych
warsztatów tematycznych. Dzięki temu poszczególne prezentacje będą dłuższe, znaj­
dzie się również więcej czasu na dyskusje w gronie osób szczególnie zainteresowa­

496

Kronika

nych konkretnym tematem. Podniesiono także kwestię miejsca kolejnego spotkania.
Wstępnie uzgodniono, że odbędzie się ono w Polsce (prawdopodobnie w Instytucie
Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego), z uwagi na stosunkowo liczną repre­
zentację z naszego kraju na konferencji w Berlinie. Ten ostatni fakt świadczy o ros­
nącym w ostatnich latach zainteresowaniu antropologią medyczną w Polsce. Mamy
nadzieję, że zorganizowanie spotkania MAYS w naszym kraju zmotywuje kolejnych
młodych polskich antropologów do podjęcia badań nad zdrowiem, chorobą i opieką
medyczną.

Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Hełena Wądołowska

M IĘDZY NA ROD OW A K O N FEREN CJA NAUKOW A
„POLACY PO ZA G RAN ICAM I K R A JU U PR O G U X X I W IEK U
RÓ ŻN E O BLICZA PO LSK IEJ TO ŻSA M O ŚCI” , WROCŁAW,
17-18 W RZEŚN IA 2009

Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu
XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” towarzyszyła Walnemu Zgromadze­
niu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Honorowy patronat nad nią
objęli: Marszałek Senatu RP - Bogdan Borusewicz, prezes Stowarzyszenia „Wspól­
nota Polska” - Maciej Płażyński oraz rektor Uniwersytetu Wrocławskiego - prof.
Marek Bojarski. Konferencję zorganizowało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze,
Zarząd Główny oraz Oddział we Wrocławiu, a współorganizatorami byli: Katedra
Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Studiów Międzynarodowych Uni­
wersytetu Wrocławskiego, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego
we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Wygłoszono 23 referaty. Do udziału, obok etnologów, zaproszeni zostali folklory­
ści, muzykolodzy, slawiści, historycy, politolodzy, socjolodzy, a także osoby bezpo­
średnio zaangażowane w działalność Polaków poza granicami kraju. Reprezentowali
oni zarówno ośrodki naukowe w kraju (Wrocław, Opole, Poznań, Lublin, Łódź, Kra­
ków, Katowice, Cieszyn, Warszawa), jak i za granicą (Belgrad, Kijów, Ostrawa). Taki
dobór referentów umożliwił wielostronne spojrzenie na życie Polaków poza grani­
cami kraju od strony naukowej oraz praktycznej (choć praktyków zaangażowanych
w działalność na rzecz polskości było na konferencji zdecydowanie mniej).
Planując konferencję, postanowiono skoncentrować się na procesach mających
miejsce na przełomie XX i XXI wieku, na pojawiających się nowych zjawiskach,
jak chociażby wzmożonych w ostatnich latach migracjach, głównie o charakterze
ekonomicznym oraz dokonujących się przemianach w kształtowaniu tożsamości. Nie
można jednak ich analizować bez kontekstów historycznych, do których niejedno­
krotnie odwoływali się referenci.

Kronika

497

Podjęto problemy dotyczące naszych rodaków mieszkających nie tylko na konty­
nencie europejskim (byłe kraje ZSRR, Czechy, Rumunia, Mołdawia, Serbia, Wielka
Brytania), ale także w Ameryce Północnej i w Afryce.
Konferencję otworzyła prof. dr hab. Dorota Simonides z Uniwersytetu Opol­
skiego referatem zatytułowanym „Wybrane problemy z prac Komisji Senatu RP
do spraw Polaków za Granicą (z wieloletnich doświadczeń senatora)”, w którym
zwróciła uwagę na istotne kwestie związane z działalnością instytucji państwowych.
Przedstawiła sytuację Polaków w różnych krajach europejskich, a także w innych
częściach świata. Wskazała na inicjatywy legislacyjne podjęte przez Sejm i Senat
RP oraz na działalność organów europejskich, takich jak Rada Europy czy parlament
OB WE. Zwróciła uwagę na problemy terminologiczne dotyczące określania Polaków
żyjących poza Polską. Wątek ten rozwinął w swoim referacie „Koncepcja diaspory
i problemy jej aplikacji do badań środowisk polonijnych” prof. dr hab. Aleksander
Posem-Zieliński z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im.
Adama Mickiewicza w Poznaniu, mówiąc między innymi o roli właściwego użycia
określonych pojęć w badaniach etnicznych oraz ich przekładalności na rzeczywistość
społeczną. Podkreślił znaczenie kontekstowego ujmowania tych pojęć.
Kolejne wystąpienia poświęcone były konkretnym zbiorowościom Polaków.
0 Polonii pozaeuropejskiej opowiedziały prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka
z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
1 mgr Izabela Kołbon - doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - obie o Stanach Zjednoczonych, oraz
mgr Marta Staszczak - doktorantka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Wrocławskiego - o polskiej diasporze w RPA.
Znacznie więcej referentów podjęło problematykę Polaków w Europie. Mgr Ka­
tarzyna Dębkowska, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentowała referat: „Problem adaptacji kulturowej
Polaków w Anglii - tożsamość hybrydyczna” o najnowszej polskiej emigracji do
Anglii, po 2000 roku. Kolejne wystąpienia dotyczyły naszych rodaków mieszkają­
cych w Republice Czeskiej, głównie w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli
Zaolziu (prof. dr hab. Halina Rusek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, dr Józef Szymeczek - prezes Kongresu Pola­
ków w Republice Czeskiej i pracownik Katedry Nauk Społecznych Uniwersytetu
Ostrawskiego, dr Elżbieta Pałka z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr). Po­
lakom w Pradze poświęcony był referat dr Małgorzaty Michalskiej z Katedry Etno­
logii i Antropologii Kulturowej UWr, zatytułowany „Polacy w Pradze i ich związki
z ojczyzną- stara i nowa emigracja”. Jest to grupa, o której niewiele pisze się w lite­
raturze przedmiotu; większość badaczy zajmujących się Polakami w Republice Cze­
skiej skupia swoją uwagę na Zaolziu.
Niejako nawiązaniem do tych wypowiedzi był referat prof. dr. Duśana Drljacy
z Instytutu Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Belgradzie, „Od
odrębności etnicznej ku tożsamości narodowej (polskiej): wiślanie w Ostojićevie
(Banat, Serbia)” o potomkach wiślan w serbskiej wsi, których przodkowie wyemi­
growali tutaj w połowie XIX wieku ze Śląska Cieszyńskiego.

498

Kronika

Kolejny dzień konferencji otworzyło wystąpienie dr. hab. Eugeniusza Kłoska
z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, „Dziś i jutro Polaków na Buko­
winie rumuńskiej”. Pozostałe wypowiedzi były poświęcone Polakom mieszkającym
w krajach byłego ZSRR. Tematyka ta od wielu lat cieszy się niesłabnącym zaintere­
sowaniem. Wspomniany blok tematyczny rozpoczęła prof. dr hab. Iwona Kabzińska
z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie referatem „Polskość odrzucona,
ocalona i przypomniana. Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi”. Zwróciła uwagę na
zróżnicowanie wielomilionowej zbiorowości złożonej z osób o polskich korzeniach,
mieszkającej w krajach byłego ZSRR. Następnie dr Grzegorz Dąbrowski z Kate­
dry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr przedstawił referat: „Polacy na Wileń­
szczyźnie przez pryzmat etnograficznego detalu”. Dwa kolejne wystąpienia - prof.
dr. hab. Zdzisława J. Winnickiego oraz mgr Heleny Giebień (obydwoje z Instytutu
Studiów Międzynarodowych UWr) dotyczyły problematyki białoruskiej, a następne
poświęcono Polakom na Ukrainie (dr Helena Krasowska z Instytutu Slawistyki PAN
w Warszawie, „Język jako wyznacznik polskiej tożsamości na pograniczach”; prof. dr
Larysa Vakhnina, „Folklor jako przejaw tożsamości Polaków Ukrainy w kontekście
współczesnej transformacji” oraz dr Halina Bondarenko, „Przynależność konfesyjna
jako wyznacznik przynależności etnicznej ukraińskich Polaków” - obie z Instytutu
Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Narodowa Akademia Nauk Ukra­
iny w Kijowie).
W dalszej części obrad dr Irena Kotowicz-Borowy (Szkoła Główna Gospodar­
stwa Wiejskiego w Warszawie i Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie)
wygłosiła referat „Rody ziemią karmione. Tożsamość potomków dawnych osadni­
ków kresowych”. Następne wystąpienia dotyczyły problematyki syberyjskiej (mgr
Włodzimierz Siek - proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Irkucku, mgr Łukasz
Smoluch - doktorant w Instytucie Muzykologii UAM), a ostatnie, dr. Krzysztofa No­
waka z Instytutu Historii US w Katowicach, Polaków w Mołdawii („Między Wscho­
dem a Zachodem. Wokół postaw i dylematów Polaków mołdawskich”).
W ostatnich latach, mimo prowadzonych badań, w środowisku etnologicznym nie
było konferencji poświęconej Polakom poza granicami kraju, która dotyczyłaby ca­
łego świata (warto wspomnieć, że cykl konferencji dotyczących Polaków na Wscho­
dzie zorganizował ośrodek wrocławski). Podkreślić należy fakt, że większość refe­
ratów autorzy oparli na własnych badaniach terenowych. W rezultacie otrzymaliśmy
współczesną, wielopłaszczyznową diagnozę środowisk polonijnych, która jednak
wymaga dalszych uzupełnień. Uczestnicy zwracali uwagę w swoich wystąpieniach
na różne czynniki kształtujące tożsamość, między innymi na język, kulturę, religię,
tradycję, a także na rolę różnego typu instytucji w ich kształtowaniu (np. Kościół,
szkoła, polskie organizacje).
Ze względu na ograniczenia czasowe, można było odczuć pewien niedosyt i po­
trzebę zorganizowania kolejnych, może nawet bardziej interdyscyplinarnych, konfe­
rencji poświęconych prezentowanej tematyce. Jak wynika z wygłoszonych referatów
i podjętych dyskusji, obraz polskich tożsamości u progu XXI wieku jest mocno zróż­
nicowany i wielowymiarowy.

Małgorzata Michalska

Kronika

499

K O N FEREN CJA „ZA M IEDZĘ, ZA M ORZE, W ZAŚWIATY...
KULTUROW E W YM IARY PO DRÓ ŻO W A NIA”,
TORUŃ, 23-24 W RZEŚN IA 2010

Międzynarodową konferencję naukową zorganizował Zarząd Główny Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Polskie Towarzystwo Ludoznaw­
cze Oddział w Toruniu, przy współpracy z Muzeum Etnograficznym im. Marii
Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu, Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturo­
wej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Instytutem Literatury Polskiej
UMK (Zakład Folklorystyki i Literatury Popularnej oraz Zakład Wiedzy o Kul­
turze).
Uroczystego otwarcia konferencji, odbywającej się w toruńskim Muzeum Etno­
graficznym, dokonali prezes ZG PTL prof. Michał Buchowski oraz prezes PTL O/T
mgr Artur Trapszyc. Następnie głos zabrali zaproszeni goście - przedstawiciele ad­
ministracji samorządowej i władz uczelni, sprawujący patronat honorowy nad tym
przedsięwzięciem. Część oficjalną zakończył podniosły moment - wręczenie nagród
dla osób i instytucji zasłużonych dla regionu. Medal Marszałka Województwa Ku­
jawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis w uznaniu
zasług na rzecz upowszechniania dziedzictwa narodowego oraz promocji wojewódz­
twa kujawsko-pomorskiego otrzymał długoletni członek PTL oraz dawny pracownik
Muzeum Etnograficznego - prof. Roderyk Lange. Następnie Muzeum Etnograficzne
w Toruniu, reprezentowane przez dyrektora instytucji - dr. Huberta Czachowskiego,
zostało nagrodzone przez Towarzystwo Miłośników Torunia statuetką Złote Astrola­
bium za wkład w rozwój kulturalny miasta.
Konferencja była poświęcona tematyce podróżowania w ujęciu antropologiczno-historycznym. Program pierwszej części dotyczył zmian nie tylko w samym sposo­
bie podróżowania, ale także w doświadczaniu podróży. W pierwszym wystąpieniu
prof. Piotr Kowalski (UWr) mówił o potworach i podróżowaniu, przybliżając ze­
branym staropolskie doświadczanie obcości. Swoistym uzupełnieniem tego referatu
była dokonana przez mgr. Igora Zmetlaka (Slovenska narodna kniżnica w Martinie,
Czechy) prezentacja wyobrażeń o „światach za morzem” w XVI wieku. W rozważa­
nia o przemianach w pojmowaniu podróżowania wpisał się także referat dr. hab. Jana
Perszona (UMK) dotyczący antropologicznego i religijnego wymiaru pielgrzymowa­
nia w przeszłości oraz współcześnie. W końcowym wystąpieniu dr Krzysztof Woźniak
(UL) opowiedział o zachodnioeuropejskich podróżach polskich pionierów uprzemysło­
wienia na przełomie XVIII i XIX wieku.
Część druga obrad dotyczyła współczesnych aspektów podróżowania - od ujęć lite­
rackich po socjologiczno-antropologiczne. W tej części prof. Jolanta Ługowska (UWr)
scharakteryzowała powieści o tematyce podróżniczej na przykładzie losów Katii z po­
wieści Astrid Lindgren. Z kolei prof. Świetlana Czerwonnaja (UMK) zastanawiała się
nad modelem drogi-podróży uchodźców czeczeńskich po 2000 roku. Sesję za­
mknęło wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego (UAM), który mówił

500

Kronika

0 południowoamerykańskich tubylcach w podróży, w kontekście globalizacji i glokalizacji.
Obrady drugiego dnia konferencji, które odbywały się w Katedrze Etnologii i An­
tropologii Kulturowej UMK, toczyły się w dwóch równoległych sekcjach - etnolo­
gicznej i folklorystycznej.
Sekcję etnologiczną rozpoczęło wystąpienie dr hab. Marii Jakitowicz (UMK),
która - analizując dziennik Jakuba Salingera z 1863 roku - rozpatrzyła relacje mię­
dzy aktem podróżowania a zesłaniem. W dwóch kolejnych referatach pojawił się
wątek podróży ujętej w kategoriach turystycznego pielgrzymowania. Dr Oleksandra Matyukhina (Państwowy Uniwersytet Lotniczy, Kijów) przedstawiła ten temat
w kontekście osobliwości turystyki ZSRR, zaś dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska,
prof. UO, w związku z tak zwaną turystyką katastroficzną. Referat dr Ewy Klekot
(UW) poświęcony był natomiast turystyce historycznej. W następnych wystąpie­
niach dr Magdalena Ziółkowska-Kuflińska (UAM) scharakteryzowała zjawisko po­
dróży turystycznych, w których głównymi atrakcjami są safari, encierros i corrida;
dr Natalia Bloch (UAM) przedstawiła tybetańskie obozy uchodźców odwiedzane
jako „atrakcje wakacyjne”; podróże do pracy antropologów przedstawiła dr Anna
Nadolska-Styczyńska (UMK), a aspekt biesiadowania w podróży pociągiem zanali­
zował dr Damian Kasprzyk (UŁ).
W obradach sekcji folklorystycznej zajmowano się podróżami w kontekście
folkloru tradycyjnego oraz w odniesieniu do zjawisk popkultury. Doc. dr hab. Katia
Michałowa (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Muzeum Etnograficzne w Sofii, Buł­
garia) rozważała symboliczne aspekty podróżowania dziada wędrownego w kulturze
ludowej Słowian. Następnie dr Katarzyna Smyk (UMCS) scharakteryzowała motyw
podróży w polskiej balladzie ludowej, dr hab. Violetta Wróblewska (UMK) omówiła
wizje bajkowych podróży „w inne światy i zaświaty” w opowieściach ludowych,
a dr hab. Iwona Rzepnikowska (UMK) - spotkania w drodze, w kontekście kompozycyjno-gatunkowych właściwości rosyjskiej ludowej bajki zwierzęcej i magicznej.
W dalszej części obrad tej sekcji dr Agnieszka Gołębiowska-Suchorska (UKW) wy­
głosiła referat dotyczący motywu wyboru drogi w rosyjskim folklorze tradycyjnym
1 współczesnym. Następnie mgr Małgorzata Czapiga (UJ) omówiła podróże inicja­
cyjne, zarówno w kategoriach pielgrzymki, jak i symbolicznej figury labiryntu, a na
koniec mgr Tomasz Kalniuk (UMK) zajął się problemem religijnych „pop-wojaży”,
próbując rozstrzygnąć, czy kryje się za nimi mistyka czy mistyfikacja.
Wszystkie przedstawione w ciągu dwóch dni obrad referaty spotkały się ze znacz­
nym zainteresowaniem słuchaczy, o czym świadczyła nie tylko licznie zebrana pu­
bliczność, ale także żywe dyskusje toczące się po wystąpieniach.
W kontekście wypowiedzi referentów i dyskutantów rzec można, iż dla człowie­
ka XXI wieku podróż nadal pozostaje wielkim wyzwaniem. Nie jest to już jednak
problem natury organizacyjnej, gdyż w tym zakresie nastąpił znaczny postęp. Mamy
do czynienia raczej z ekscytującym wyzwaniem kulturowym i mentalnym. Każda
bowiem wyprawa, niezależnie od czasu i miejsca, niesie ze sobą nowe doświad­
czenia, wrażenia i wyobrażenia o tym, co nieznane, a oswajane przez bezpośredni
kontakt.

Kronika

501

Konferencja poświęcona kulturowym wymiarom podróżowania pokazała, że każ­
dy człowiek to na swój sposób homo viator. I choć wyprawa w różnych okresach
i w różnych kulturach ma odmienny charakter, a niekiedy odbywa się jedynie w wy­
obraźni, wydaje się nieustannie pozostawać w zasięgu działań i marzeń. Tym samym
akt podróżowania okazuje się niewyczerpanym tematem naukowych dociekań.

Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska

K O N FEREN CJA „O B LIC ZA BUNTU. PR A K TY K I I TEO RIE
SPRZECIW U W KULTURZE W SPÓ ŁCZESN EJ”, PO ZNA Ń,
4-5 M A R CA 2010

Konferencja była drugim spotkaniem w ramach cyklu kolokwiów antropolo­
gicznych organizowanych przez Zakład Studiów nad Kulturą Współczesną Insty­
tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we
współpracy z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Celem kolokwiów jest, jak zapowiadają organizatorzy w materiałach anonsujących
wydarzenie, „sproblematyzowanie i upowszechnienie badań nad fenomenem kultury
współczesnej, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych i przy użyciu różnych
optyk teoretycznych”. Pierwsze spotkanie - „Różne kultury, różne globalizacje” miało miejsce w styczniu 2009 roku, trwało jeden dzień, a w jego ramach czternaście
osób z polskich instytucji naukowych zaprezentowało swoje referaty. Tym razem
konferencja przybrała kształt dwudniowego spotkania, z prawie podwojoną liczbą
prelegentów reprezentuj ących różne ośrodki naukowe, tak kraj owe, j ak i zagraniczne.
Spore zainteresowanie (ponad 100 zgłoszeń) było niewątpliwie efektem uczynienia
buntu, praktyk i teorii sprzeciwu tematem drugiej odsłony cyklu. Bunt bowiem, obok
poprzednio analizowanej globalizacji, jest przedmiotem ogromnego zainteresowania
naukowców próbujących badać i ujmować teoretycznie różne współczesne zjawiska.
Podobnie też jak globalizacja, czy nawet sama współczesność, sprawia on badaczom
problemy definicyjne, zawiera w sobie wieloznaczności, stanowi punkt newralgiczny
wielu kluczowych kwestii poruszanych na gruncie antropologii oraz innych nauk hu­
manistycznych. Dyskusja wokół niego ujawnia różne przeświadczenia i stanowiska,
wyrażane także przez uczestników konferencji.
Oczywiście, nie należy mieć złudzeń, iż organizatorom udało się poprowadzić
konferencję w ten sposób, by rozplątać węzeł gordyjski teoretycznych sporów. Nikt
z uczestników nie pokusił się o jego przecięcie i podanie choćby wstępnej definicji
buntu czy sprzeciwu. Referenci nie zdecydowali się tworzyć „metanarracji”, wybrali

502

Kronika

natomiast mikroopowieści, drobne przypadki dotyczące tak dyskursywnych aspek­
tów, jak i praktycznych realizacji buntu. Drobiazgowość i wielość przypadków nie
przeszkodziła jednak próbie teoretycznego sproblematyzowania samego buntu. Za­
równo poszczególne części wystąpień, jak i dyskusje sięgały pewnego poziomu ogól­
ności, choć jednocześnie ukazywały zjawisko buntu w jego różnorodności. Zwykle
też prezentacje przebiegały „od szczegółu do ogółu”, pojedyncze przykłady służyły
do formułowania refleksji teoretycznej. Niemniej należy podkreślić, iż nie wszystkim
starczyło sił i czasu, by poczynić spostrzeżenia tego rodzaju. Niewątpliwe szkoda, że
niektóre wystąpienia, będące bogatymi egzemplifikacjami, nie rozwijały możliwych
tez i nie zostały spuentowane wnioskami.
Prelegenci wiązali swoje ujęcia buntu z konkretnymi społecznościami. Omawia­
ne formy sprzeciwu dotyczyły więc grup wpisujących się we współczesną panoramę
ruchów kontestujących, takich jak chociażby: ruchy alternatywne w Niemczech za­
chodnich i wschodnich, wywodzące się z kontrkultury lat 60. (wystąpienie Lothara
Quinkensteina z Instytutu Filologii Germańskiej UAM), grupa przygotowująca „Kra­
kowski Marsz dla Tolerancji” (wystąpienie Grażyny Kubicy z Instytutu Socjologii
UJ), ruchy antysystemowe, alterglobalistyczne (wystąpienie Adama Pomiecińskiego
z IEiAK UAM), aktywiści związkowi i anarchosyndykaliści (wystąpienie Renaty
Hołdy z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie),
ruch kontrkulturowy oparty na zasadzie DIY, czyli do ityourself (wystąpienie Kami­
la Artura Siemaszko z Instytutu Socjologii UAM), ruchy promujące świadomą kon­
sumpcję (wystąpienie Pauliny Doroty Perki z Instytutu Studiów Politycznych PAN).
Bunt był również przedstawiany jako wyraz sprzeciwu grup i nurtów wiązanych ze
sztuką, jak miało to miejsce w referacie o środowisku poznańskiego Teatru Ósmego
Dnia (Juliusz Sławomir Tyszka, Instytut Kulturoznawstwa UAM) czy slamie poe­
tyckim w Polsce (Rafał Kleśta-Nawrocki, KEiAK UMK). W tym kontekście ana­
lizowano też zjawiska dotyczące współczesnego teatru polskiego (Maria Delimata,
Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM) i najnowszej literatury polskiej (Anna
Kolos, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM). Bunt w obszarze sztuki może
przejawiać się także w działaniach jednostki, co pokazała Katarzyna Kułakowska
(Instytut Kultury Polskiej UW) na przykładzie sprzeciwu wobec kulturowego uwi­
kłania w płeć, wyrażonego w twórczości piosenkarki i aktorki, Marii Peszek.
Z drugiej strony, będący przedmiotem rozważań bunt wiązał się z problematyką
narodowo-państwową, zagadnieniami mniejszości etnicznych, religijnych itp. Kwe­
stie funkcjonowania mniejszości, czy może raczej „zagrożonej” większości, przy­
bliżyli na przykładzie własnego kraju goście ze Słowacji (Jaroslav Cukan i Boris
Michalik, Katedra manażmentu kultury a turizmu, Uniwersytet Konstantyna Filozo­
fa, Nitra). Katarzyna Małgorzata Jaszczyk (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych
UW oraz Centre Européen de Sociologie et de Science Politique, Université Paris 1
Panthéon-Sorbonne) omówiła działania ruchu społecznego przeciwstawiającego się
polityce imigracyjnej we Francji. Mariusz Marszewski (Instytut Wschodni UAM)
zaprezentował, na wybranych przykładach, współczesny islam jako ideologię sprze­
ciwu społecznego, wskazując jednocześnie na rewolucyjny potencjał tkwiący w tej
religii. Jarema Drozdowicz (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM) i Luis Martinez

Kronika

503

Andrade (École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu) analizowali z kolei
radykalny sprzeciw wywodzący się z ruchów społecznych w Ameryce Łacińskiej.
Tak szerokie przedstawienie buntu pokazało, iż ma on różne oblicza i niejedno
imię. Odwoływanie się do różnych praktyk i teorii sprzeciwu wskazało jednak, iż
we współczesnych buntach to, co lokalne i globalne, zwykło się przenikać. Lokalne
sprzeciwy odwołują się bowiem do globalnego dyskursu, ten zaś z kolei wykorzy­
stuje lokalne głosy. Kiedy Luis Martinez Andrade omawiał brazylijski ruch chłopów
pozbawionych ziemi czy ruch zapatystów w południowo-wschodnim Meksyku, to
jednocześnie ukazywał te ruchy w kontekście ogólniejszej problematyki „dekolonizacji władzy i wiedzy” i wskazywał na „słabości eurocentrycznych nauk społecz­
nych”. Adam Pomieciński w swoim referacie dotyczącym alterglobalistów i ruchów
antysystemowych nawiązał do tego, jak zapatyści są wykorzystywani w roli wzorca
i symbolu buntu przez współczesne ruchy oporu o charakterze globalnym. Wzajemne
przenikanie i zachodzenie na siebie odległych nawet ścieżek buntu umożliwia wy­
ciągnięcie pewnych ogólnych wniosków o naturze sprzeciwu. Pozwala w dyskursie
globalnym, w tym i w dyskursie nauki, stworzyć wspólny obraz „buntujących się”
i tego, przeciwko czemu bunt winien być skierowany. W tak konstruowanej refleksji
mamy głównie do czynienia z poszkodowanymi w wyniku działania neoliberalnego
porządku, kultury konsumpcyjnej, korporacji itp. Wytworzenie owego modelu umoż­
liwia nie tylko aktywistom, ale i wielu naukowcom użycie różnorakich form buntu
obecnych w lokalnych kontekstach do wyrażania własnego sprzeciwu. To właśnie
miałem na myśli, zaznaczając powyżej, iż dyskusja wokół buntu ujawnia przeświad­
czenia i stanowiska uczestników konferencji.
W konsekwencji, nieuniknione staje się dotknięcie poruszanej w trakcie spotkania
problematyki zaangażowania. Chodzi tutaj oczywiście o zaangażowanie w sprzeciw
i bunt, będące udziałem badanej grupy. Tak się złożyło, iż wiele referatów opar­
to o własne doświadczenie bezpośredniego kontaktu, przebywania w takiej grupie
lub prowadzenia w niej badań terenowych. Grażyna Kubica opowiadała o aktywnej
postawie swoich studentów i własnej w przygotowaniach i udziale w Krakowskim
Marszu dla Tolerancji. Adam Pomieciński wskazywał, jak trudno było mu zachować
dystans w trakcie protestów alterglobalistów i jak namawiano go do ostatecznego
zdeklarowania się, po której jest stronie. Katarzyna Jaszczyk udzielała się w ruchu
społecznym zajmującym się imigrantami we Francji, który stał się przedmiotem
jej analizy. Kamil Siemaszko, omawiający scenę DIY jako sferę kontrkulturowego
buntu, w istocie odwoływał się do działań zespołu muzycznego, w którym sam gra.
W wielu referatach opowiedzenie się autorów po danej stronie, opowiedzenie się za
grupą podejmującą sprzeciw, nie budziło wątpliwości i było jednoznaczne. Wobec
ujęć współczesnej humanistyki, w tym i antropologii kulturowej, lokujących kwestie
etyczne w centrum rozważań i nawołujących do zaangażowania badacza, zajmowa­
nie takiego stanowiska nie było niczym nadzwyczajnym. Natomiast osobiste historie
dotyczące tej problematyki są same w sobie interesującym materiałem, stawiającym
przemyślenia referujących w innym świetle.
Kwestie buntu i sprzeciwu wyrażane i badane w antropologii w dość komplekso­
wy sposób przedstawił Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM). Odbył on wycieczki

504

Kronika

w przeszłość dziedziny, ale nawiązał także do interesujących inicjatyw ostatnich lat.
W kontekście powiązania antropologii z buntem, zaangażowaniem, potraktowaniem
samej dyscypliny jako sprzeciwu, szczególnie znaczące wydają się propozycje przy­
woływanych autorów, Davida Graebera i Jeffreya S. Jurisa. Pierwszy, podejmując
próbę powiązania antropologii i anarchizmu, drugi zaś - postulując typ etnografii
wojującej, przełamują definitywnie podział na badacza i aktywistę, prezentując an­
tropologię jako rodzaj praktyki zaangażowanej i sprzeciwiającej się, bunt zaś jako jej
warunek konieczny.
Część referatów i głosów w dyskusji poszła tym tropem. Bunt przedstawiano jako
pewien permanentny stan, który pozwala nawet charakteryzować samąkulturę, pełną
wewnętrznych tarć i sprzeciwów. Jest zatem nie tyle wymierzony w kulturę i przeła­
muje ją, co raczej ją definiuje. Z drugiej jednak strony, w trakcie dyskusji pojawiło
się pytanie, czy możliwy jest jeszcze we współczesnej kulturze bunt. Esencjalizowanie kultury współczesnej i podkreślanie jej komercyjnego, konsumpcyjnego czy
nawet masowego i popkulturowego charakteru (na przykład w wystąpieniu Michała
Bogdana i Macieja Przybylskiego z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych
SWPS) utrudniało oczywiście pozytywną odpowiedź. Zauważano też, iż we współ­
czesnej kulturze trudno zlokalizować jakieś centrum, władzę czy system, przeciw
którym w prosty sposób mógłby być skierowany bunt. Taka sytuacja niekoniecznie
jednak niweczy sprzeciw, być może wymaga innego sposobu jego analizy. Niektóre
referaty próbowały niewątpliwie wyjść poza dominujące paradygmaty przedstawia­
nia buntu, inne były dobrym świadectwem ożywionej dyskusji dotyczącej tej tema­
tyki. Dyskusji, którą warto kontynuować.
Ciekawym akcentem całego wydarzenia, o którym warto wspomnieć, była pro­
wokacja przygotowana przez organizatorów. W otwarciu konferencji i w pierwszych
sesjach uczestniczył tajemniczy mężczyzna, notujący i fotografujący wszystko w os­
tentacyjny sposób. Niektórych, nieco skonfundowanych uczestników, prosił o zgło­
szenie uwag i obserwacji, zostawiając im wizytówkę z nazwą równie tajemniczej
agencji. Wielu obecnych na sali szeptało i wymieniało uwagi dotyczące tej dziwnej
sytuacji, a organizatorzy bynajmniej nie demaskowali swej prowokacji. Zastanawia­
jące jest, iż ewentualna kontrola i zainteresowanie władzy oraz służb specjalnych
buntem i intelektualnymi rozterkami w tym zakresie może już dziś stanowić formę
żartu. To prawda, że żyjemy w Polsce w innej rzeczywistości niż jeszcze 30 lat temu,
to prawda, iż sprzeciw zostaje dziś często opakowany w popkulturo wy karton i wy­
stawiony na sprzedaż. Po to jednak mamy antropologię i tego typu konferencje, by
zastanawiać się, czy jest tak wszędzie i zawsze, oraz by wskazywać, że sprzeciw jest
wciąż możliwy, a nawet konieczny.

Rafał Kleśta-Nawrocki

Kronika

505
K O N FEREN CJA „PROJEKT: M IASTO POZNAŃ.
PRZEG LĄ D PR O JEK TÓ W BA DA W CZYCH” ,
PO ZN A Ń , 18-19 M A R CA 2010

Miasto to jedno z tych wyzwań badawczych, które od lat wzbudzają zaintereso­
wanie przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Współczesne miasta
są przestrzenią krzyżowania się odmiennych trybów życia rozmaitych grup i katego­
rii społeczno-kulturowych (określanych na przykład jako „imigranci”, „przejezdni”,
ludność „rdzenna”, „grupy społeczno-zawodowe”, „wyznaniowe”, „elity”, „zwykli
ludzie”). Najważniejszym zatem wymiarem współczesnego miasta staje się dynamika
zachodzących w jego granicach relacji, niespotykana w podobnym natężeniu w innych
skupiskach ludzi. Wpływa ona na kształtowanie poszczególnych identyfikacji zbio­
rowych i indywidualnych oraz na tak zwany miejski krajobraz (podział na dzielnice,
strefy centrum i peryferii, biedy i bogactwa, rozrywki i odpoczynku, kultury oficjalnej
i alternatywnej). Wszystkie te tendencje i przemiany są widoczne we współczesnej
tkance naszego miasta, w którym mieszkamy, pracujemy, spędzamy wolny czas. Prak­
tyka codziennego, tutejszego życia stała się inspiracją do podjęcia i realizacji projektu
badawczego, którego Poznań został bohaterem. Motywy były nie tylko pragmatyczne,
choć na pewno ma znaczenie, iż teren badawczy znajduje się tuż „za oknem”. Wybór
ten podyktowany został także chęcią sprawdzenia własnych możliwości badawczych
i interpretacyjnych, związanych z uwikłaniem antropologa w sieć relacji w danym
miejscu poprzez zamieszkiwanie w nim, a tym samym budowanie określonego związ­
ku emocjonalnego z otaczającą rzeczywistością.
Od roku 2008 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu
im. A. Mickiewicza jest realizowany projekt autorstwa Anny Weroniki Brzezińskiej
i Agnieszki Chwieduk z Zakładu Etnologii Polski, którego główne pytania badawcze
brzmią: czy istnieje miejski etnolog (mieszkający i działający w mieście), czy jest to
raczej etnolog miasta (specjalista, który wie, w jaki sposób badać miasto i w jaki spo­
sób te badania przełożyć na konkretne działania)? W odpowiedzi na te pytania projekt
proponuje spojrzenie na miejskie realia z dwóch perspektyw: „słownej” i „wizualnej”.
Pierwsza z nich wskazuje na istnienie „opowieści” o mieście, obecnych w świadomo­
ści jego mieszkańców. Funkcjonują one w postaci międzypokoleniowych przekazów
nawiązujących do zdarzeń, zachowań grupowych oraz wyobrażeń związanych z prze­
szłością lub z teraźniejszością miasta. Druga perspektywa - wizualna - dotyczy nazna­
czania przestrzeni miejskiej, wyznaczania granic (także tych wyobrażonych), sposo­
bów komunikowania się za pomocą obrazów i symboli. Projekt podzielony został na
trzy etapy: 1. Podstawy teoretyczne. Na tym etapie ustalano zakres pojęciowy takich
terminów, jak „lokalność - integralność”, „społeczność lokalna”, „tożsamość małych
grup”, „mapy mentalne” (miejsca charakterystyczne i magiczne, dzielnice „wyobra­
żone”), „folklor miejski” (wizualny i słowny - mapa przestrzenna folkloru związa­
na z konkretnym miejscem); 2. Podstawy metodyczne. Rozpatrzono specyfikę badań
w mieście, w tym między innymi sposoby dotarcia do respondentów i sposoby prowa­

506

Kronika

dzenia badań; 3. Podstawy historyczne - dzieje miasta, czyli kształtowanie przestrze­
ni miejskiej poszczególnych poznańskich dzielnic.
W rezultacie badań, 18 i 19 marca 2010 roku, odbyła się konferencja zatytułowa­
na „Projekt: miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, której organizatorem
był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. W konferencji brali udział
naukowcy głównie z poznańskich uczelni: UAM i Akademii Sztuk Pięknych, a także
pracownicy Polskiej Akademii Nauk - Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne­
go (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz goście z Uniwersytetu Mikołaja
Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Zielonogór­
skiego. Podczas dwudniowych obrad swoje projekty badawcze oraz wyniki badań
zaprezentowało 37 prelegentów, reprezentujących takie dyscypliny naukowe, jak
archeologia, architektura, etnologia, socjologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo,
filologia polska i słowiańska, historia, geografia, muzykologia i muzealnictwo. Obra­
dy odbyły się w sześciu sekcjach tematycznych, z których każda prezentowała inne
oblicze Poznania.
Pierwsza sekcja, zatytułowana „Miasto - materia tekstu”, dotyczyła głównie
problemów metodologicznych i metodycznych (A.W. Brzezińska i A. Chwieduk;
K. Palmowska, K. Rybarczyk i M. Smykowski), a także sposobów opisywania mia­
sta poprzez analizę nazw poznańskich ulic (P. Borowiak), konstruowania opowieści
0 miejscach opuszczonych (B. Stańda), również w perspektywie obszarów granicz­
nych (K. Walentynowicz-Moryl i P. Luczys) oraz zagadnień biografii pisarek związa­
nych z Poznaniem i Wielkopolską (L. Marzec, A. Gajewska i A. Kovacheva).
W sekcji drugiej - „Miasto warte pamięci?” - zaprezentowano podejście histo­
ryczne. Poznaliśmy punkt widzenia historyka dokumentującego historię powojenne­
go Poznania na podstawie archiwalnych zdjęć i dokumentów, a także zbierającego
relacje bezpośrednich świadków (M. Klorek). Inna perspektywa historyczna odnosi
się do okresu pradziejowego oraz sposobów odkrywania śladów najstarszej działal­
ności człowieka na terenie współczesnej aglomeracji poznańskiej (D. Jankowska,
A. Michałowski, K. Pyżewicz i M. Makohonienko).
Sekcja trzecia: „Kultura Miasta - pomiędzy instytucją a człowiekiem” - była po­
święcona zagadnieniom badań nad kulturą w obszarze metropolitarnego Poznania
(P. Kieliszewski i M. Poprawski), przeglądowi projektów realizowanych przez ze­
spół etnologów-muzealników (J. Minksztym) oraz zaprezentowaniu koncepcji Mu­
zeum Powstania Wielkopolskiego (P. Mikołajczak). Omówiono także wyniki badań
prowadzonych wśród młodych mieszkańców miasta, dotyczących rozpoznawania
najpopularniejszych marek poznańskich (R. Pacanowska, D. Grala).
W ramach czwartej sekcji - „Miasto kultur Obcych?” - poruszono problemy ba­
dawcze związane z nowym kierunkiem badań nad cudzoziemcami w Poznaniu, nad
sposobami ich integracji i adaptacji (N. Bloch, A. Szczepaniak-Kroll, A. Bełkot).
Sekcja piąta - „Miasto - materia obrazu i dźwięku” - odnosiła się do takich za­
gadnień, jak miejska etnomuzykologia (M. Wosińska) czy wizualne metody badania
1 doświadczania miasta (J. Stec, M. Rogowski i M. Sadło), a także do sposobów do­
kumentowania detali architektonicznych (W. Krzyżaniak, P. Szwiec) i prezentowania
za pomocą dokumentacji rysunkowej nieistniejących budowli (J. Stiller).

Kronika

507

Dwudniowe obrady zamknęła sekcja zatytułowana „Miasto kultur Swoich?”,
podczas której omawiano zagadnienia związane z tworzeniem się i funkcjonowa­
niem poznańskich szkół naukowych (A. Kobielska), prezentowaniem miasta przez
literatów (J. Roszak) oraz powstawaniem poznańskich salonów (W. Przewoźny).
Spotkanie przeplatały ożywione dyskusje na temat praktycznych zastosowań pre­
zentowanych projektów. Jak się okazało, naukowcy są świadomi faktu, że ich wysiłki
badawcze nie mogą mieć ekskluzywnego charakteru, zwłaszcza w czasach, gdy jed­
nym z wyznaczników poziomu naukowego jest nie tylko dojrzałość teoretyczna, ale
przede wszystkim przydatność osiągnięć badawczych. W dyskusji podniesiono ar­
gument, że poznańskie uczelnie mogą poszczycić się potencjałem naukowym, który
mógłby niejednokrotnie zaowocować poprawą warunków lokalnego życia w różnych
jego aspektach. Urzeczywistnienie tych dobrych pomysłów wymaga intensywnej
współpracy z władzami lokalnymi, które jednak - jak to wynikało z wielu przytacza­
nych przykładów - rzadko wykazują zainteresowanie. Masowe imprezy w rodzaju
Nocy Naukowców czy Festiwalu Nauki i Sztuki, mające na celu popularyzację na­
uki, to pożyteczna, ale już niewystarczająca inicjatywa. Konferencja odsłoniła więc
naglącą potrzebę integracji środowisk naukowych, które, nolens volens, muszą być
własnymi menedżerami, by zaistnieć j ako licząca się strona w publicznych rozstrzyg­
nięciach odnośnie do profilu miejskiego życia. W odczuciu uczestników wypełnia­
nie tego postulatu wymaga konsekwencji. Dlatego też organizatorki, przy poparciu
obecnych, postanowiły zaproponować drugie spotkanie za rok, tym razem warszta­
towe, by sprawdzić, na ile determinacja w głoszeniu postulatów przełożyła się na
skuteczne działania. Podobno „chcieć, to móc” !

Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk

PROJEKT „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE
K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O” , PO ZNA Ń-SZTU TOW O ,
M AJ-CZERW IEC 2010

Od 29 kwietnia do 11 maja 2010 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego
Stutthof - obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie oraz w pasie Mierzei Wiślanej
(gminy Stegna, Sztutowo i Krynica Morska) przeprowadzono antropologiczno-archeologiczne badania terenowe. Prace te były jednym z etapów większego projek­
tu badawczego „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, który
rozpoczął się w październiku 2009 roku z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropo­
logii Kulturowej UAM, Instytutu Prahistorii UAM, The University of Manchester
oraz Muzeum Stutthof w Sztutowie. W badaniach wzięli udział studenci, doktoranci
i pracownicy obu uniwersytetów oraz pracownicy muzeum.

508

Kronika

Projekt cechuje interdyscyplinarność, która znajduje wyraz zarówno na gruncie
metodologicznym, jak i empirycznym (prace terenowe). Współpraca między antro­
pologią i archeologią wydaje się tutaj szczególnie istotna, gdyż pozwala określić kul­
turowy kontekst badanej przestrzeni fizycznej i umożliwia studia nad biografią kraj­
obrazu (wyrażanąprzez społecznąi indywidualnąpamięć jednostki/grupy). W trakcie
realizacji projektu studenci archeologii i antropologii kulturowej poznają wzajemnie
metodykę i specyfikę badań obu dyscyplin. Służy temu kurs przygotowujący do ba­
dań terenowych, same badania, a także prowadzone analizy, interpretacje i wzajemne
reinterpretacje materiałów badawczych.
Celem badań była analiza i wstępna identyfikacja zmian krajobrazu fizycznego
i kulturowego KL Stutthof w kontekście czasu (od II wojny światowej do współczes­
ności) i przestrzeni (region Żuław, a szczególnie wsie przyległe do obozu). Akcent
antropologiczny położono na badanie społecznej świadomości i działalności ludności
lokalnej wobec KL Stutthof, sposoby oswajania przestrzeni (którą dla potrzeb pro­
jektu nazywamy „przestrzenią naznaczoną”), ekonomiczną stronę funkcjonowania
muzeum przedstawiającego historię obozu koncentracyjnego we wsi nadmorskiej,
o charakterze rekreacyjnym i turystycznym, a także refleksję nad wystawiennictwem
martyrologicznym. Aspekt archeologiczny badań dotyczył natomiast zastosowania
nieinwazyjnych metod badawczych w przestrzeni charakteryzującej się dużym ła­
dunkiem emocjonalnym (były obóz, cmentarz itp.), rekonstrukcji za pomocą me­
tod nieinwazyjnych części obozu żydowskiego i tak zwanego nowego obozu,
a także analizy społecznego kontekstu kradzieży artefaktów leżących w przestrzeni
KL Stutthof przez „detektorystów”1.
Metody wykorzystane w terenie obejmowały wywi ad etnograficzny (w tym bio­
graficzny i kwestionariuszowy), ankiety, obserwację uczestniczącą, rejestrację ikonosfery badanej przestrzeni, fotoelicytację12, pomiary geopatyczne i geofizyczne.
W ciągu dziesięciu dni badań zebrano 94 relacje pierwszych osadników przybyłych
na teren Żuław po II wojnie światowej, przeprowadzono 100 wywiadów z mieszkań­
cami Sztutowa, 192 ankiety ze zwiedzającymi Muzeum Stutthof oraz 16 wywiadów
z pracownikami muzeum. Dodatkowym materiałem były wywiady dotyczące dzia­
łalności „detektorystów” na terenie byłego obozu oraz materiał filmowy nakręcony
w budynkach należących kiedyś do obozu (m.in. willa komendanta).
Kolejnym etapem realizacji projektu było zorganizowanie spotkania, które od­
było się 18 czerwca 2010 roku w Poznaniu, z udziałem dyrektora Muzeum Stutthof
oraz kierownika Działu Oświatowego tegoż. Zaprezentowano wstępne wyniki badań
ankietowych przeprowadzonych wśród zwiedzających muzeum oraz wyniki analizy
SWOT uwzględniające możliwości rozwoju muzeum, a także jego ograniczenia.
1 Określenie to pochodzi od urządzenia służącego do wykrywania metali, zwanego „detektorem”.
Są oni także popularnie nazywani „poszukiwaczami skarbów”.
2 Metoda stosowana w antropologii audiowizualnej polegająca na wykorzystywaniu fotografii pod­
czas prowadzonych wywiadów. Badacz może pokazywać informatorowi zdjęcia wykonane kilkadziesiąt
lat wcześniej w jego miejscowości i prosić go o zidentyfikowanie widocznych na fotografiach miejsc na
współczesnej mapie miejscowości. Takie działania mogą pomóc w nawiązaniu kontaktu z informatorem
i skłonić go do podzielenia się swoimi wspomnieniami, odczuciami i emocjami z badaczem.

Kronika

509

Przedstawienie wszystkich efektów badań oraz danych zebranych przez etnologów
i archeologów nastąpi podczas planowanej konferencji i w przygotowywanej publi­
kacji. W kolejnych latach planujemy kontynuowanie badań, w ramach długofalowej
współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie.

Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska

PRO JEK T „PU SZCZA PY ZDRSKA . OLĘD RZY I ICH ZELAZN E
D O M Y ”, W RZESIEŃ-CZERW IEC 2010 ORAZ KO N FEREN CJA
„PU SZCZA PY ZD R SK A O LĘDRZY I ICH ŻELA ZN E DOMY,
STAN DZIEDZICTW A I PER SPEK TY W Y N A PR ZY SZŁO ŚĆ” ,
BLIZANÓW , 13 LISTOPADA 2009

Puszcza Pyzdrska to obszar położony na wschodzie Wielkopolski, którego granice
wyznaczają rzeki Warta, Prosną, Czarna Struga oraz linia lasu na południu. Od XVIII
wieku był to teren intensywnego osadnictwa olęderskiego, a od 1815 roku - obszar
pograniczny pomiędzy zaborem pruskim a Królestwem Polskim. Na tym obszarze
zachował się specyficzny poolęderski krajobraz, na który składają się mozaika pól
i lasów, łąki i rowy melioracyjne, puszczańskie osady z licznie zachowanym budow­
nictwem drewnianym, glinianym czy żelaznym, które stanowi jego wyróżnik. Po­
zostałości dawnej granicy wiążą się także z rozwojem społecznym i gospodarczym.
Tak zwana kongresówka to obszar biedny, pełen niewielkich gospodarstw rolnych, ze
słabo rozwiniętą infrastrukturą, w dawnym zaborze pruskim powstawały zaś folwar­
ki, drogi itd. Głównym celem badań było dokumentowanie dziedzictwa kulturowego
i dzięki temu popularyzacja tego terenu jako atrakcyjnego turystycznie oraz pobu­
dzenie do rozwoju. Inicjatorem badań było Stowarzyszenie „Mecenat”, a środki na
realizację projektu pozyskano z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach
programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Badania prowadzili naukowcy z In­
stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Pracowni Projektowania Detalu
ASP w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego w Poznaniu.
Pierwszym etapem realizacji projektu była kwerenda archiwalna przeprowadzona
przez dr. Zbigniewa Chodyłę, w której efekcie powstało opracowanie: „Osadnictwo
w Puszczy Pyzdrskiej od średniowiecza do początku XXI w.”. Prace realizowała in­
terdyscyplinarna grupa, która jesienią 2009 roku prowadziła na terenie puszczy sta­
cjonarne badania terenowe. W okolicznych wsiach badacze docierali do najstarszych
mieszkańców, z którymi rozmawiali o historii ich rodzin, wsi, zmianach zachodzących
na tym obszarze. Drugą grupą rozmówców były osoby pochodzenia olęderskiego, któ­
re po 1945 roku pozostały w Polsce. Pytano je o problemy dotyczące ich tożsamości,

510

Kronika

wspomnienia z okresu II wojny światowej, koegzystencji z ludnością polską itd. W ra­
mach badań inwentaryzowano krzyże i kapliczki przydrożne. Architektoniczna część
prac to inwentaryzacja budynków mieszkalnych oraz dokumentacja fotograficzna wy­
branych gospodarstw. W Pyzdrach przeprowadzono wśród uczniów gimnazjum an­
kietę dotyczącą identyfikacji z miejscem zamieszkania, a z nauczycielami tejże szkoły
wywiady na temat realizacji programu zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Zebrano
ogółem 77 ankiet z uczniami, 13 wywiadów' z najstarszymi mieszkańcami, dziewięć
wywiadów z potomkami olędrów oraz zinwentaryzowano dziewięć domów.
Rezultatem badań była konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne
domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, która odbyła się 13 listopa­
da 2009 roku w Blizanowie. Przemysław Kowalski (z „Echa Pyzdr”) przedstawił
projekt, a następnie dr Anna W. Brzezińska (IEiAK UAM) wygłosiła referat „Co
można znaleźć w Puszczy Pyzdrskiej? Możliwości wykorzystania potencjału kul­
turowego Puszczy Pyzdrskiej”, pokazując, w jaki sposób dziedzictwo kulturowe
tego obszaru może służyć do aktywizacji lokalnych społeczności. Kolejny referat,
„Co w Puszczy Pyzdrskiej piszczy, czyli mieszkańcy o dziedzictwie kulturowym”,
przedstawiła Paulina Baranowska (IEiAK UAM). Mówiła o elementach, które two­
rzą tożsamość mieszkańców tego obszaru. Z kolei Witold Przewoźny (Muzeum
Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) w wystąpieniu „W kręgu
pracy, wiary i uporu. Z historii osadnictwa olęderskiego w Polsce” opowiedział, na
czym polegało osadnictwo olęderskie. Efekty badań architektonicznych zaprezento­
wała mgr Patrycja Mikołajczak (ASP Poznań), która w referacie „Puszcza Pyzdrska
- zapomniane domostwa” scharakteryzowała budownictwo wiejskie, a na podstawie
zagrody z Nowolipska omówiła konkretne rozwiązania architektoniczne. Wystąpie­
nie Bartosza Stańdy (IEiAK UAM) „Rozwój obszaru Puszczy Pyzdrskiej na przy­
kładzie wsi Czarny Bród” przedstawiało jedną z osad, ukazując, jak słabości tego
terenu zamienić w jego walory. Konferencję zamknął referat dr. hab. Piotra Szwieca
(ASP Poznań), „Architektura regionalna w krajobrazie Puszczy Pyzdrskiej”, który na
podstawie konkretnych obiektów i rozwiązań architektonicznych scharakteryzował
zjawisko architektury regionalnej.
Ważnym efektem badań jest również wystawa „Olędrzy i ich domy z żelaza”
zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, Oddział Muzeum Naro­
dowego. Wystawa ta ma na celu przybliżenie tak bliskiego, a nieznanego obszaru
Wielkopolski. Poprzez zdjęcia i obiekty (sprzęty, meble) pozyskane w trakcie badań
pokazuje bogactwo i różnorodność tego regionu.
Wydaje się, że przeprowadzony projekt badawczy można traktować jedynie jako
wstępny. Sytuacja społeczno-kulturowa regionu Puszczy Pyzdrskiej z całą pewnoś­
cią zasługuje na dalsze badania, a doskonale zachowane budownictwo tradycyjne
wymaga pilnej inwentaryzacji oraz, w przypadku najciekawszych obiektów, prac
kons erwatorski eh.

Bartosz Stańda

Kronika

511

WYSTAWA „SZTU K A SPOD K RO SN A I IG ŁY ” ,
M U ZEU M ETN O G RA FICZN E, O D DZIA Ł M U ZEU M N A R O D O W EG O ,
W ROCŁAW, 27 LISTOPADA 2009-21 LU TEGO 2010

Tkanina jest od wieków związana z kulturą człowieka. Służyła dawniej przede
wszystkim do wytwarzania odzieży chroniącej przed wpływem różnych warunków
klimatycznych. O tym, że ludzie używali włókna lnianego już 35 tys. lat temu, świadcząznaleziska archeologiczne z jaskiń położonych w Gruzji. Można przypuszczać, że
warsztat tkacki należy do jednych z pierwszych wynalazków człowieka. Ozdabianie
wyrobów tkackich jest natomiast jednym z ważniejszych elementów sztuki ludowej.
Materiały tkane wzorzyście znalazły szerokie zastosowanie w stroju ludowym, ale
także we wnętrzu mieszkalnym, gdzie używano ich do przykrywania posłań, ław, do
zawieszania na ścianach, zdobienia obrazów, występują też jako bielizna pościelowa
i stołowa; niektóre służyły do przykrywania siedzenia na wozie lub były narzucane
na konia.
Na ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu zaprezentowano tka­
ninę nie tę odzieżową, ale dekoracyjną, zaspokajającą pewne potrzeby estetyczne,
przejawiające się w chęci ozdabiania swojego najbliższego otoczenia. Były to więc
różnego rodzaju narzuty na łóżka, ręczniki, obrusy i serwetki, poszewki na poduszki,
kilimy, makatki. W sumie ponad 100 tkanin przywiezionych na Dolny Śląsk po 1945
roku przez ludność przesiedleńczą.
Głównym założeniem wystawy było przedstawienie szerokiego spektrum pol­
skiego tkactwa ludowego, obejmującego różne zastosowane techniki, wzornictwo
oraz funkcje poszczególnych typów tkanin dekoracyjnych. Szczególnie ważne było
ukazanie różnorodności tkanin ze względu na ich proweniencję - pochodzą one
z rozległego obszaru Polski przedwojennej, obejmującego zarówno Kresy Wschod­
nie, jak i Lubelszczyznę, Białostockie, Mazowsze. Część z nich przywieziono spoza
Polski - z Bukowiny rumuńskiej i z Bośni. Cały wrocławski zbiór tkanin ludowych
jest świadectwem burzliwych losów ludności przesiedlonej na Dolny Śląsk oraz spe­
cyficznej heterogenicznej kultury tego regionu.
Walory plastyczne nadaje tkaninie przede wszystkim barwa i ornamentyka, choć
w dużej mierze zależy to również od zastosowanego surowca i rodzaju splotu tka­
ckiego. Jeszcze pod koniec XIX wieku w tkactwie ludowym używano głównie su­
rowców naturalnych, takich jak len, wełna i w mniejszym zakresie konopie. Stop­
niowo wzrastało znaczenie bawełny, a w połowie XX wieku zaczęły pojawiać się
włókna sztuczne. Szeroko przyjęło się również wtórne wykorzystanie zużytych tka­
nin fabrycznych, na przykład w chodnikach-szmaciakach. Wśród kilku stosowanych
rodzajów splotów, najprostszy i najbardziej znany jest splot płócienny, w którym nici
wątku i osnowy są tej samej grubości i przetykają się na przemian równomiernie.
Blisko spokrewniony ze strukturą płótna jest splot rypsu płóciennego - różni się uży­
ciem rzadszej lub cieńszej osnowy, która staje się niewidoczna pod grubszymi nitka­
mi wątku. Trzecim, dość często spotykanym splotem, jest splot rządkowy, zwany też

512

Kronika

drelichowym lub czynowatym - rozpoznaje się go po ukośnie biegnących rządkach.
Trzy wymienione sploty mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą wczesnego śred­
niowiecza i były szeroko rozpowszechnione. Do ich wykonania wystarczyły dwie
nicielnice. Przy zwiększonej liczbie nicielnic albo przy użyciu techniki kilimowej
uzyskiwano wzory bardziej skomplikowane. Kolorystyka tkanin wzbogaciła się do­
piero w drugiej połowie XIX wieku, w związku z upowszechnieniem barwników
anilinowych, które wyparły barwniki naturalne.
Ze względu na rodzaj dekoracji można wyróżnić kilka większych grup tkanin. Są
to materiały tkane w pasy, kraty lub bardziej wzorzyste oraz ozdabiane haftem. Dwie
pierwsze grupy uważane są za najbardziej tradycyjne i typowe dla polskiego tkactwa
ludowego. W tkaninach wzorzystych, takich jak dywany dwuosnowowe, tkaniny
przetykane czy kilimy, często odzwierciedlały się również wpływy obce, przenikają­
ce do tkactwa ludowego za pośrednictwem pracowni rzemieślniczych.
Pasiaki stanowiąnajliczniejszągrupę wśród ludowych wyrobów samodziałowych
i mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą XI wieku. Lniana osnowa jest w nich
najczęściej przeplatana różnokolorowym, wełnianym wątkiem. Początkowo tkaniny
te były stosunkowo skromne, dwu- lub trzykolorowe, o wąskich paskach; współ­
cześnie kolorystyka niektórych pasiaków jest bardzo bogata. Występują w północno­
-wschodniej Polsce, na Mazowszu, północnej Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie, Śląsku
Opolskim i w Sieradzkiem. Znane były również wśród Kresowiaków i wraz z nimi
trafiły po 1945 roku na Dolny Śląsk. Wprowadzenie różnobarwnych nici zarówno
w wątku, jak i w osnowie daje w rezultacie tkaninę kraciastą, która znana była, po­
dobnie jak pasiak, już w czasach wczesnośredniowiecznych.
Tkaniny dwuosnowowe znane są z terenów północno-wschodniej Polski - głów­
nie z Białostocczyzny, Podlasia, Mazur oraz z północnych Kurpiów. Składają się
z dwóch warstw wykonanych z nici wełnianych prostym splotem płótna. Osnowa
i wątek każdej warstwy są w odmiennych kolorach, przez co dywany są dwubarwne
(sporadycznie wielokolorowe), często w bardzo kontrastowych zestawieniach. Wzór
powstaje przez wydobywanie na wierzch, w określonych miejscach, warstwy dolnej.
Najstarsze tego typu dywany z obszaru Polski pochodzą z XVIII wieku z Mazur,
ale już w XIX wieku przestano je tam wyrabiać. Na Białostocczyźnie i Podlasiu
ich produkcja utrzymała się do dzisiaj, a nawet wzrosła dzięki działalności Cepelii.
Do tkactwa ludowego tkaniny dwuosnowowe dostały się za pośrednictwem tkactwa
rzemieślniczego indywidualnego lub manufakturowego. W ornamentyce dywanów
dwuosnowowych występują motywy geometryczne, zgeometryzowane roślinne
i zoomorficzne oraz scenki zaczerpnięte z życia wiejskiego.
Tkaniny „przetykane” są typowe dla pogranicza litewsko-białoruskiego (Wileńszczyzna, Nowogródzkie, Polesie), skąd rozeszły się na Białostocczyznę, Kurpie,
Podlasie, Lubelszczyznę; znane są również na Mazurach i Pomorzu. Są stosunkowo
młode, ich tradycja w zasadzie nie sięga XfX wieku, a w niektórych wsiach pojawiły
się dopiero tuż przed II wojną światową. Do tkactwa ludowego trafiły za pośredni­
ctwem zawodowych tkaczy-rzemieślników, od których wiejskie tkaczki przejmowa­
ły jedynie prostsze wzory. Specyfiką tkanin przetykanych jest tło utworzone splotem
płóciennym oraz wzór powstający poprzez przewlekanie dodatkowego wątku, który

Kronika

513

w kolorze oraz surowcu jest odmienny od tła. Kolorystyka jest bardzo różnorodna.
Ornamenty, jakie powstają na tkaninach przetykanych, to przede wszystkim proste
motywy geometryczne złożone z wzorów kostkowych. Z czasem wprowadzano
motywy bardziej rozbudowane roślinne, zoomorficzne, a nawet antropomorficzne.
Ornamentów nie wymyślały jednak same tkaczki, lecz były one odwzorowywane
z wyrobów fabrycznych (kap, firan, obrusów).
Kilimy są tkaninami dekoracyjnymi dwustronnymi o bardzo odległej tradycji.
Technika ich wykonania jest jednym z najstarszych sposobów tkactwa wzorzy­
stego i polega na ręcznym wybieraniu osnowy w celu przeciągnięcia wątku two­
rzącego wzór. Na Huculszczyźnie (skąd pochodzi większość kilimów w zbiorach
ME) początkowo były one wyłącznie wyrobami domowymi, którymi zajmowały
się przede wszystkim kobiety. Pod koniec XIX wieku w Kosowie założono szkołę
tkacką, w której wykonywano kilimy według wzorów ludowych i stylizowanych.
Uczniowie tej szkoły zakładali później domowe warsztaty albo większe pracownie.
W okresie międzywojennym Kosów stał się centrum przemysłu tkackiego, w okoli­
cy działało około 500 warsztatów. Ornament kilimów huculskich to przede wszyst­
kim motywy geometryczne w układach pasowych, ale także zgeometryzowane
roślinne.
Tkaniny ozdabiane haftem to głównie proste płótna lniane i bawełniane, choć w ten
sposób zdobiono także tkaniny wzorzyste. Podstawowe techniki ludowych wyszyć
były ściśle związane ze strukturą materiału. Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są
tak zwane ściegi liczone, w których odlicza się nitki płótna podczas wyszywania or­
namentów, co powoduje ich geometryzację. Najpopularniejszy jest ścieg krzyżyko­
wy, bardzo rozpowszechniony również ścieg płaski. Spośród ściegów swobodnych,
niezwiązanych ze strukturą tkaniny, archaiczny w formie jest ścieg łańcuszkowy.
Inne ściegi, takie jak na przykład zygzakowaty, okrętkowy, za igłą, „janina”, dzierga­
ny czy atłaskowy i podkładany, w kulturze ludowej zaczęły występować stosunkowo
późno (XVIII-XIX w.), w wyniku wpływów rzemiosła cechowego. Jedną z przyczyn
zarzucenia starych ściegów było także rozpowszechnienie się fabrycznego cienkiego
płótna, na którym liczenie nitek było zbyt żmudne. Do ludowych wyszyć z hafciarstwa profesjonalnego i haftów środowisk wyższych grup społecznych przeniknęły
pewne motywy zdobnicze, takie jak realistycznie ujmowane kompozycje kwiatowe.
Z najbardziej tradycyjnymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie ko­
lorystyczne. Na ogół były to hafty jednobarwne, rzadziej dwukolorowe. Wielobarwność wiąże się z wpływami obcymi, spoza środowiska wiejskiego, które przenikały
głównie za pośrednictwem zawodowego hafciarstwa.
Różnorodność zaprezentowanych tkanin przejawia się w dużym stopniu także
w ich funkcji - od dekoracyjnej, przez użytkową do obrzędowej, przy czym jedna
tkanina może spełniać kilka funkcji jednocześnie. Kilim zawieszony na ścianie de­
korował ją, ale również ocieplał. Na Huculszczyźnie przykrywano nim trumnę, po
pogrzebie zaś zostawiano w cerkwi. Ręczniki nie służyły do celów higienicznych, ale
przyozdabiano nimi święte obrazy, półki lub krzyże nagrobne. Narzuty na co dzień
przykrywały łóżka, ale mogły służyć także do okrycia konia, siedzenia na wozie
bądź też były używane jako płachta do przenoszenia dziecka. Obrusami i serwetkami

514

Kronika

nabywano stoły od święta; obrus wigilijny czy serwetki do koszyczka ze święconką
znalazły swoje miejsce w obrzędowości dorocznej. Płachta na trumnę, prześcieradło
dla położnicy czy zwykłe płótno lniane zastosowane do rytualnego spowicia odgry­
wały ważną rolę w momentach przełomowych dla wiejskiej społeczności. Większość
z tych tkanin była również niezbędnym elementem wiana panny młodej.
W zaprezentowanym na wystawie zbiorze tkanin najstarszymi były: ręcznik po­
leski z 1882 roku oraz narzuta białostocka z roku 1890. Część wyrobów datowano
na przełom XIX i XX wieku, większość natomiast pochodziła z okresu międzywo­
jennego, a na przykład chodniki-szmaciaki wykonane zostały już na Dolnym Śląsku
przez ludność przesiedleńczą.
Oprócz tkanin, ekspozycja ukazywała także cały proces tkacki - w prezentacji
filmowej. Uzupełnieniem wystawy były fotografie oraz teksty informacyjne.
Obecnie tkactwo zalicza się raczej do zawodów ginących. Wystawa umożliwiła
zwiedzającym poznanie tradycji tkackich oraz hafciarskich charakterystycznych dla
wielu regionów Polski. Ekspozycja dostała nominację w Konkursie na Wydarzenie
Muzealne Roku Sybilla 2009 w kategorii wystaw etnograficznych.
Hanna Goiła1

1Autorka scenariusza i realizacji oraz katalogu zbiorów, który towarzyszył wystawie: H. Goiła,
Wrocław 2009; aranżacja plastyczna Joanna Głowacz, fot. Wojciech Rogowicz.

T k a n in y lu d o w e ,



Item sets

Lud

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5770.pdf