-
Title
-
In memoriam/ LUD 2010 t.94
-
Description
-
LUD 2010 t.94 s.515-524
-
Creator
-
Reinfuss-Janusz, Krystyna
-
Burszta, Wojciech J.
-
Jasiewicz, Zbigniew
-
Tatara, Sylwia
-
Date
-
2010
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:5771
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6186
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Bajerowa, Irena (1921-2010)
-
Lévi-Strauss, Claude (1908-2009)
-
Rieszetow, Aleksander Michajłowicz (1932-2009)
-
Sampławska, Halina (1926-2009)
-
Type
-
czas.
-
Text
-
V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I
IRENA BAJEROWA
(1921-2010)
30 czerwca 2010 roku zmarła prof. Irena Bajerowa, wybitna znawczyni historii
języka polskiego, autorka fundamentalnych prac z tego zakresu, uwzględniających
związki języka z życiem narodu i kultury nastawionej na obronę tożsamości.
Prof. Irena Bajerowa była córką językoznawcy - Zenona Klemensiewicza. Uro
dziła się 13 marca 1921 roku. W roku 1938 rozpoczęła studia na Uniwersytecie Ja
giellońskim, które jednak przerwała wojna. Związała się z ruchem konspiracyjnym
- Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Kraj ową na terenie Krakowa i Warszawy. Pełni
ła funkcję łączniczki i sekretarki szefa sztabu Okręgu Krakowskiego AK, wyrabiała
też fałszywe dokumenty.
Podczas wojny poznała Karola Wojtyłę oraz przyszłego męża, Kazimierza Ba
jera. Ukończyła studia na tajnych kompletach. Po wojnie doktoryzowała się na
Uniwersytecie Jagiellońskim, ale później, ze względu na niechętne nastawienie do
niej ówczesnych władz uniwersyteckich spowodowane jej AK-owską przeszłością
i uwięzienie męża skazanego za działalność konspiracyjną, przyjęła w 1955 roku
propozycję pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Właśnie tam,
a następnie na powstałym w roku 1968 Uniwersytecie Śląskim tworzyła podstawy
śląskiej humanistyki.
Jako prorektor do spraw studenckich, w pierwszych dniach stanu wojennego zo
stała internowana wraz z ówczesnym rektorem, późniejszym marszałkiem Senatu
prof. Augustem Chełkowskim. Byli to jedyni rektorzy uczelni polskich internowani
w czasie stanu wojennego.
Funkcję prorektora ds. nauczania prof. Irena Bajerowa pełniła w Uniwersytecie
Śląskim w latach 1981-1982, była też zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej
w latach 1969-1972 oraz wieloletnim kierownikiem Zakładu Historii Języka Pol
skiego. W 1974 roku uzyskała tytuł naukowy profesora, a w roku 1989 - stanowisko
profesora zwyczajnego. Przeszła na emeryturę na początku lat 90., poświęcając się
nadal pracy badawczej.
Jedną z jej najważniejszych prac jest monumentalna, trzytomowa monografia
Polski język ogólny X IX wieku: stan i ewolucja.
Prof. Irena Bajerowa była członkiem wielu towarzystw naukowych, między in
nymi Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskiej Akademii Nauk, Rady
Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego
In memoriam
516
oraz Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego To
warzystwa Ludoznawczego.
Otrzymała wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych oraz nagród i wyróżnień,
wśród nich prestiżową nagrodę „Lux ex Silesia”, ustanowioną przez metropolitę ka
towickiego. W roku 2008 została doktorem honoris causa Uniwersytetu Śląskiego.
Prof. Irena Bajerowa została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
Krystyna Reinfuss-Janusz
CLAUDE LÉVI-STRAUSS (1908-2009)
OSTATNI HEROS HUMANISTYKI
Latem i jesienią 2008 roku w centrum Paryża, a ściślej rzecz biorąc - na wysta
wach wszystkich księgarń w tym rejonie, królował Claude Lévi-Strauss. Witryny
wypełniały nieodmiennie zdjęcia „papieża strukturalizmu” (z okresu pobytu w Ame
ryce Południowej albo z ostatnich lat, zawsze wówczas siedzącego w fotelu na tle
książek). Mistrz miał niebawem skończyć 100 lat, co było pretekstem do przypo
mnienia tej niezwykłej postaci, jubileuszowych wydań jego chef d ’oeuvre, a także
albumów ze zdjęciami z dawnych badań. Również świat intelektualny obchodził tę
rocznicę, ale jakby w sposób wyciszony, jako że - tak to bywa - nawet najbardziej
kontrowersyjni badacze po latach stają się klasykami, a urok dawnych sporów ma
już głównie nostalgiczny charakter. Rok później Lévi-Strauss zmarł w swoim pary
skim mieszkaniu przy ulicy Nicolasa Poussina, zamykając tym samym ważną epokę
w dziejach dwudziestowiecznej humanistyki. Powszechnie mówiono o nim, że nale
ży do pokolenia ostatnich wielkich herosów nauki, że jego autorska idea antropologii
strukturalnej jest zarówno koncepcją teoretyczną, jak i próbą całościowej filozofii
człowieka.
Dla Lévi-Straussa kluczowe znaczenie miały pojęcia nieuświadamianej struktu
ry ludzkiego umysłu, opozycja natura - kultura, zakaz kazirodztwa (i jego inwersja
w postaci zasady egzogamii) oraz myślenie mito-logiczne, oparte na spontanicznym
operowaniu metaforami i metonimiami. Francuski badacz uogólnił na całą kulturę
symboliczną to, co charakteryzować miało funkcjonowanie języka, stąd podstawowe
dlań znaczenie posiadało pojęcie opozycji binarnych i odróżnienie synchronii od diachronii. Credo swojej teorii i metody strukturalnej wyłożył krótko:
Zarówno język, jak i kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc
- ze stosunków logicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na
nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożone, ale tego sa
mego typu co te, które są mu właściwe; odpowiadają one pod wieloma względami
rozpatrywanej kulturze (Lévi-Strauss 1970: 130-131).
In memoriam
517
Według Lévi-Straussa kultura ma dwa poziomy. Pierwszy z nich ma charakter
powierzchniowy, na którym uczestnicy kultury potrafią sami tłumaczyć sens działań,
obrzędów, mitów czy zachowań rytualnych, nie zdają sobie jednak sprawy, że ich
myśleniem rządzi głęboki poziom kultury. Ów poziom to nic innego, jak niezmien
ne struktury umysłu, które mają charakter pozaświadomościowy, choć są racjonalne
i logiczne - zawsze i wszędzie. Zadaniem antropologa strukturalnego jest dotarcie do
mentalnego poziomu kultury, a tym samym do zasad myślenia ludzkiego, wspólnych
dla wszystkich ludzi.
Niewielu antropologów mogło się pochwalić za życia tak wielką międzynaro
dową renomą i sławą, tak wielką liczbą cytowań, polemik i nawiązań do własnej
twórczości. Od końca II wojny światowej do połowy lat 70. był chyba najważniej
szym autorytetem nauk o człowieku, wizjonerem, świetnym pisarzem i - co także się
podobało - hermetycznym umysłem, zatopionym w rozważaniach fundamentalnych.
Lévi-Strauss doprowadził do zasadniczej zmiany sposobu, w jaki antropolodzy sta
wiają pytania i definiują swój przedmiot badań w takich dziedzinach, jak stosunki
pokrewieństwa, sztuka, klasyfikacje i mitologia. Określany był zawsze jako człowiek
wrażliwy, na poły filozof i moralista, na poły chłodny analityk tajemnic ludzkie
go umysłu. Był zawsze zdystansowany wobec bieżącej rzeczywistości. Najlepszym
przewodnikiem po meandrach jego umysłowości jest z pewnością słynna, literacko
doskonała autobiografia (i podróż filozoficzna), Tristes tropiques (1955). To właśnie
w tej książce wyznał, że trzema dyscyplinami, które wyznaczyły horyzont jego po
znawczej wyobraźni, były geologia, marksizm i psychoanaliza; wszystkie trzy po
kazują, iż rzeczywistość nigdy nie jest tym, co widać na pierwszy rzut oka, a proces
rozumienia polega na redukowaniu rzeczywistości jednego rodzaju do innego rodza
ju rzeczywistości. Ponadto, wszystkie te trzy dziedziny borykają się z tym samym
problemem, jakim jest relacja między poziomem zjawisk postrzeganych zmysłowo
a poziomem refleksji umysłu. Zdaniem Lévi-Straussa także antropologia, jego pasja
i wybrana dziedzina wiedzy, winna zmierzać ku temu, by połączyć dziedzinę zmysło
wą i rozumową w jeden spójny system logicznych prawideł myślenia.
Francuski antropolog był dobrze przygotowany do podjęcia się takiej próby maksy
malnej racjonalizacji wiedzy o kulturze symbolicznej. Dwa względy miały tutaj decy
dujące znaczenie. Pierwszym jest jego talent do logiki formalnej. Drugim - inspiracje
empiryczne (pobyt wśród Indian Kaduweo, Bororo i Nambikwara) oraz teoretyczne,
w postaci językoznawstwa strukturalnego, z którym zapoznał się dzięki pobytowi
w Nowym Jorku i bliskiej przyjaźni z Romanem Jakobsonem. Także na lata amerykań
skie przypada skrupulatne poznanie osiągnięć tamtejszej antropologii kulturowej, któ
rej znajomość wykorzystał w swojej pracy doktorskiej Les structures élémentaires de
la parenté (1949). Po powrocie do Francji był już w pełni ukształtowanym badaczem
z jasno wyznaczonym celem - zrewolucjonizować antropologię, uczynić z niej wiedzę
tak ścisłąi zobiektywizowaną, jak udało się to językoznawcom strukturalnym.
Po fascynacji zagadnieniami pokrewieństwa, czego wyrazem była wspomniana
rozprawa doktorska, Lévi-Strauss skupił się przede wszystkim na badaniach mitolo
gii i klasyfikacji tubylczych. W tej sferze metody strukturalne wydawały się najbar
dziej użyteczne. Na pierwszy ogień poszło pojęcie totemizmu, jeden z najbardziej
518
In memoriam
niejasnych i obciążonych mistyfikacjami terminów antropologicznych. Zgodnie
z dominującą na przełomie XIX i XX wieku perspektywą ewolucyjną, badacze wi
dzieli w totemizmie jedną z pierwszych form religii pierwotnej, która miała polegać
na utożsamianiu się grup ludzkich z pewnymi gatunkami roślin i zwierząt. Kilku
badaczy brytyjskich zaproponowało nową interpretację totemizmu, ale dopiero Lévi
-Strauss nadał debacie poziom abstrakcji, który zadziwił naukowy świat. Według
autora Le totémisme aujourd’hui (1962) owo kontrowersyjne pojęcie to system kla
syfikacji grup społecznych oparty na analogii, która zestawia z jednej strony różnice
między grupami w świecie społecznym, a z drugiej - różnice między gatunkami
w przyrodzie. Tworzy się szczególny system myślenia, w ramach którego zakłada się
relację między pojedynczym zwierzęciem a gatunkiem, do którego ono przynależy,
co stanowi podstawę modelu intelektualnego dla wyobrażenia sobie relacji między
jednostką a jej kategorią społeczną. Społeczeństwa wybierają zwierzęta za swoje to
temy nie po to, aby je chronić (lub zjadać), ale dlatego, że „nadająsię do myślenia”.
Kontynuacją racjonalizowania umysłowości pierwotnej jest książka La pensée
sauvage (także rok 1962), w której Lévi-Strauss podważył powszechne wówczas
przekonanie, że umysłowość preliteracka znajduje się na jakimś przed-logicznym
etapie ewolucji. Myśl dzika jest jak najbardziej logiczna, ale „logiczna inaczej” - jest
naturalna, bliska intuicji zmysłowej, operuje konkretem, a nie abstrakcją. Co więcej:
jest ona uniwersalna, przej awiaj ąc się analogicznie w sztuce, wierzeniach i trądy ej ach
mitologicznych. Jest taka, jaką - w ostateczności - wyznacza struktura mózgu.
Przyjęło się, że najważniejszą pracą Lévi-Straussa są czterotomowe Mytholo
giques (1964-1971), logiczna kontynuacja jego rozważań nad naturą umysłu, teraz
odnoszonych wyłącznie do myśli mitycznej, która najlepiej obrazuje złożoność my
śli pierwotnej. Mistrz zanalizował blisko tysiąc mitów zebranych wśród 200 grup
indiańskich przez antropologów amerykańskich. Wniosek z jego badań był jedno
znaczny - mitologia nie posiada żadnej funkcji praktycznej, mity działająjako syste
my przekształceń, nieustannie opowiadają się w ludzkim umyśle w nieprzebranym
bogactwie wariantów. Mniej ważna jest semantyka mitów, bardziej ich syntaktyka,
a więc relacje opozycji, inwersji, symetrii, podstawienia i permutacji.
Był to niewątpliwie kolejny przełom w badaniach, niezależnie jak po latach oce
niamy wiarygodność wyjaśnień Lévi-Straussa. Rzecz w tym, że na diachroniczny
porządek narracji wyrażający się w syntagmatycznych relacjach między elementa
mi, nałożył on synchroniczny i paradygmatyczny porządek dotyczący grup relacji.
Nowatorstwo polegało w tym wypadku na określeniu mitu jako sumy wszystkich
swoich wersji, bez określania pierwszeństwa czy większej prawdziwo ści/kompletności poszczególnych wariantów. Różnice między poszczególnymi wersjami danego
mitu dają się zredukować do ciągu operacji podstawień analogicznych. W ramach
danego mitu można porównywać powtarzające się elementy i relacje, których nie do
strzeżemy, jeśli ograniczymy analizę do samego wątku narracyjnego. Rozpatrywanie
pokrewnych mitów, w których powtarzają się badane relacje, pochodzących z tego
samego społeczeństwa lub grup sąsiednich, pozwala na ujawnienie tych relacji. Ze
spół wariacji danego mitu wraz z operacjąmediacji tworzy grupę przekształceń, któ
ra przyjmuje kanoniczną formułę:
In memoriam
519
Fx(a) : Fy(b) :: Fx(b) : Fa-l(y), w której a i h są terminami, a x i y funkcja
mi tych terminów. W jednej z ostatnich książek, La potière jalouse (1985), Lévi
-Strauss o wiele przejrzyściej aniżeli w zawiłych wywodach z Mythologiques pokazał
działanie tej formuły, odwołując się do analizy amerykańskich mitów dotyczących
początków zazdrości i narodzin garncarstwa, w których centralne miejsce zajmuje
lelek, ptak o nocnym trybie życia1. Jeśli w miejsce a podstawimy / {lelek), w miejsce
b podstawimy k {kobieta), a z a i i j odpowiednio - z {zazdrość) i g {garncarstwo),
otrzymujemy wówczas:
Fz(l) : Fg(k) :: Fz(k) : F l-l(g), co z kolei należy czytać: funkcja „zazdrość” lelka
wobec funkcji „garncarstwo” kobiety jest tym, czym funkcja „zazdrość” kobiety jest
wobec odwróconej funkcji „lelek” garncarstwa (gdzie odwrócona funkcja „lelek”
oznacza innego, bardzo powszechnego ptaka amazońskiego, znanego pod nazwą
„garncarza”). Obecne w ramach pewnego cyklu mitycznego Indian Jivaro relacje
lelek/zazdrość i zazdrość/kobieta pozw a 1aj ą wyw n io skow ać relację między ptakiem
garncarzem a lelkiem (relację inwersji), która pozwala zamknąć cykl logiczny. Myśl
mityczna zatem, widziana jako zespół logicznych operacji, nie różni się od myślenia
praktycznego, różni je jedynie „materiał”, na którym operuje ludzki umysł, którego
cechą jest zawsze racjonalizm. Nie każdemu jest jednak dane ów podstawowy fakt
zrozumieć - temu służy metoda strukturalna.
Lata 60. i 70. ubiegłego stulecia upłynęły na polemikach z francuskim strukturalistą. Nie będzie przesadą napisać, że jego myśl „zaczadziła” niemal wszystkich
przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Strukturalizm próbowano fun
dować w literaturoznawstwie, historii sztuki, medioznawstwie, socjologii, archeolo
gii, w rodzących się studiach kulturowych, nie wspominając filozofii. Paradoksalnie,
Lévi-Strauss przeżył wszystkich swoich krytyków, a także kontynuatorów, których
zresztą było niewielu, bo jego koncepcja posiada wszelkie cechy myśli autorskiej,
naznaczonej sygnaturą jednej, heroicznej postaci. Nie ma już wśród nas Michela
Foucaulta, Jacquesa Derridy, Jacquesa Lacana, Pierre’a Bourdieu, Paula Ricoeura,
Clifforda Geertza, Edmunda Leacha i wielu innych adwersarzy mistrza strukturalnej
szarady logicznej. W ich ślady podążył sam Lévi-Strauss, pochowany na skromnym
cmentarzu w miejscowości Lignerolles.
Skończyła się na dobre pewna epoka wielkich opowieści o człowieku i kulturze,
których byli oni symbolami. Nauka się uskromniła, nie ufa uniwersalnym narracjom,
skupiając się raczej na naszym hic et nunc. Tym bardziej warto mieć we wdzięcznej
pamięci wielkiego antropologa, który chciał uczynić z ukochanej dyscypliny królo
wą nauk. I uczynił wiele, aby tak się wydawało przez kilka dziesięcioleci.
Wojciech Jó ze f Burszta
1 W tym miejscu odwołuję się do hasła C laude L é v i-S tra u ss, autorstwa B. Saladin d’Anglure’a,
zamieszczonego w: A. Barnard, J. Spencer (red.), E n cy k lo p e d ia a n tro p o lo g ii sp o łe czn o -ku ltu ro w ej,
Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen (w druku).
In memoriam
520
LITERATURA
Lévi-Strauss C.
1949
Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de
France.
1955
Tristes tropiques, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Smutek tropików, przeł.
A. Steinsbergowa, Warszawa: PIW 1960.
1962
La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Myśl nieoswojona, przeł.
A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969.
1962
Le totémisme aujourd’hui, Paris: Presses Universitaires de France; 1. wyd.
poi. Totemizm, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PWN 1968.
1964-1971 Mythologiques, 1-4, Paris: Plon.
1970
Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: PIW.
1985
La potière jalouse, Paris: Plon.
Saladin d’Anglure B.
w druku
Claude Lévi-Strauss, w: A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antro
pologii społeczno-kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen.
ALEKSANDER MICHAJŁOWICZ RIESZETOW
(1932-2009)
Aleksander M. Rieszetow, etnolog i orientalista rosyjski, zmarł w Sankt Peters
burgu 29 maja 2009 roku. Ceniony jest nie tylko dla poważnego i różnorodnego
dorobku naukowego, obejmującego ponad 400 publikacji oraz wiele prac redakcyj
nych. Pełnił również odpowiedzialne funkcje w zakresie organizacji nauki, a po
nadto zasłużył się dla integracji środowiska etnologów i antropologów rosyjskich.
Dla etnologów polskich i polskiej etnologii jest ważny jako badacz odbywający
materiały świadczące o pracach Polaków w Rosji i ich kontaktach z rosyjskimi
uczonymi.
Aleksander M. Rieszetow urodził się 1 sierpnia 1932 roku w osadzie Głubokij w ob
wodzie rostowskim, w rodzinie kolejarskiej2. Studiował w latach 1951-1956 na Wy
dziale Wschodnim Uniwersytetu Leningradzkiego, specjalizując się w historii Chin.
Po studiach uniwersyteckich dostał się na aspiranturę w Oddziale Leningradzkim In
stytutu Etnografii AN ZSRR i stamtąd został wysłany w roku 1957 na staż do Chińskiej
2 Dziękuję prof. W.A. Popowowi i redakcji „Etnografićeskogo obozrenija” za udostępnienie ne
krologów: przeznaczonego dla „Etnografićeskogo obozrenija”, napisanego przez A.A. Baburkina,
D.W. Iwanowa, W.A. Popowa i D.A. Samsonowa oraz przygotowanego dla czasopisma „Vostok” - pió
ra J.W. Riewunenkowej i J.W. Iwanowej.
In memoriam
521
Republiki Ludowej. Przebywał w Chinach do roku 1961, kolejno w Uniwersytecie
Pekińskim i w Centralnym Instytucie Narodowości w Pekinie. Powrócił stamtąd ze
znajomością języka chińskiego i tybetańskiego oraz historii i kultury Hanów oraz
mniejszości narodowych i etnicznych w Chinach, a także na terytoriach sąsiednich
podlegających wpływom kulturowym Chin. Wiedzę tę wykorzystał, przygotowując
w roku 1967 pod kierunkiem N.N. Czeboksarowa, którego uznawał za swojego mi
strza, pracę kandydacką, Bui. Zarys historyczno-etnograficzny, dotyczącą narodowo
ści z południowych Chin. W latach 1975-2002 pracował na stanowisku kierownika
Działu Etnografii Wschodniej i Południowo-Wschodniej Azji, przemianowanego
na Dział Krajów Wschodu, w Leningradzkim Oddziale Instytutu Etnografii i An
tropologii AN ZSRR. Oddział w roku 1992 stał się znów samodzielnym Muzeum
Antropologii i Etnologii (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Powierzono
także A.M. Rieszetowowi funkcję sekretarza naukowego Oddziału Leningradzkiego Instytutu Etnografii AN ZSRR (1969-1976) oraz niezwykle ważną, w sytuacji
kiedy na całym terytorium ZSRR tylko dwa ośrodki naukowe miały uprawnienia do
nadawania stopni naukowych ze specjalności etnografia, funkcję sekretarza nauko
wego tak zwanej Rady ds. Dysertacji, którą pełnił w latach 1969-2001. Organizował
i uczestniczył w wielu ekspedycjach naukowych na Dalekim Wschodzie, Syberii
i w Mongolii.
Prace naukowe A.M. Rieszetowa koncentrowały się na problematyce etniczno-kulturowej Chin oraz obszarów, na których prowadził badania terenowe. Był mię
dzy innymi autorem kilku rozdziałów w tomie Ludy Azji wschodniej (1965) z serii
„Ludy świata”. Od końca lat 70. XX wieku coraz większą uwagę kierował ku historii
etnologii w Rosji i w ZSRR. Dokonania uczonych prezentował w kontekście ich
osobowości, warunków pracy i życia, przywracając w ten sposób historii etnologii
rosyjskiej jej wymiar osobowy. Stał się cenionym biografistą, autorem dziesiątków
biogramów uczonych opublikowanych w wielu słownikach i encyklopediach rosyj
skich i zagranicznych. Do końca życia pracował nad przygotowaniem „Słownika
bio-bibliograficznego antropologów i etnologów Rosji XX wieku”. Jego wielką za
sługą było podjęcie badań nad uczonymi represjonowanymi w okresie stalinowskim
i wykreślonymi, przez cenzurę polityczną, z oficjalnej historii nauki. Uznany został
za założyciela i główną siłę sprawczą tego nowego w etnologicznej historiografii
rosyjskiej kierunku, który otrzymał nazwę studiów nad „represjonowaną etnografią”.
Przywracał także pamięć o rosyjskich etnologach-emigrantach; wiele artykułów po
święcił między innymi S.M. Szirokogorowi.
Docenione zostały wysiłki A.M. Rieszetowa, podejmowane zwłaszcza na rzecz
integracji środowiska etnologów rosyjskich. Swoimi badaniami z zakresu historii
etnologii rosyjskiej wskazał na ciągłość w dziejach tej dyscypliny; dbał o to, aby
nie zanikła więź między tworzącymi ją różnymi pokoleniami uczonych. W tym celu
napisał dziesiątki nekrologów upamiętniających dokonania odchodzących badaczy.
Uczestniczył w działaniach mających na celu utrzymanie więzi i kontaktów w ra
mach etnologii rosyjskiej, obecnie zdecentralizowanej, przyjmującej różne orienta
cje teoretyczne i podlegającej konkurencji nowo ukształtowanych dyscyplin, między
522
In memoriam
innymi tak popularnej na terenach dawnego ZSRR kulturologii. Był współzałoży
cielem i przez wiele lat członkiem prezydium Asocjacji Antropologów i Etnologów
Rosji oraz członkiem rad redakcyjnych ważnych czasopism, między innymi „Etnograficeskogo obozrenija” i „Kur’era Petrovskoj Kunstkamery”. Wieloletnia działal
ność i zasługi A.M. Rieszetowa zostały uczczone wydaniem jubileuszowej księgi
Problemy obscej i regionaPnoj etnografii. K 75-letu A.M. Resetova, Sankt-Peterburg
2007, z cennym „Słowem wstępnym” i bibliografią Jubilata.
Z Aleksandrem M. Rieszetowem spotkałem się w Krakowie na III Międzynaro
dowej Konferencji poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu i jego dziedzictwu na
ukowemu (29.08-2.09.1999 roku). Zbliżyło nas zainteresowanie historią etnologii.
Rozpoczęliśmy współpracę, która zaowocowała opracowaniem i wydaniem kore
spondencji Dmitrija K. Zielenina z Kazimierzem Moszyńskim i Adamem Fischerem
ze zbiorów Petersburskiej Filii Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk i Archiwum
Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Przygotowa
niu artykułów oraz biogramu Walentyna A. Moszkowa do drugiego tomu słownika
Etnografowie i ludoznawcy polscy (2007) towarzyszyła korespondencyjna wymia
na informacji. Drugie i ostatnie moje spotkanie z A.M. Rieszetowem miało miejsce
w Petersburgu, w maju 2008 roku. Nie wychodził już wówczas, z powodu choroby,
z mieszkania, pomagał jednak w moich pracach archiwalnych. Przekazał informa
cję o korespondencji Marii Antoniny Czaplickiej z Lwem Sztembergiem, dzwonił
do zaprzyjaźnionych pań w Archiwum z prośbą, aby pomogły mi w moich poszu
kiwaniach. Odwiedziłem go 25 maja. Mieszkał samotnie, nie założył rodziny, żył
z głodowej emerytury otoczony opieką przyjaciół. Jednopokojowe mieszkanie było
wypełnione do ostatniego skrawka książkami i teczkami z materiałami. Zajmowały
półki wokół ścian pokoju, leżały na stole, krzesłach, podłodze, pozostawiając miejsce
tylko dla polowego łóżka i wąskiego przejścia. Wlewały się do korytarzyka i kuchni,
zapełniały stół kuchenny z wolnym jedynie jego brzegiem. Opowiadał o dzieciństwie
i młodości w obwodzie rostowskim, trudnych relacjach z kozakami w okresie okupa
cji niemieckiej, czuł się „jużnikiem” - Rosjaninem z południa Rosji. Był pochłonięty
sprawami etnologii w Rosji oraz w Muzeum Antropologii i Etnografii i wykonywa
nymi pracami. Relacjonował trudności w gromadzeniu, poprzez ankiety, materiałów
do przygotowywanego słownika antropologów i etnologów Rosji. Pragnął opraco
wać listy M.A. Czaplickiej do L.J. Sztemberga, namawiał mnie do poszukiwania
listówM.A. Czaplicki ej do W.I. Jochelsona,októrychsądził, że znajduj ąsię w archiwum
Instytutu Orientalistycznego RAN w Petersburgu. Żywo zainteresował się pierwszym
użyciem w publikacj achrosyj skich, spośród znanych, terminu „etnografia”, odnalezio
nym przeze mnie w „Nastavleniach dla sostavlenia v gimnaziach... zapisok po raźnym
naukam” z roku 1812, do którego dotarłem dzięki ich przetłumaczeniu i opublikowa
niu w „Dzienniku Wileńskim” w roku 1816. Był dumny z wydanej na jego cześć księgi
jubileuszowej.
Aleksander Michajłowicz Rieszetow pozostanie w mojej pamięci jako człowiek
bez reszty oddany nauce, życzliwy i pomocny.
Zbigniew Jasiewicz
In memoriam
523
PRACE A.M. RIESZETOWA OPUBLIKOWANE
W WYDAWNICTWACH POLSKICH:
2001a
D.A. Klemenc i ego svazi s polskim i etnografami, w: Bronislaw Piłsudski
andFutabatei Shimei - an Excellent Charter in the History o f Polish-Japa
nese Relations, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań”, Monograph
2001b
Suplement 7, red. A.E Majewicz, T. Wicherkiewicz, Poznań, s. 401-411.
(wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego
2003a
z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Ro
syjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Lud” 85, s. 277-288.
Novye nahodki p is ’em B. Pilsudskogo v Sankt-Peterburgskih arhivah,
„Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 243-247.
2003b
2003c
2003d
2004
2007
O p is ’mah V.A. Moskova k akademiku V.V. Radlovu: V.A. Moskov kak
ucenyj; P is’ma V. A. Moskova, „Rocznik Orientabstyczny” 55: 1, s. 5-44.
(wstęp i komentarze), Bronislav Pilsudskij. P is’ma L ’vu Akovlevicu
Sternbergu (1903 i 1905 g g j; Vasil’u Vasil’evicu Radlovu (1905 g.); Dmitriu Alekandrovicu Klemencu (1908 g.); Karlu Germanovicu Zalemanu
(1909 g.), „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 249-259.
(wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja między Adamem Fischerem
a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Nau
kowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Archiwum
Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia Polska” 47:
1-2, s. 31-47.
(wspólnie z W.M. Łatyszewem), Korespondencja Władysława Kotwiczą
i Lwa Szternberga (1924-1925), „Przegląd Wschodni” 9: 1 (33), s. 185-193.
Walentyn Aleksandrowicz Moszkow. Rosyjski wojskowy, etnograf i folk
lorysta amator, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss (red.), Etnografowie
i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław-Kraków:
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 219-221.
HALINA SAMPŁAWSKA
(1926-2009)
Halina Sampławska urodziła się w 1926 roku w Tucholi na Pomorzu. W latach 1957
-1963 studiowała germanistykę i etnografię na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu. W roku 1963 obroniła pracę magisterską napisaną pod kierunkiem prof.
dr. Józefa Burszty „Magia w obrzędowości weselnej ludu polskiego na tle porów
nawczym”. W tym samym roku podjęła pracę w Muzeum w Kwidzynie.
Znaczący dorobek Haliny Sampławskiej to ponad trzydzieści lat pracy merytorycz
nej w Dziale Etnografii kwidzyńskiego muzeum oraz szesnaście lat (1978-1994) pełnie
nia obowiązków kierownika tego muzeum - kuratora oddziału Muzeum Zamkowego
524
In memoriam
w Malborku. Halina Sampławska była członkiniąPolskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego od roku 1964, a od roku 1971 - również Zarządu Towarzystwa Miłośników
Ziemi Kwidzyńskiej. Ponadto pełniła funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków, od
roku 1966.
Dział Etnografii Muzeum w Kwidzynie zawdzięcza Halinie Sampławskiej upo
rządkowanie i opracowanie pełnego katalogu naukowego zbiorów (1200 obiektów)
oraz uzupełnienie i prowadzenie od roku 1970 księgi inwentarzowej muzealiów et
nograficznych. W okresie swej działalności wzbogaciła Dział Etnograficzny Muzeum
o 750 eksponatów z zakresu sztuki i kultury materialnej. Dzięki jej pracy powstały
nowe kolekcje z zakresu współczesnej rzeźby i haftu.
Halina Sampławska zorganizowała w oparciu o własny scenariusz stałą ekspozy
cję etnograficzną zatytułowaną „Sztuka i kultura ludowa Dolnego Powiśla”. Zorga
nizowała ponad 30 wystaw muzealnych, w tym 27 etnograficznych i trzy historycz
ne, do których opracowała scenariusze. Ponadto prowadziła muzealny Dział Historii
Walki o Polskość Powiśla, który wzbogaciła o wiele zabytków, opiekowała się rów
nież Działem Archeologii. Ogromna jej praca w dziedzinie popularyzacji wiedzy
etnograficznej to kilkaset prelekcji dla szkół oraz wykładów otwartych w muzeum,
audycji radiowych, artykułów popularnonaukowych, a także naukowych. Współpra
cowała z licznymi instytucjami oświatowymi i kulturalnymi regionu oraz ośrodkami
akademickimi, służąc pomocą merytoryczną. Przez wiele lat była też doskonałym
przewodnikiem po muzeum (ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów etnograficz
nych) oraz po Katedrze w Kwidzynie. Biegle władała językiem niemieckim.
Obok stałych penetracji terenu w celu pozyskania eksponatów etnograficznych dla
Muzeum, w latach 1969-1989 Halina Sampławska prowadziła badania nad kulturą
ludową Powiśla. Cykl badań dotyczących roku obrzędowego realizowała we wsiach
Tychnowy, Jeżewo i Dubiel w powiecie kwidzyńskim, a badania nad pieśnią ludową w gminie Janowo w tym samym powiecie. Początkowo zebrany materiał miał posłużyć
do napisania pracy doktorskiej, jednak nie został opracowany ani opublikowany. Inne
badania, z zakresu kultury duchowej (pieśni) oraz lecznictwa ludowego, prowadziła
Sampławska w nadwiślańskich wsiach Janowo, Klamrowo Małe i Pólko.
Innym obszarem działań Haliny Sampławskiej była opieka nad lokalnymi twór
cami ludowymi, promocja ich prac, koordynacja udziału w różnego rodzaju konkur
sach i praca jako członka jury. Jej konsultacje pomogły w odtworzeniu lokalnego
haftu i ludowego stroju powiślańskiego dla potrzeb Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle”
w Kwidzynie.
Studenci etnografii (głównie z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna
niu), odbywający w kwidzyńskim muzeum praktyki studenckie, zawdzięczają Hali
nie Sampławskiej opiekę naukową, pomoc i konsultacje, również przy pisaniu prac
magisterskich.
W roku 1995 mgr Halina Sampławska przeszła na emeryturę. Nadal pozostawała
w kontakcie z Muzeum w Kwidzynie, dzieląc się swą wiedzą i wielkim doświadcze
niem.
Zmarła 9 listopada 2009 roku w wieku 83 lat.
Sylwia Tatara
