-
Title
-
Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322
-
Creator
-
Szromba, Zofia
-
Date
-
1961
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:428
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
ZOFIA SZROMBA
WIEŚ
DZIERŻYSŁAWICE
Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w
1958—1959 r.
Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto
w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro
1
wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r .
zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol
nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze
p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne.
P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką
Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna
z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność
r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele
mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami
2
z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz,
a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3
ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*.
I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ
nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz
k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży
sławice.
W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice
Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1
Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno
grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89.
W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier
żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War
szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe".
J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken,
Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108.
2
3
4
AVIES DZIERŻYSŁAWICE
317
ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest
j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o
w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u
d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w
niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej
T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o
o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j
i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e
i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka
ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego.
W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez
ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o
w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za
g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y
w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po
z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y
w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w .
D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu
j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i
w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro
w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji
m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale
ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa
„ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y
mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u
O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon
S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana.
D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i .
5
6
D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m
na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr.
O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze
d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a
d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h ,
nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i ,
p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem
7
6
Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder
ganzla sufer kejfa.
Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch).
„Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925.
6
7
318
Z O F I A SZROMBA
n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi
w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze
mieślniczych itp.
S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra
b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się
t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y
c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba
rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u ,
a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f
Dirschelwitz
Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir
schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r.
przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona.
Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i
klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se
k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł
m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i :
Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e ,
Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e ,
W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w
Mochowie,
8
o b e j m u j ą c y w 1914
9
r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha
podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a
k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h .
15
człon
A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia
wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha,
z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i
ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i —
1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o
750 m i e s z k a ń c ó w .
N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze
obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą
j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba
Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r .
Gospodarstwa
o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y
dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i
z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten
o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł ,
b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i .
1 0
8
Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur
Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części.
„Der Oberschlesier", op. cit.
Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.:
9
10
wielkość gospodarstw:
ilość gospodarstw:
do 2 ha
39
2 —7 ha
61
7 —15 ha
14
ponad 15 ha
5
WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE
319
W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i ,
od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j
p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz
c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca
łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw,
i za
g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma
ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w ,
z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e
do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a
w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u
wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec
d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą
c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz
d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw
i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po
c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu.
Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do
r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i .
N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na
i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u
ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne
p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n
w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a
przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ;
Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i
i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione
przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers
dorfa, i i n .
U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y
soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y
w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System
t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y
wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a
dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j
więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y
siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e
znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce
jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " ,
s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy
mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą
s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej
ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r .
p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę
320
Z O F I A SZROMBA
1 1
u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i
czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie
we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego
radla-plużycy
do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo
d a r z y posiada t r a k t o r y .
H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw,
w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 %
liczba t z w . krowiarzy™.
Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi
l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo
c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m
t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu
d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y
w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o .
Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy
m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o ,
b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim
l u b w statkach),
nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z
cza siodłacze,
b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k
t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal
n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej
w domach wycuźnych),
bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej
s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o
żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług
t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę
d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze.
J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c
w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo
wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h .
D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y
i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody
te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na
d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o
(2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13
1 1
W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych
b. w. - 3.
Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada
jąc na ogół do 3 ha ziemi.
W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu
zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest
znaczenie słów „obora", „obornik".
12
1 3
WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE
321
nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza
r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a .
Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze
snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a
k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w ,
a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń
c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż
ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y
n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze
m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo
darstwie r o l n y m .
B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej,
od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u
szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c
t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a
przez r o d z i n y siodłacze
i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y
szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i ,
b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m
we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę
pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e
na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a
(lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da
chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy.
S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a
czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody
( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą
p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami
gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e
s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a
jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j .
Osobne d o m y wycuźne,
c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w
siodłaczych,
s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e
są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten
dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez
stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za
miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego.
Pomieszczenia
wycuźnicze
w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u ,
l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u .
W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y
oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo
w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę,
k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V
"
l
322
Z O F I A SZROMBA
j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o
m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany
jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m
ławami.
Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą ,
z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ,
a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m
w budownictwie.
Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó
r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za
b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się
z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w .
d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się
w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17
jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w .
S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze
d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego.,
w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest
przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły
w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h
d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u
omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą
w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a
niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t .
Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t
istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a
n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół
dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo
m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest
u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i .
1
14
14
Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule".
