-
Title
-
A propos Hazeliusa i Skansenu / LUD 2004 t.88
-
Description
-
LUD 2004 t.88, s.275-292
-
Creator
-
Czajkowski, Jerzy
-
Date
-
2004
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4736
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5105
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
muzea skansenowskie
-
Text
-
Lud, t. 88, 2004
II. POGLĄDY I OPINIE
JERZY CZAJKOWSKI
Sanok
A
PROPOS HAZELIUSA
I SKANSENU
W 87. tomie "Ludu" ukazał się artykuł Waldemara Kopczyńskiego mający
stanowić zarys biografii Artura Hazeliusa, twórcy Muzeum Nordycznego i Skansenu w Sztokholmie!. Była po temu okazja, bowiem w 2001 roku upłynęło 100
lat od chwili jego śmierci.
Autor podzielił artykuł na 3 rozdziały, przy czym tytuł pierwszego rozdziału jest
nieco prowokujący: "Artur Hazelius nieznany w Polsce?". Chciałoby się zapytać, komu nieznany i w jakim zakresie. Chyba nie Autorowi, który pretenduje do
miana znawcy problemu. A zatem ...? O Hazeliusie zwykle mówimy, czy piszemy w kategoriach literatury popularnej, czasami popularno-naukowej. Wynika to
z charakteru opracowań, którym niekiedy nie można doczepić etykietki publikacji
naukowej, a także bogactwa literatury, która towarzyszy większości publikowanych prac z zakresu muzealnictwa skansenowskiego, odpowiednio je też kwalifikując. Upływ czasu powoduje, że prace się starzeją, że do pewnych poglądów,
szczególnie historycznych, musimy wprowadzać korekty, ale nie dyskwaiifikuje
to dotychczasowych opracowań2• Przestarzała bibliografia zawsze pozostaje źródłem, szczególnie, gdy nie dysponujemy nowszą3.
I W. Kopczyński,
Artur Immanuel Haze/ius (/833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu
w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji
w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87,2003, s. 63-82.
l Np. Muzea skansenowskie
w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka MNR w Szreniawie, Poznań
1979, ss. 270. Open-Air Museums in Poland, red J. Czajkowski, Biblioteka MNR w Szreniawie
i MBL w Sanoku, Poznań 1981, ss. 314; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie.
Rzeszów-Sanok 1984, ss. 432.
) Tamże, oraz: A. Spiss, Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria C, Studia i Materiałyt. II, Warszawa 1985.
Jerzy Czajkowski
276
Większość autorów w sposób ogólnikowy i schematyczny traktuje początki idei muzealnictwa na wolnym powietrzu, powtarzając bezkrytycznie pewne
wiadomości. Zwykle są one ograniczone do minimum, ale w opracowaniach,
które nie mają charakteru historycznego, nie są wymagane ani konieczne.
Wymieniając nazwisko twórcy pierwszego Skansenu w Europie i okolicznościjego powstania, wprowadzamy czytelnika, czy też osobę zwiedzającą jakieś muzeum na wolnym powietrzu,
w tak zwaną ahnosferę epoki. Jest jednak oczywiste, że im bardziej oddalamy
się w czasie od pewnych zdarzeń, tym
mniej i rzadziej o nich mówimy. Czasem
jest to potrzebne, aby lepiej lub słuszniej ocenić miejsce, zdarzenia czy ludzi.
Ryc. 1. Artur Hazelius. Rysunek N. KjellberDotyczy to również dr. Artura Hazeliuga (Nordiska museet). Wg Gosta Berg, Karlin
sa (Ryc. l ). W tym przypadku nie pound Hazelius, 1986.
trzebujemy dokonywać oceny działalności, bowiem świadczy o tym ogólnoświatowy prąd kulturotwórczy, któremu On
nadał bieg. Powinniśmy natomiast poznać wszystkie realia, które towarzyszyły
narodzinom idei ijej rozwojowi. Hazeliusowi - jak można sądzić - na pewno
nie zaświtała nawet myśl, że muzeum, któremu dał początek, będzie rocznie gościć przeszło dwa miliony zwiedzających4, zapewne nie sądził też, iż konkretne
działanie, jakiego się podjął, zamieni się w ideę o wartościach humanistycznych
w globalnych rozmiarach, którą w samej Europie realizuje się w przeszło 2200
wsiach i miastach oraz w dużej, nieznanej liczbie miejscowości na wszystkich
kontynentach5.
Przeszło 20 lat temu napisałem, że "nie wiemy, czy i najakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu". I nadal podtrzymuję to twierdzenie6,
chociaż może nie w całej rozciągłości, bowiem dziś wiedza na tematy skansenowskie jest znacznie bogatsza. Wiadomo powszechnie, że w archiwum Nordiska museet w Sztokholmie są różne dokumenty, ale ich studiowanie w szwedzkim archiwum dostępne jest jedynie dla wybrańców. Bliskie podjęcie się - jeśli
'",i;.1',-,
Baken om Skansen, red. N.E. Baehrendtz, Stockholm 1980, s. 242-247.
J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 20, 313-329.
6 Sam Hazelius nie krył się z trudnościami, zwłaszcza finansowymi, bowiem bazował na prywatnych fundacjach i donacjach.
4
5
A
propos Hazeliusa i Skansenu
277
dobrze rozumiem słowa Waldemara Kopczyńskiego7takiej kwerendy dobrze
rokuje polskiej skansenologii. Szkoda, że już w 87. tomie "Ludu" nie znalazło się
miejsce dla kilku interesujących dokumentów, choćby wykazy podróży po kraju
i po całej Skandynawii, o których Autor wzmiankuje w sposób zupełnie ogólny
lub zapisane wrażenia Hazeliusa ze spotkań z ludźmi, z pobytu na światowych
wystawach itp. Bardzo użyteczne byłoby wykorzystanie materiałów zebranych
w pracy Arvida Breckstr6ma, której nie znałem wcześniej, a jest ona kopalnią
wiedzy o działaniach Hazeliusa w ciągu całego 1891 rokus. Pomijam fakt, że pomogłaby lepiej zrozumieć osobowość Hazeliusa, ale istotna jest ze względu na
problematykę czasu powstania samej koncepcji idei, o której mówimy. Doskonałą charakterystykę znajdujemy też w znanej Autorowi pracy Bringeusa9, który
przytacza między innymi wypowiedź Hazeliusa z 1898 roku na temat muzeum na
wolnym powietrzu lO. Warto też wziąć pod uwagę słowa Bengtssonal', odszukać
źródło jego informacji i ewentualnie wyjaśnić tę kwestię, tak jak i szczegóły techniczne, dokumentacyjne i finansowe związane z przenoszeniem pierwszych obiektów. Jeśli Autor - poprzez swoje studia archiwalne - pomoże je zrozumieć,
wówczas nie będzie podstaw do pisania, że [dotychczas!] nieznane są trudności
towarzyszące akcjom przejmowania i translokacji budynków do muzeuml2,
a ogólnoeuropejskiej muzeologii dostarczone będą historyczne dowody na przebieg prac w początkowym okresie. Każdy organizator muzeum na wolnym powietrzu napotyka na różne trudności, o czym się przekonujemy, gdy rozpoczynamy realizację takiej placówki.
Stwierdzenie, że z listów, notatek i wspomnień "dowiadujemy się szczegółowo
o planach i realizacji Skansenu" (s. 63) nabiera cech realnych wtedy, gdy dotyczy określonych prac. Sam Autor zwraca uwagę na "troskę i zarazem obawy
o powstanie Skansenu" (s. 75), wyrażone w liście Hazeliusa publikowanym przez
F. B66ka13• W innym miejscu stwierdza też, że "zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym" (s. 76). W związku z tym nie ma przesady, jeśli się informuje, że trudności musiały mieć miejsce, szczególnie przy całkowicie eksperymentalnej organizacji obiektu.
Aby uniknąć ewentualnych nieporozumień będę dalej używał określenia: Autor.
A. Breckstrom, "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under F6delsearet. "Fataburen".
Nordiska museets och Skansens Arsbok, Stockholm 1942, s. 109-128.
9 N.-A. Bringeus, Artur Hazelius och Nordiska museet. "Fataburen", 1972, Uddevallas, s. 7-30.
IQ Ibidem, s. 20.
II J. Czajkowski, Muzea ... , s. 16, przyp. 21. Bengt Bengtsson, dyrektor "Kulturen" w Lund
w 1965, w tymże roku z okazji otwarcia "Das Schleswig-Holsteinische Freilichtmuseum" wygłosił
referat Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. opublikowany w "Berichte aus dem
Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Heft 3--4, Neumiinster 1967, s. 3-14.
12 Myślę, że wszyscy organizatorzy
muzeów na wolnym powietrzu potrafią zrozumieć trudności związane z organizacją ibudową muzeum.
J)
F. Book, Artur Hazelius. En levnadsteckning. Stockholm 1923. Cyt. za W. Kopczyńskim,
op. cit., s. 75.
1
8
278
Jerzy Czajkowski
W rozpowszechnianiu idei Hazeliusa od samego początku ważną rolę odgrywały informacje przekazywane przez popularne gazety i różne czasopisma, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Nie słyszałem jednak, aby ktoś podjął się trudu
zebrania i oceny wartości takiego materiału. Należy się liczyć z dużymi trudnościami, chcąc np. w Szczecinie znaleźć stuletnie gazety z Krakowa, Lwowa czy
Warszawy. Napomykam jednak o tym, bowiem warto i trzeba pamiętać, że u nas
pisano na ten temat od początku XX wieku'4. Nie zawsze to, co było publikowane w gazetach lub czasopismach należy uznawać za literaturę "niefachową",
ajeśli nawet, to nie możnajednakjej nie dostrzegać i nie doceniać, bowiem dzięki gazetowym artykułom popularyzowano problem ochrony zabytków budownictwa, w tym również potrzebę tworzenia muzeów na wzór sztokholmskiego Skansenu. Jest to uwaga ogólna i w żadnym razie nie odnosi się do Autora.
Piszący nieraz popełniają błędy, szczególnie, gdy nie korzystają z bezpośrednich źródeł. Autor ma więc rację, zauważając, iż śp. Andrzej Gólski o 10 lat przyspieszył śmierć Hazeliusa15• Nawet przy dużej dozie dobrej woli nie można tego
szczegółu uznać za pomyłkę. Brak przypisu uniemożliwia jednak, zarówno Autorowi jak i mnie, wyszukanie źródła, a w żadnym ze znanych polskich i zagranicznych wydawnictw nie znajdujemy takiego lapsusu.
Lektura opracowania A. Gólskiego nie nasunęła Autorowi żadnych innych zastrzeżeń, gdyż w gruncie rzeczy jest to popularny, ale dobrze napisany artykuł.
Oparł się on m.in. na znacznie wcześniej opublikowanej pracy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiejl6, skąd przeniósł informację do swego opracowania o zakupie pierwszego obiektu "w miejscowości Mora"I? Ten szczegół w pracy Gólskiego Autor pominął milczeniem, aby tym silniej uwypuklić, że to ja właśnie wprowadzam "nieścisłe nazewnictwo", bowiem - jak pisze - "Mora to nie nazwa
farmy, to nazwa miejscowości!"'8. Ja w istocie napisałem " ...zakupił Hazelius farmę Mora ..."19. Jeśli jest tu błąd, to przYpatrzmy się, jak funkcjonował ten błędny
termin w naszej, i nie tylko, literaturze przedwojennej, a nawet po IIwojnie światowej. St.M. Sawicka (przyp. 12) w doskonałym merytorycznie opracowaniu pisała, że Hazelius zebrał potrzebne fundusze "...by zakupić w r. 1885 kilka budyn14 Np. J. Petrażycka- Tomicka, Szkice skandynawskie,
Lwów 1913, s. 18-36 (precyzyjne opisy
muzeów w Sztokholmie, Oslo i Lyngby); M. Flasiński, Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie.
"Młoda Polska" nr 24, 1924, s. 3-4; M. Morelowski, Kraków i "Skansen ", "Czas" nr 136 i 137
z dn. 17 i 19 VI 1927; T. Seweryn, Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy" nr 29,
z dn. 18 VII 1927; St.M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R. Y, Warszawa
1939, styczeń nr 1, s.3l-41.
IS A. Gólski, Zarys historyczny powstania
muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja,
w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1972, s. 18.
16 K. Zawistowicz-Adamska,
Park etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem, "Łódzkie
Studia Etnograficzne", t. I, Łódź 1959, s. 7-19.
17 Ibidem, s. 17, Gólski op. cit., s. 8.
18 W. Kopczyński,
s. 64.
19 1. Czajkowski,
op. cit., s. 254.
A
propos Hazeliusa i Skansenu
279
ków... w fermie (!) Mora w Dalekarlii", ale w podpisie pod zdjęciem podała: "Podwórzec fermy z Mora ..."2o.Jeszcze w 1957 roku Natalia Czechowiczowa odnotowała, cyt.: "W r. 1885 Hazelius, dzięki poparciu społeczeństwa, miał możność sprowadzić do Djiirgardenu części zabytkowej fermy Mora ... "21. Być może,
iż Autorowi nie dane było zapoznać się z tym opracowaniem, bo inaczej dostrzegłby, że w jednym zdaniu jest kilka błędów. Natomiast korzystając z opracowania
Alfreda Zaręby, Autor również przeoczył, co napisał on przed pół wiekiem,
a mianowicie, iż Hazelius kupił ". ..chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji ...''22.Do A. Zaręby wrócimy jeszcze niżej.
Przyjrzyjmy się także temu, co znajdujemy w opracowaniach szwedzkich, również w wydawnictwach publikowanych w Szwecji w języku niemieckim i angielskim. W przewodniku w języku niemieckim: "Moragarden. Der Morahof ist aus
Hausem der Gegend von Mora ... zusammengestellt. Der Hofhat zwei ohnhauser
eines flir den Bauern, das sogenannte Morahaus ..."23,a w innym przewodniku
do tych samych słów dodano: " ...aus dem Dorf Ostnor (das erste Gebiiuden
Skansens ...)"24.Przewodnik w języku angielskim na s. 5-6: "In ... 1891...The Mora
farmhouse was moved ... "25.W popularnym opracowaniu monograficznym w języku angielskim czytamy: "The Mora farm is made up ofbuildings ... from the
parish of Mora" (s. 2), a dalej "The farmhouse of the Mora farm comes from
Bulla's farm in the village ofOstnor. .. 4 kilometres north-west ofMora" (s. 3),
a pod koniec (s. 21) czytamy: "The house from Mora, known in literature as the
«Mora cottage» (Morastugan) was moved from Bulla's farm in the village of
Ostnor ... "26.Podobne informacje znajdujemy w źródłowym wydawnictwie Skansens hus och gardar7 (s. 343 i n.), zaś w dziele redagowanym przez Nilsa Erika
Baehrendtza, na którego Autor się powołuje, jeden z akapitów zaczyna się od
słów: "Ostnorsstugan, eller Morastugan"28, a według słownika szwedzkie elier
oznacza polskie albo.
Osada Ostnor wymieniona została również przez wybitnego znawcę muzealnictwa skansenowskiego w Szwecji, Rolanda Anderssona, w jego monografii
o muzeach na wolnym powietrzu w Dalarna29. Autor nie powołuje się jednak na
tę monografię, gdzie na s. 10 czytamy: ,,1891 oppnades Skansen. Hit hade da en
St.M. Sawicka, s. 32, 39 i n.
N. Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo", 1957, nr 6, s.IO.
22 A. Zaręba, Uwagi a muzeach skandynawskich,
"Lud", t. 41, cz. 2,1954, s. 1139.
23 Skansen Gebiiude und TIere ein kurzer Fiihrer, Stockholm 1974, s. 21.
24 Skansen, Halmstad 1991, s. 22.
25 A. Biornstad,
Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991.
26 M. Rehnberg, The Morajarm,
M. Janson ed., Stockholm 1975, ss.24.
27 1. Arno-Berg,
A. Biornstad (red), wyd. Nordiska museet Skansen, Jokoping 1980,
ss. 944.
28 N.E. Baehrendtz (red.), Baken om Skansen, 1980, s. 27. A. Biornstad,
Skansen Stockholm
Sweden, Boras 1991. M. Rehnberg, ss. 24.
29 R. Andersson, Hembygdsgardar
Dalarna, Falun 1978, ss. 206.
20
21
Jerzy Czajkowski
280
stuga fran Ostnor i Mora flyttats och inretts"3o. Dodajmy jeszcze, że w artykule
opublikowanym w Polsce w 1985 roku na temat muzeów w Dalarna tenże Roland Andersson napisał o otwarciu Skansenu i dodał: "Vnter den Hausern gab es
ein einfaches Haus aus Mora in Dalarna ..."31.Z wielu innych wybieram jeszcze
artykuł dyrektora muzeum "Kulturen" w Lund, Bengta Bengtssona, który pisał
w 1965 roku: "Der erste Einkaufwurde im Jahre 1885 vollzogen, aIs ein Wohnhau s von Mora in Dalecarlia gekauft wurde"32. Z tej właśnie pracy przejąłem
nazwę wsi Mora.
Sądzę, że porównanie sporej garści szczegółów wyjaśnia wszystko, zwłaszcza
gdy uwzględni się to, co Autor pisze (s.75), że sam Hazelius pewnego razu powiedział do idącego z nim Holmstroma: "Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę
z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollnas"33 (podkreśl. moje).
W świetle powyższych danych zarzut o wprowadzaniu przeze mnie nieścisłego nazewnictwa należy traktować co najwyżej dyskusyjnie. Dobrze byłoby zaś
wyjaśnić, że Mora była starą wsią kościelną i że była w niej gmina administracyjna, stąd prawdopodobnie dwoistość znaczenia. Obserwujemy to również
w innych miejscowościach Szwecji. Dodajmy, że w samej Mora powstało w 1905
roku. Stowarzyszenie "Przyjaciół rodzimej kultury w Mora" założone przez Andersa Zorna i jego żonę imieniem Emma34.Umożliwiło to zorganizowanie w Mora
w latach 1911-1919 i 1929-1930 muzeum na wolnym powietrzu. Znajduje się tam
39 obiektów przeniesionych z całej parafii. Ponadto 4 bardzo stare obiekty objęto
opieką in situ35•
W jednym wypadku Autor odwołuje się do archiwum sztokholmskiego, wspominając o pamiętniku z podróży (s. 68) z opisem zagrody wiejskiej. Poza tym
wszystkie fakty w artykule Autora - interesujące zresztą i pożyteczne - zostały zaczerpnięte wyłącznie z literatury, którąjednak należałoby rozszerzyć. Jedną
z istotnych pozycji, które powinny się tu znaleźć, jest - wspomniana już - praca B. Bengtssona36, w której znajdujemy wspomnienia o marzeniach, jakie miał
mieć Hazelius, rozmawiając z przyjaciółmi. Trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu
jest to materiał wiarygodny, brak bowiem źródła. Inny wybitny znawca, Gosta
Berg ze Sztokholmu, opublikował wyśmienity artykuł o Karlinie i Hazeliusie37.
Zawiera on wiele szczegółów dotyczących biografii Artura Hazeliusa, m.in. sto30
31
Ibidem, s. 10.
R. Andersson, Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986,
s.67.
B. Bengtsson, op. cit., s. 6.
Kopczyński, op. cit., s. 75.
34 R. Andersson, Freilichtmuseen
op. cit., s. 68.
35 R. Andersson,Hembygdsgardar
, op. cit., s. 124-129. G. Boethius, Viigledning.fOrbesokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, bmd, ss. 23.
36Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum",
1967, z. 3-4.
37 G. Berg, Karlin und Hazelius. "Acta Scansenologica",
t. 4, Sanok 1986, s. 9-23.
32
33W.
A
propos Hazeliusa i Skansenu
281
sunków rodzinnych i szkolno-uniwersyteckich,
planów muzealnych w ogóle,
a także uwag o muzeum na wolnym powietrzu38. Obaj z Karlinem często kontaktowali się ze sobą.
Z literatury duńskiej godny polecenia i łatwo dostępny jest artykuł Holgera
Rasmussena39 oraz duże i bardzo dobre opracowanie Petera Michelsena o głównym duńskim muzeum na wolnym powietrzu40. Uwzględnienie historii tegoż muzeumjest szczególnie ważne, bowiem jego twórca, Bernhard Olsen, spotykał się
z Hazeliusem i też rościł sobie prawa do palmy pierwszeństwa w realizacji idei
muzeów na wolnym powietrzu. Jest to bardzo wdzięczny temat do ostatecznego
wyjaśnienia w naszej literaturze naukowej. Powyższe nazwiska i tytuły są tylko
przykładowe.
Wiele bardzo wczesnych szczegółów odnoszących się do początków kształtowania się idei muzealnictwa na wolnym powietrzu znacznie wyprzedza okres,
kiedy zaczęto o tym myśleć realistycznie, dyskutować, a następnie działać. Odkrywcze to nie jest, bo historycy muzealnictwa wiedzą o tym od dawna41. Niezrozumiałe natomiast jest, co Autor ma na myśli, mówiąc o wpływie "okresu
wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu" (s. 64). Ta górnolotnie sformułowana myśl nie wiąże się bezpośrednio ani z Janem (!) Bujakiem42, ani
z realizacją idei Hazeliusa. Chyba, że się znowu mylę.
Jeśli już wspomniałem o tej drobnej pomyłce z imieniem Jana Bujaka, przychodzi mi na myśl potrzeba sprostowania, również omyłkowo podanego przez
Autora, nazwiska Bogdana Tretera (zmienionego na B. Tretet), który był autorem niewielkiego opracowania o Muzeach pod otwartym niebem (s. l 95-203)43.
Słuszna uwaga, że w artykule mylnie podano, iż Hazelius był lekarzem, nie może
jednak odnosić się do Tretera, bowiem Autor przeoczył przypis nr l na s.197,
w którym wyraźnie zaznaczono, że "Początek tego rozdziału aż do nin. odnośnika pochodzi od Redakcji". Błąd jest istotny, ale kto go zrobił - nie wiadomo.
Z pewnym zdziwieniem przeczytałem fragment (s. 64), że M. Pokropek
w swojej pracy "niewiele uwagi poświęca" zasługom Hazeliusa44. Zapewne nie
warto polemizować, ale - moim zdaniem - profesor Pokropek nie pisał o dokonaniach Artura Hazeliusa, lecz o polskim budownictwie drewnianym i w tym
kontekście nie można by mieć mu za złe, gdyby w ogóle nie wspomniał nazwiska
twórcy Skansenu. Sądzę, że Autor nie przeczytał do końca akapitu, gdzie ten
Ibidem, s. 14-16.
H. Rasmussen, Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym
powietrzu, ibidem, s. 29--41.
40 P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish MlISeum Village at Sorgen/ri, The National Museum
ofDenmark 1973, ss. 238.
41 Np. 1. Berg, Driiktdockor
- Hazelius' och andras. "Fataburen", Uddevalla 1980, s. 9-37.
42 Autor ma na myśli Jana Bujaka (a nie A. Bujaka), który opublikował
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), ZNUJ, Prace Etnograficzne nr 8, Warszawa-Kraków 1975.
4J Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków 1947.
44 M. Pokropek, Budownictwo
ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 138.
J8
J9
282
Jerzy Czajkowski
wybitny znawca budownictwa, sztuki i kultury ludowej napisał: "Muzeum to (chodzi o Skansen - J.e.) dało także (!- J.C.) początek świadomej i celowej działalności na polu ochrony zabytków architektury przez przenoszenie obiektów na
teren muzeów, zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, a nadto udostępnianie
zwiedzającym".
- Czyż może być większa pochwała Człowieka i jego Dzieła?
W obszernym opracowaniu Anny Drzewieckiej-Banaszek na temat etnologii
szwedzkiej Autor nie znalazł nic godnego uwagi, co może być zrozumiałe, bowiem problem Skansenu nie był dla niej tematem zasadniczym, natomiast zauważył,
i słusznie, że lOwroku 1890 Hazelius założył muzeum pod gołym niebem - Skansen ..."45.Należy przyznać rację Autorowi, bowiem dopiero w następnym roku
nastąpił zakup terenu, przeniesienie pierwszych budynków i otwarcie nowej placówki. Jednak istnieje błąd w pracy, który uszedł uwagi Autora lub przeszedł on
nad nim do porządku dziennego. Otóż na s.73 A. Drzewiecka jeszcze raz pisze:
"Przy Nordiska Museet zostało zorganizowane w 1881 r. [...] muzeum na otwartym powietrzu - Skansen ...". Jest to oczywiście chochlik drukarski, ale błąd
pozostaje błędem i powinien być zauważany przez wszystkich.
Wracając do Alfreda Zaręby, Autor pisze na s. 64, że Zaręba pisze w swym
artykule, iż "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa"46. I dodaje natychmiast od siebie: "To jednak właśnie dzięki staraniom
i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał"
(s. 64). Skonfrontujmy zacytowaną przez Autora wypowiedź Zaręby zjego własnym tekstem. Zaręba pisał: "Skansen [...] staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie". Już na pierwszy rzut oka widać, że
Autor przerobił szyk zdania, a przez odrzucenie dwóch ostatnich słów ("rozwinął
tematycznie") wypaczył treść całej wypowiedzi. Jeśli się uwzględni, że Hazelius
pozostawił po sobie 22 obiekty, a obecnie jest ich ponad 150, pozostaje nam stwierdzić, że dzięki wysiłkom organizacyjnym i finansowym Hazelius zapewnił potomnym właściwy obszar terenu do pełnej rozbudowy muzeum, którego był pomysłodawcą i twórcą.
Jest kwestią bezdyskusyjną, że Hazelius wykupił w latach 1891, 1892, 1896,
1897, 1898 i 1901 zdecydowaną większość obszaru Skansenu, ale niewielkie fragmenty na obrzeżach nabywano jeszcze w latach 1929, 1934, 1955 i 197947.Tych
szczegółów nie ma w pracy Autora, co także jest zrozumiałe, bowiem ogranicza
się on do relacji związanej z osobą Artura Hazeliusa, ale czasami powstają przez
to niedomówienia.
45 A. Drzewiecka-Banaszek,
Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja,
"Lud", t. 63, 1979, s. 61.
46 A. Zaręba, op. cit., s. 1147.
47 Skansens hus och gardar, op. cit., s. 19, mapa ilustrująca zakup gruntów Skansenu do 1979 r.
A
propos Hazeliusa i Skansenu
283
Przyjrzyjmy się jeszcze początkowemu rozwojowi Skansenu pod względem
przyrostu ilości obiektów, najlepiej w układzie chronologicznym. Jak nas informuje sam Hazelius48, pierwsza część terenu została wykupiona 2 marca 1891 roku
i natychmiast rozpoczęto prace budowlane49, stawiając:
Rok 1891: - Dom chłopski, Morastugan, z Ostnor50, par. Mora (Dalarna), 1. poło
XVIII W. (ryc. 2/1).
- Dom z Kyrkult (Blekinge), XVII-XVIII W. Jako typ znany w XIV
wieku (ryc. 3).
- Dom z Kallmora, par. Orsa (Dalarna), kamieniarza, jednownętrzny, zrębowy, koniec XVIII wieku.
- Dom z Katen (zach. Blekinge),jednownętrzny,
z kamieni. Kopia
wg wzoru z XIX W.
- Chata węglarza. Kopia.
- Obóz lapoński (Jamtland). Kopie.
Rok 1892: - Dom chłopski zw. Bollnasstugan, z osady Herte, par. Bollnas (Halsingiand), XVIII wiek.
- Dzwonnica z Hasjo (Jamtland), wolno stojąca, wys. 21 m. Kopia
wg oryginału z 1778 roku.
- Wieża nazwana "Bredablick", zbudowana w 1874-76, zakupiona
wraz z częścią terenu muzeum w 1892 roku.
- Szopa na siano (Dalarna).
Rok 1893: - Piętrowy spichlerz z Bjorkvik, par. Ostra Ryd (Ostergotland). Kopia, XVII wiek.
Rok 1894: - Szopa zrębowa na siano z Nederkalix (Norrboten).
- Dzwonnica słupowa z Hallestad (Ostergotland), wys. 40,5 m, 1733
rok.
Rok 1895: - Piętrowy budynek zrębowy z Forsa (Halsingiand), do obróbki lnu,
l. poł. XIX wieku.
Rok 1896: - Czworoboczna zagroda z Oktorp (Halland), XVIII wiek (ryc. 4).
- Altana ogrodowa filozofa Emanuela Swedenborga, Sztokholm,
XVIII wiek.
Rok 1897: - Spichlerz z Farnas (Dalarna), włączony do zagrody Mora, 1595
rok.
Rok 1898:- Dom zrębowy z kamienną stodołą z osady Homborga (Vastergotland).
Rok 1899: - Spichlerz piętrowy z Vensjogle, gm.Virserum (Smaland), koniec XVI
wieku.
48 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden
fran Nordiska museet 1898", wyd.
Artur Hazelius, Stockholm 1900, s. 271-400.
Ibidem, s. 282, 283.
50 Nazwy miejscowości
w pierwszym przypadku.
4.
284
Jerzy Czajkowski
Rok 1900: - Wiatrak z Gamiegarden, gm. Frammestad (Vasterg6tland), 1750 r.,
przebudowany w 1828 roku.
- Altana ogrodowa z ul. Belmansgatan, Sztokholm, ok. 1700 rok.
Rok 1901: - Spichlerz piętrowy z Vastveit, (Telemark, Norwegia), pocz. XIV
wieku.
Jak widać z powyższego zestawienia, w czasie otwarcia muzeum Hazelius udostępnił zwiedzającym dom z Ostnor, który wszedł później w skład zagrody z Mora
(ryc. 2), dom z Kyrkult (ryc. 3), prezentujący południowo-szwedzką linię rozwojowąjednownętrznego mieszkania (tzw. ryggasstuga) ze spichlerzami po bokach51
orazjednownętrzny dom postawiony na terenie Skansenu z głazów polodowcowych, na przykładzie którego pokazano proletariacki sposób budowy w XIX wieku52• Szałasy: węglarza i lapońskie oraz cały obóz lapoński stanowiły uzupełnienie pierwszej ekspozycji. Ten ostatni znajdujemy na ilustracji umieszczonej w"Ny
Illustrerad Tidning" z dnia 31 października 1891 roku, gdzie, oprócz namiotów ze
skór, pokazano trzy zrębowe spichlerzyki umieszczone na słupach, wysoko nad
ziemią, czółna, a nawet wzgórze ofiarne53•
Zwróćmy uwagę, że zakup terenu pod muzeum, rozbiórka i przewiezienie
z dość odległych stron dwóch domów, następnie budowa wszystkich pięciu obiektów musiała się dokonywać w niezwykle szybkim tempie. Dobór obiektów wydaje się dość przypadkowy, takjakby Hazelius się spieszył. Może chodziło o rzeczywiste opanowanie terenu przez jego zabudowę. Byłoby wielce pożyteczne, gdyby
udało się znaleźć wytłumaczenie tego w archiwum Nordiska museet lub w szwedzkiej literaturze. Autor, powołując się na O. Wetterberga54 pisze, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (s. 76). Jeśli sięjednak
weźmie pod uwagę, że były różne tlUdności, że pierwsza ekspozycja nosi cechy
przypadkowości, wówczas powstaje pytanie, czy można uznać, że Wetterberga
"projekt" odnosi się do dokumentu wyrażonego na papierze, czy raczej był to
skonkretyzowany pomysł Hazeliusa. Czy nie słuszniej byłoby rozważyć, że dopiero pokazanie w czasie otwarcia wyposażonych domów z Ostnor/Mora,
z Kyrkult i obozu lapońskiego z Lapończykami z Kallmora mogło być tą iskrą
zapalną, tym bardziej, że Hazelius już wcześniej nie krył swoich planów pokazania kultury Szwecji poprzez ekspozycję muzeologiczną na Skansenie, ale o projekcie studyjnym czy realizacyjnym dotychczas nie posiadamy informacji.
W dalszych latach przenosił Hazelius dużej klasy zabytki, jak np. zagrodę
z Oktorp (ryc. 5), spichlerze z VirselUm, Farnas i Vensj6gle, ajednocześnie budował kopie spichlerza z Bj6rkvik i dzwonnicy z Hasj6. Z bardzo dużej odlegości,
z gór Telemarku w Norwegii, przeniósł spichlerz z początku XIV wieku, sprzed
SI Skansens hus och gardar, op. cit., s. 131-143. Tu z jednej strony jest piętrowy ,,10ft" z izbą
letnią na parterze, a po drugiej ,,10ft" gospodarczy, rodzaj komory.
52 Ibidem, s. 125.
53 A. Breckstr6m,
op. cit., s. 115, ryc. 2.
54 O. Wetterberg, Sam/undet utveck/ar byggnadsku/turen,
"Bygd och Natur", 1991.
A
propos Hazeliusa i Skansenu
285
-"[OJ
,.'
"
o
s
ro
~
7
71le Mora farm: I. the farmhouse from Ostnor. 2. stable
from BergkarlUs. 3. Back Mats' cottage from Venjan. 4.
the house from Malung. 5. storehouse from Bergkarliis. 6.
store from Fiirniis. 7. store from 50s, 8. bamfrom Vika,
9.fodder-Jforefrom
Noret. 10. cowshed/rom Noret, II.
dWlg-heap from Noret. 12. storehouse with a cellar from
Noret, 13. wellfrolllOstnor,
Ryc. 2. Zagroda w Skansenie prezentująca typowy układ obiektów we wsi
Mora, Dalarna.Według Arno-Berg L, A. Biornstad (red), Skansens hus och
gardaI', 1980.
286
Jerzy Czajkowski
okresu czarnej śmierci, który upatrzył sobie w czasie podróży po Norwegii w 1874
rokU55,a myślał także o średniowiecznym, norweskim kościele z Borgund56. Ta
kwestia wiąże się ze skandynawizmem (panskandynawizmem) Hazeliusa57 wynikającym z Unii Personalnej Szwecji z Norwegią, na którą w owym czasie wielu Norwegów patrzyło już okiem niechętnym. Idea ta rozwijała się w XIX wieku,
ale korzeniami sięgała głęboko w historyczną przeszłość całej Skandynawii58.
W XIX wieku była ona w Szwecji odpowiednikiem panslawizmu europejskiego,
stanowiącego polityczną koncepcję carskiej Rosji. Z informacji Autora59 wynika,
że w biografii Hazeliusa problem ten może być marginalny, nie mniej - jak sądzę - warto poświęcić mu więcej uwagi.
Zestawienie obiektów przenoszonych przez Hazeliusa rzuca nieco światła tylko na wstępny okres istnienia muzeum. Rozważmy to na przykładzie jednej zagrody i to tej, której miano pojawia się na wielu stronach niniejszego komentarza.
Pamiętamy, że Hazelius na pierwszym miejscu wymienił chałupę z Mora, gdy
mówił o tym do Holmstroma. I tę chałupę, z sąsiedniego Ostnor, jako pierwszą
przeniósł do muzeum (ryc. 2/1). Pochodzi ona z XVIII wieku. Jest w niej duża
izba, sień z boku z wejściem z pola w dłuższej ścianie. W tylnej części sieni jest
od początku wydzielona komora z wejściem z izby. Boczna ściana pieca usytuowanego w izbie ogrzewa komorę. Następny obiekt do tej zagrody został przeniesiony dopiero w 1897 roku. Był nim spichlerz z Farnas (ryc. 2/6) z 1595 roku.
Z nieznanych nam przyczyn nastąpiła trzydziestoletnia przerwa w rozbudowie zagrody Mora. Dokończono ją w latach 1926-1930. W tym okresie przeniesiono:
stajnię dla koni (ryc. 2/2) i piętrowy 10ftz 1574 roku (ryc. 2/5) z Bergkarlas, dwuwnętrzny budynek z Malung z 1585 roku (ryc. 2/4) oraz spichlerz z Sas (ryc. 2/7)
z 1589 roku. Wszystkie te budynki tworzą ścianę wschodnią zagrody z bramą
w środku. W ścianie południowej jest dwuwnętrzna stodoła z Vika (ryc. 2/8), obok
szopa na siano, przy niej brama i stajnia (ryc. 2/1 O)- wszystkie z Noret. W ścianie zachodniej jest również brama i podpiwniczony budyneczek z Noret (ryc. 2/12),
a pod kątem prostym do budynku z Ostnor ustawiono drugi dom z XVIII wieku.
z takim samym programem wnętrza (ryc. 2/3), ale przeniesiony z Knas, parafia
Venjan. Opisana w skrócie zagroda jest odtworzeniem przeciętnej zagrody ze wsi
Mora, co też tłumaczy jej muzealną nazwę60.
W ostatnich latach dość często debatowano w Polsce, i nie tylko, nad budowaniem kopii obiektów zabytkowych lub odtwarzaniem nieistniejących już budynSkansens hus och gardar, op. cit., s. 505.
A. Hazelius, Ur Nordiska ... , op. cit., s. 282.
57 Autor wspomina
wprawdzie o "skandynawizmie" Hazeliusa, ale nie tłumaczy istoty rzeczy.
58 L Andersson, Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, Warszawa 1967, s. 71-75.
59 W. Kopczyński,
op. cit., s. 69.
60 A. Breckstrom,
op. cit., s. 117, w opisie budynku (por. ryc. 3), wykonanym 3 pażdziemika
1891, czytamy: "Nordiska museets svenska byggnader pa Skansen a Djurgarden: Hogstuga fran
Mora. [...]. Budynki dla bydła omawia szczegółowo Mats Janson, Hus far fii, "Fataburen 1986",
Husdjuren och vi, s. 175-190.
55
56
A
propos Hazeliusa i Skansenu
287
Ryc. 3. Sztokholm, Skansen. Mieszkalna część zagrody z Kyrkhult, Blekinge, XVII-XVIII
Fot. 1. Czajkowski, 1976.
Ryc. 4. Mieszkalna część zagrody z Oktorp, Halland, XVIII wiek. Fot. 1. Czajkowski,
wiek.
1976.
288
Jerzy Czajkowski
ków. Jak widać z przedstawionych materiałów, Hazelius od początku traktował
jednakowo zabytki w terenie i ich kopie. Świadczą o tym budowane w Skansenie kopie obiektów oryginalnych, mimo że w wielu wsiach musiały w owym czasie jeszcze istnieć analogiczne budynki. W każdym razie wyprzedził on w myśleniu europejskich naśladowców o dobre 50 lat. Warto ten szczegół szerzej wyjaśnić na podstawie odpowiednich materiałów źródłowych61, jeśli coś na ten temat
pozostało po wielkim twórcy, np. dokumentacje techniczne kopiowanych budynków lub teksty opublikowane. Być może problem ten wynikał z założenia programowego, aby na obszarze Skansenu pokazać Szwecję w miniaturze62• Tym można tłumaczyć istnienie w Skansenie obiektów odbiegających od tradycyjnej architektury wiejskiej, a także ogrodu zoologicznego, ogrodu różanego ze 150
gatunkami róż, odrębnego ogrodu zielarskiego czy też datowanych kamieni milowych oraz kamieni z napisami runicznymi63• Duża ilość zieleni, szczególnie różnorodność uprawianych kwiatów, stanowi wybijającą się cechę Skansenu, której
podstawę znajdujemy w przemyśleniach Hazeliusa. Uważał on, że ogródki kwiatowe i jarzynowe powinny towarzyszyć budynkom mieszkalnym64• Sądzę, że
rozwiązania tej kwestii można szukać w opracowaniu pierwszych lat historii
Nordycznego Muzeum, autorstwa samego Hazeliusa65• Dzieło to nie zostało przez
Autora uwzględnione, a stanowi jedno z najważniejszych źródeł do opracowania
biografii twórcy Skansenu. Jest tu, między innymi, cały rozdział zatytułowany
Friluftsmuseet pa Skansen66, w którym Hazelius omawia problem muzeum na
wolnym powietrzu i kolejne zakupy budynków w poszczególnych latach. Na początku rozdziału poinformował, że zakupił dom (hogstuga) w parafii Mora w 1885
roku, który w 1891 roku został przeniesiony do Skansenu. To osobiste stwierdzenie Hazeliusa jest historycznym udokumentowaniem pomysłu utworzenia muzeum
na wolnym powietrzu, chociaż już rok wcześniej (1884) pisał w swoim dzienniku
o potrzebie przeniesienia do Sztokholmu dzwonnicy z Hasj667• Również Marta
Hofmann z Norsk Folkemuseum wskazuje, że w tym właśnie czasie mogła
w umyśle Hazeliusa narodzić się myśl stworzenia nowego rodzaju muzeum68• Niewykluczone, iżjego autorstwa jest też szwedzka nazwafriluftsmuseet, którąjuż
Par.: B. Stoklund, !den am ettfriluftsmuseum,
in: "Kulturen 2001", Lund 2001, s. 10-27.
Por. St.M. Sawicka, op. cit., (przyp. 12); W. Kopczyński, s. 76; za G. Berg, Artur Hazelius.
Mannen och hans verk, Stockholm 1933, s. 106.
63 Por.: Bake om Skansen, op. cit., passim.
64 Sune Zachrisson, Den kultiverade naturen, "Fataburen
1987", Uddevalla 1988, s. 9-16, oraz
Mats O. Janson, Triidgardar po. Skansen, ibidem, s. 17-51.
65 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden ... 1898", op. cit., s. 271-400. (Dzieło
to doszło do moich rąk wiele lat po opracowaniu Muzeów na wolnym powietrzu w Europie, stąd nie
ma go w zamieszczonej tam bibliografii).
66 Ibidem, s. 282-292.
Por. też B. Stoklund, fden. .. , op. cit.
67 G. Berg, Karlin ... , op. cit.,s. 16.
68 M. Hofmann, Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum.
in: Tagungsbericht Oslo Report oJthe
Conference 1980, Oslo 1982, s. 97.
61
62
A
propos Hazeliusa i Skansenu
289
w latach osiemdziesiątych XIX wieku znano w określonych kręgach69• Później
przyjęto ją powszechnie w Europie.
Na zakończenie należałoby przytoczyć jeszcze jedno krytyczne zdanie Autora, a mianowicie: "Ten krótki przegląd informacji o A. Hazeliusie ijego działalności zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje,jak często,
pisząc o nim, popełniano błędy" i dalej, że "postać Hazeliusa wymaga w Polsce
nowego przedstawienia" (s. 66).
Jak widać z całego mojego tekstu, nie z wszystkimi wnioskami Autora mogłem się zgodzić albo traktowałem je polemicznie. W miarę pogłębiania badań
inaczej postrzega się przedmiot dociekań, często ostrożniej formułuje się własne
zdanie, co jest prawem każdego badacza. Ale tym razem stwierdzam, że ostatnie zacytowane słowa, stanowiące kwintesencję dywagacji Autora, w całej rozciągłości nie odpowiadają prawdzie. Dotąd nikt w Polsce nie opracowywał biografii Hazeliusa, bowiem - jak sądzę - nikt nie czuł się na siłach, nie mówiąc
o braku dostępu do źródeł i poważnej literatury na temat osoby twórcy Skansenu. Niewątpliwie bariera językowa stanowiła istotną przeszkodę. Można więc
dopiero od Autora oczekiwać pierwszej poważnej redakcji takiej pracy. Jeśli oparta zostanie na rzeczywistych badaniach archiwalnych i międzynarodowej literaturze - przyniesie pożądane efekty. Stąd też omówiony artykuł Autora, jak
i obecne uwagi, potraktujmy jako pierwsze głosy w dyskusji, które mogą być pomocne w opracowaniu poważnej monografii.
Pozostaje jednak problem rzeczywistego poznania polskiej literatury fachowej,
a nie czerpania wiedzy z ośmiu przypadkowo dobranych opracowań, nie w pełni
zresztą wykorzystanych przez Autora.
A o wytykanych wzajemnych błędach lepiej nie wspominać.
BIBLIOGRAFIA
Andersson
I.
1967
Andersson
Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk,
1978
1986
Arn6-Berg
Warszawa,
ss. 361.
R.
Hembygdsgardar Dalarna, Falun, ss. 206.
Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica",
ss. 65-99.
I., Biornstad
1980
t. 4, Sanok,
A. [red.]
Skansens hus och gardar, Nordiska
museet
Skansen,
Jonkoping,
ss. 944.
B::eckstrom A.
1942
69
"Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under Fadelsearet, "Fataburen"
Nordiska museets och Skansens "Arsbok 1942, Stockholm", ss. 109-128.
B. Stoklund, [den ... , op. cit.
290
Jerzy Czajkowski
Bengtsson B.
1967
Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums, "Berichte aus
dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Neumunster, Heft 3--4,
s.3-14.
BergG.
1933
Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm.
BergG.
1986
Karlin und Hazelius, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 9-23.
BergJ.
1980
Driiktdockor - Hazelius och andras, "Fataburen", Uddevalla, ss. 9-37.
Baehrendtz N.l. ed.
1980
Boken om Skansen, Stockholm, ss. 256.
Biornstad A.
1991
Skansen Stockholm Sweden, [Informator] Boras, ss. 24.
Boethius G.
Viigledning jOr besokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, [Informator]
bmd., ss. 23.
Bringeus N.-A.
1972
Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen", Uddevalla, ss. 7-32.
Bujak J.
1975
Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), "Zeszyty Naukowe
UJ", Prace Etnograficzne, zeszyt 8, ss. 160.
BookE
Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm.
1923
CiołekG.
Skandynawskie muzea pod otwartym niebem (Finlandia, Szwecja, Norwe1938
gia, Dania), "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", nr l, ss. 44-56.
Czajkowski J.
1984
Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów-Sanok, ss. 432.
1985
Die Skansenmuseen in den slawischen landem, "Ethnologia Slavica", Bratislava, t. 17, ss. 97-117.
1995
Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie, "Lud", t. 78, ss. 81-95.
Czechowiczowa N.
1957
Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo" nr 6, ss. 10-28.
Drzewiecka-Banaszek A.
1979
Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud",
t. 63, ss. 57-90.
Edenheim R. (red.)
1991
Skansen, Halmstad, ss. 66.
Flasiński M.
1924
Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie, "Młoda Polska", nr 24, 1924,
ss. 3--4.
GÓlskiA.
Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich kla1972
syfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań, ss. 7-37.
Hazelius A.
1900
Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd.
Artur Hazelius, Stockholm, ss. 271--400.
Hegard T.
Romantik og fortidsvern. Historien om de f¢rste friluftsmuseene i Norwege,
1984
Universitetsvorlaget AS, ss. 280.
A propos Hazeliusa i Skansenu
HofmanM.
1980
291
Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum, in: Tagungsbericht Oslo Report of
the Conference 1980, Verband europiiischer Freilichtmuseen, Oslo, ss. 102.
Janson M.
1986
Husfor jii, "Fataburen", Uddevalla, ss. 175-190.
Janson M. O.
1987
Triidgardar pa Skansen, "Fataburen", Uddevalla 1988, ss. 17-51.
Kopczyński W.
2003
Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Ksztaltowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym w Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud",
t. 87, s. 63-82.
Michelsen P.
Frilandsmuseet. The Danish Museum Village at Sorgenfri, The National Mu1973
seum ofDenmark, Copenhagen, ss. 238.
Morelowski M.,
1927
Kraków i "Skansen ", "Czas", nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927.
Muzealnictwo
1947
Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków.
Muzea
1972
Muzea skansenowskie w Polsce, Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Poznań, ss. 309.
Muzea
Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka Muzeum Naro1979
dowego w Szreniawie, Poznań, ss. 270.
Open-Air
1981
Open-Air Museums in Poland, red. J. Czajkowski. Biblioteka Muzeum Narodowego w Szreniawie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Poznań,
ss.313.
Petrażycka- Tomicka J.
1913
Szkice skandynawskie, Lwów.
Pokropek M.
1976
Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.
Rasmussen H.
1986
Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym
powietrzu, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 29-41.
Rehnberg M.
The Morafarm, Mats Janson (ed.), Stockholm, ss. 24.
1973
Sawicka St.
Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R.V, nr l, s. 31-41.
1939
Seweryn T.
Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy", nr 29, z dn. 18 VII.
1927
Spiss A.
Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumen1986
tacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C, Studia i Materiały - t. II, ss. 162 + 80 ilustr.
Stoklund B.
1den om ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund, ss. 10-27.
2001
Treter B.
1947
Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków, ss. 195-203.
292
Jerzy Czajkowski
Wetterberg O.
1991
Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur".
Zawistowicz-Adamska K.
1959
Park Etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, s. 7-19.
Zaręba A.
1954
Uwagi o muzeach skandynawskich. "Lud", t. 41, cz. 2, s. 1134-1163.
Zippe1ius A.
1973
Handbuch der europiiischen Freilichtmuseen.
Verband europaischen
Freilichtmuseen. Fuhrer und Schriften des Rheinischen Freilichtmuseums und
Landesmuseum fUrVolkskunde in Kommern Nr. 7, ss. 327.
1987
Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich.
"Freudenkreis Blatter" nr 25, ss. 9-29.
Sprostowanie
W artykule J. Czajkowskiego "Dach z koszyczkiem w dawnym polskim budownictwie"
("Lud" t. 87,2003, s. 153 i 154) wystąpił błędny zapis: "kozśbok" zamiast "kozubok".
Przepraszamy.
