-
Title
-
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122
-
Date
-
1973
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4255
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582
-
Text
-
N
P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O
K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty
kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty
i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego,
doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty
sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968,
częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed
miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este
t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio
europejskiej k u l t u r y ludowej.
Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema
t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego.
Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz
nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po
traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro
wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w
b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii.
D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie
jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso
ISKUSSTWA
Moskwa 1971.
wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego.
P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y
ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m
zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h
zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo
lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do
świadczenia człowieka.
Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne
analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od
rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej.
Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej
humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego
kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w
z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y ,
należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k
m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć .
Maciej
Ciołek
Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą
na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa.
Moskwa 1971).
Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło
35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody
strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad
kulturą i sztuką ludową.
Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew,
w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą
lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie
r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku.
A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie
dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy
pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne
wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro
jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i
skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium
p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc
jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k
i innych t e r e n ó w .
Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji
stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży —
z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy
ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej,
podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu
zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego
w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e
m a j ą poszczególne stroje.
Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y
wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad
niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł ,
wykonanie i t p .
W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja
praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju
regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y
s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na
stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego
lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna.
W stroju
obrzędowym
wybija się na plan
pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej
istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub
regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą )
i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części
stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak
tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna,
zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne,
a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny
m ł o d e j , druhen i starościn).
Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u
jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro
czysty — strój o b r z ę d o w y .
Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście
pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche
mat ten m o ż e przebiegać inaczoj.
Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć
obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e
zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników
wesela.
Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y
i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych
funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d
lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny,
zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się
nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla
tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów
druhen na pogrzebie.
121
Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś
cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych.
Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny
ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden
z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się
też rogi chust i t p .
Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół
w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak,
że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny,
drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak
i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta
w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego
elementu prowadzić więc może do błędu.
Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za
w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą
teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m
spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a
policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim.
T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas
spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś
powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem
s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w
niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać
z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji.
U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych —
drugą.
Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku
stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan
m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi.
Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje
i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych
wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h
okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego
koloru, niż włościanki.
W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części
stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na
strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto
ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za
uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece
go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy
w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu
m ę ż c z y z n albo b y d ł a .
F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo
wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często
minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep
cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze
nia parafii.
Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno
graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u
m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h .
J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju
ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw
skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć
uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica
m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a ,
n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu
narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch,
nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą
z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e
funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej
od mieszczan.
P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko
ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku,
dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż
w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się
charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy
122
stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć .
Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał
w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi
morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju —
zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi.
S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana
jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską
walczącą o odrodzenie narodowe.
Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy
należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach
i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej
jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich".
Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek
swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy
jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki
takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie,
k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu
jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej,
w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim
koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych
b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami.
N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż
niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa
s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia
się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a
nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew
czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " ,
ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się
czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel
t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć
pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go
m i ę d z y sobą w kościele.
r
Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy
całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ
zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę .
Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej
płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od
pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta
wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że
nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c
c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y
materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide
ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna
k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie
t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego
posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo
ralnych i innych.
Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą
całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych
podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat.
W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć
jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości.
Dlatego próby
utrzymania
starego
stro
j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie,
gdy
nie ma dla n i e j w a r u n k ó w
w całej
stru
kturze życia, p o z o s t a n ą
bezowocno.
O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ
czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y
wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty
k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to
a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące
do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń .
Antoni Kroh
