-
Title
-
Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76
-
Creator
-
Reinfuss, Roman
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3280
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500
-
Text
-
П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka
z cennika W.
Samka
Roman Reinfuss
WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ
Już
ku,
na
w
pierwszych
gruzach
tystycznego,
zaczęły
zbudowane
na
produkcją
no
dziesięcioleciach
podupadłego
powstawać
zasadach
o charakterze
potrzeby
kościoła
ubiegłego
cechowego
duże
j a k i osób
które
zaspokajały
nej"
w
firmy
prywatnych.
I n s a m - P r i n o t h , posiadający
po o b u s t r o n a c h A l p : w
Ortisei di Gardena
na terenie
I
wojną
światową,
ogromnie
szeroka.
wynika,
Można
kościel
wytwór
w
Tyrolu i
Lombardii. Z
wanego cennika tej f i r m y , wydanego
że
ilustro
bezpośrednio
działalność
t a m było
zamówić
przed
jej
ny
i chrzcielnice,
w
różnych
firma
rągwie,
wysyłała
lichtarze,
również
dzwony,
organy,
a
nawet
np.
„figury
podzielone
były
b e z Dzieciątka",
w
jakości
wysokość
rzeźby uzależniona
wykończenia.
Figury
by
„bez
o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y
b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów .
i
Dwujęzyczny
Usłuż
baldachimy,
cho
liturgiczne,
grup,
z Dzieciątkiem
na
polsko-włoski
głównie do p o l s k i e g o
co
wskazują c e n y
niem 1 rubel =
odbiorcy
cennik
skalkulowane w
koszta
adresowany
był
z byłej Kongresówki, n a
rublach z
2.60 k o r o n ( a u s t r . ) =
kich), przy czym
opakowania,
przelicze
2.20 m a r e k
przesyłki
(prus
do
gra
n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d
granicy
rosyjskiej
odbywał
się już n a
koszt
zamawia
jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a
„Wyroby
nasze ( c z y t a m y
świadectwa
szaty
i
Dzieciątka" miały
stylach o d r o
cenniku na k i l k a
„figury
wysokości
tystycznym
ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło.
Rzeźby
od
ambo
mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " .
na
figu
s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze,
wykonane
była
wszystko,
co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu
r e k do b e t l e j e m s k i e j
ła
Przykła
swoje
Sankt Ulrich
swą
r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a
zarów
d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i
nie
ar
przedsiębiorstwa,
kapitalistycznych,
masowym
wie
rzemiosła
NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU
brze
wykonaniem,
wielebnego
wyszkoleni
miejscowe
np. tani
powierzone
cenach
bardzo
potwierdzonym
duchowieństwa.
surowy
przystępnych
używamy
jako
jedynie
też
(...)
prawdziwego
złota
do
warunki
wyko
artystycznie
Do wszelkich
wykonanie".
liczne
Zarówno
pozwalają
wysoce
się a r
przez
dogodne
materiał,
n a m prace
m y za s u m i e n n e i d o b r e
reklamy.
c e n n i k u ) odznaczają
robotnicy
nywać
wyrobów
w
po
naszych
i ręczy
W
imieniu
pełnomocnicy.
firmy
Z
zbierali
w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d
-Prinoth wykonywał
ra),
Egiptu
zamówienia
publikowanych
w
uprawnieni
cenniku
d l a s z t u k i kościelnej"
zamówienia d l a B r a z y l i i
(Aleksandria),
Samsum
głównie
Włochy,
Bawarię,
Insam-
(Presquie-
nad Morzem
n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y
pejskie,
podzięko
kraje
omawianego
t u cennika
kraje
euro
świetle
odpowiedniej
Obok
mieniarze
rysunki
a
z
także
figur,
Cenniki
n a d rzemieślniczą
„dobrym"
przykład
jak
poprawnej
masówki
go o d b i o r c y .
dostosowanej
do gustu
Widać t o wyraźnie z ilustracji,
stusa,
M a t k i Boskiej
proporcjach,
ruchu
pozbawionych
i
Produkcja
świętych,
i geście, o t w a r z a c h
wyrazu,
modelowanych
różnych
odziane w szaty
fałdach
zbawione
źródło
wzorów,
z
mieślnicze p r a c o w n i e
poprawne
w
„pięknych"
ale
zbiorów
postaci
których
wytwórni,
korzystały
artystyczne
Insamstano
liczne
rze
czy t o s n y c e r s k i e
czy
w
cennika
cenni
nie
każdej
wynika
reklamowych.
wydrukowane
było
„wszelkie naśladownictwo
n i e ścigane", a l e w
nalna i n i k t
sława
w
68
praktyce
figury
na
ostrzeżenie,
r y c i n będzie
groźba
t a była
niewyko
jej zbyt
po
zna
w
jest
n i e brał
że
sądow
t u cennik firmy Insam-Prinoth,
Krakowie,
Bodnickiego,
Reprodukcja
groźne
naszych
z zainteresowanych
ważnie. O m a w i a n y
leziony
Wprawdzie
zakładzie k a m i e n i a r s k i m
tego
najlepszym
przedstawiającej
Stani
przykładem.
„Serce
Jezusa
z
udało
druku.
gzym
świętych.
w a ż n e źródło
d o badań
w
drewnie
dziś w i e l k ą
wartości,
Dzisiaj
pojedynczych
się
przez
znalazło
rzeźbiarzu
się z
nich
kilka
rzadkość.
Cennik
do
w
kartek
znajdujemy
w
wyżej
kamieniarzach.
Stanisława
wyrwanych
Samka
Bod
z
cen
posiadającego
( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z
się w
papierach
Antonim
jest
po
one
ich resztki
Wojciecha
jednak
Samka
czym
trafiały
jedynie
kart
pozostałych
Hajdeckim.
złożyć
z p a g i n a c j i , stanowiła
( i l . 3—5), p r z y
nie
po d a w n y c h
wspomnianego
zachowało
bocheńskim
zawierały
postaci
rzeźbą z a r ó w n o
B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski
tego
k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h
stronie
strzępów
wydanego
kach
i drukach
bibliotecznych.
W warsztacie
nika
które
u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i
szpargałach p o z o s t a w i o n y c h
o starannie w y
dla s z t u k i kościelnej"
i ludową
jakiejkolwiek
nickiego
-Prinoth, t a k j a k i innych podobnych
wiła
Chry
zro
na jej
np. kolumn,
oraz
k a m i e n i u , przedstawiają
Wydawane w
( i l . 1).
„Zakładu
i w
których
c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y
nagrobków
i w z o r n i k i , stanowiące
przeciętne
w
wzorników,
architektonicznych,
wygląda
klasyczny
celu w y k o n a n i a
rzeźby.
drukowanych
detali
gatunku
stanowiła
kratką d e l i k a t n y c h ,
cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a
Insam-Prinoth
„wybornym"
jest
powiększenie, zapewne w
podstawie
sów
( n r 6037) p o k r y t a
k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j
na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w
i
firma
bione
Czar
austriackie, a
wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W
Montmartre"
ołówkowych
W
po
sumie
całości, która, j a k
broszurę liczącą 48 s t r o n
również
proponowane
bogato
ilustrowany
t a m wzory
wskazują
na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e
rowała f i r m a
lazło
Insam-Prinoth
( i l . 1). U H a j d e c k i e g o
się jeszcze p a r ę luźnych
kart z innych
zna
cenników
i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a
lić m i e j s c a
n i e , że b y ł y
firmy
a n i miejsca
to w y d a w n i c t w a
wydania.
w
języku
Wiadomo
jedy
niemieckim.
„Mayera
w
Monachium
(,,Mayer'sche
Kgl. Hof-Kunst-
anstalt, M u n c h e n " ) .
Znalezione
ków
w
papierach Hajdeckiego
i wzorników
Wojciecha
się n i e c o
ważną
resztki cenni
prawdopodobnie
z
S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest
bliżej, ponieważ
rolę
biorców
pochodzą
w
odegrał
kształtowaniu
zakładu
zapoznać
on niewątpliwie
się g u s t ó w
j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy
po
wiejskich od
dla nich
pra
cowali.
Wojciech
Samek
był
r. 1861 w B o c h n i . S p o r o
jemy
synem
z cennika, który wydał
będąc
właścicielem
stycznego.
górnika,
urodził
szczegółów z j e g o życia
przed
dużego
„Otrzymawszy
od
I wojną
się
światową,
przedsiębiorstwa
Boga
talent
w
pozna
do
arty
tego
za
w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ
cił się w
swym
stach, w
pierwszych
za
granicą".
ka
był
tora
w
przyszłym
zawodzie
zakładach
Pierwszym
kraju
jakoteż
mistrzem i nauczycielem
K r a k o w i e Franciszek
„Wesela".
„po w i e l k i c h m i a
tak w
Jakiś czas
uczył
Wyspiański,
się
ojciec
również
w
i
Sam
au
szkole
p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a
chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł
s k i m „Eckhard
n i e z tyrolską f i r m ą
swe
pracownie
do k r a j u
w
w
rodzinnej
nej",
w zakładzie
i K o n e c k i " . Zapoznał
w
r . 1885, w
(Groden).
rzeźbiar
prawdopodob
I n s a m - P r i n o t h mającą,
Sankt Ulrich
jak wiemy,
Po
powrocie
w i e k u 24 l a t , założył W .
B o c h n i własny
zorganizowany
się
n a wzór
„Zakład
tych,
rzeźby
Samek
artystycz
z którymi
spotykał
się w W i e d n i u i T y r o l u .
Sytuacja
8
li.
Szczególnie
formacie
bym
interesujące
14,5X20
papierze
są
wśród
cm, drukowane
nich
4 karty
obustronnie na
b i b u l a s t y m , stanowiące
resztki
o
gru
cennika,
liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a
łych r y s u n k ó w
wę
przedstawiających
Chrystusa w
którego
firmy
figury
k o l e puttów, a także
tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy,
n i e udało się
świętych,
elementy
gło
archi
k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n ,
ustalić, sądząc
z
wyglądu
mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e
ku
( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y
nień, z w i ą z a n y c h
wiele
interesujących
z l u d o w ą rzeźbą kamienną,
cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y
zagad
pochodzą
c h a r a k t e r posiada
jedy
n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś
wzor
n i k a , przedstawiająca
ta
detale
a r c h i t e k t o n i c z n e oraz
kar
(27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy
nym
z dłuższych b o k ó w
konany
drobnym,
środkowym
karty
ręcznym
B i l d h . (B'ildhauer =
rysunku
znajduje
pismem
„F.
przedstawiającym
K r y n i c y " . Widocznie
siadacz
tej karty
Nowszego pochodzenia
których
techniką
są
fotografie
(il.
7), u t r z y m a n e w
rzeźb
S a m k a czy f i r m y
Hajdecki
wykonywał
na
Santermeister
tablicę
nagrob
( i l . 8), stanowiąca
przez
ledwo
ołówkiem
lub poprzedni
według
niej
siatkowego
przedstawiających
t y m samym
stylu
reprodukowane
figury
świętych
co
cenniku
w
I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o
157 i 158 (!)
„Królewski
po
zamówienie.
są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) ,
druku
d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o
nego
wy
rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y
czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a
„dla
jed
się p o d p i s
ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się
70
Samka,
łatwa. Organizując
zniszczona
stronicę c e n n i k a
Nadworny
Artystyczny
Haj
kartka
wyda
Zakład
9
szczególnie n a początku, n i e była
poważne przedsiębiorstwo
nie posia
8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m .
I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a
dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o
siał
i
zaś w a l c z y ć
zarówno
wprowadzanych
z
na rynek
centruje
się
uczuć
Występując
Samek
granicznych.
odbiorców:
wstępie
roby
zagraniczne
Szwajcarii
naszym
tak
moim
licznie
napływające
giej
d a j e , czego
nieudolności, s k u t k i e m
strony
braku
ufności
braku
we
we
wy
z Tyrolu,
i Monachium. Brak takiej pracowni w
d o t k l i w i e się odczuć
kraju
dowodem
się t o
tyle
skutkiem
reklamy, a z
własne
za
Samek
innowiercze
rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e
naszej
firma
patriotycznych
(pisze
wyrugować
siły
natrętnych
(...)
dru
Aż
żal
fuszerów
bohomazami
obcych,
się
konkurentom kon
religijnych i
jest
jak
wszystkim na firmach
do
„Zadaniem
do c e n n i k a )
firm
wysuwała
przeciw
przede
Apeluje
krajową
galicyjski
wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e
Insam-Prinoth.
pracowników, m u
konkurencją
Zakład
rych
Samka
trzeba
było
specjalizować".
projekty,
mierz
narzucających
mu
ze
„w
wśród
rzeźbiarze
figur
z Tuchowa,
tyści" (Tadeusz
Wójcik
różnych
nich rysownicy
(Franciszek
Adamek,
z Wieliczki, Iwanicki
tzw. „bocianów",
(Narcyz
to znaczy
n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e
i
l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych
Walcząc
z
konkurencją
przy
okazji z krajową:
ność
nie dowierza
nych
szarlatanów,
obcą
ny
do
jesieni
róbką
zajmowali
się w
k a m i e n n y c h bloków.
z Pogwizdowa
krajowym
którzy
Samek,
nia
i
wyrabiają
że
z zagranicy."
było
nawet
Z
i
Nie
świętą"
Moltn
Boska
udaje
się
Niepolialana.
do
jego
zawo
ukrywa
przełamać
posądzenia,
czasem
jednak,
też
uprzedze
że
rzeźby
jak
pisze,
zdobyć
k m i o t e k fundując
pracowni
róż
brakiem
o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i
l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t
tuę
Samek
z powodu
W
na
Publicz
szkodzą t y l k o t e m u
n a ogół".
z t r u d e m „trzeba
a
zakładom
nieumiejętnością
opinię
niedowierzania,
sprowadzał
„w
złą
się
się, że P P
sta
„odtrąciwszy
i wielu
zakładzie
wstępną
P r z y c h o d z i l i o n i do
i Sobolowa
(gdzie S a m e k
żawiony kamieniołom), Łapczycy
innowierców
wykształconych".
rozprawia
„ N i e dziwić
sumienności w postępowaniu
dowi,
pośmiech u
ludzi
Przemy
n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s
miał
i t r z e c i , którego
ob
Samka
wydzier
(Siatka i Gałat), z Dą
Jędrzej
uczuciu religijnemu,
z
czasowo z a t r u d n i o
b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w ,
odpowiadające
Kazi
„ornamen-
Kłosiński)
b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o
nie
wy
wykonujący
A n t o n i Hajdecki),
śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy
któ
oddziałach
gie
pieniądze,
swym:
zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w ,
dopiero
Byli
Cieśla
innych
się
i anachronizmami".
Wojciech,
i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) .
zakładzie w y k o n y w a n o
l u b k a m i e n i a , ołtarze w
s t a t u y świętych
z
drew
różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y ,
żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y
w y r a b i a n e , j a k pisze
desłanych
projektów",
stwierdził d a w n y
Adamek
Samek
„w
w
dostosowane
w
Lipsku,
do
zamówienia
f u n d a t o r a , >np.
jego patronów, zmianę s t a t u y wień
konkurencji,
pracownia
jak
Franciszek
(Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro
figurę l u b wypełniającej
Pomimo
niczne,
były
one
lub na
jednak,
oparciu o wzorniki wydawane
przez w p r o w a d z e n i e
czącej
rzeczywistości
uczeń i p r a c o w n i k S a m k a ,
M o n a c h i u m czy G r o d e n
jekty
„według własnych
Samka
wnękę
cokołu.
jaką stanowiły
wykonywała
m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły
I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie,
W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r .
zakłady
dużą
się s z e r o k o ,
1914
zagra
ilość
г.;
za
głów-
i l . 11.
i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a
różnione
zastały
Lwowie,
brązowym
r. 1905 o t r z y m a ł y
a w
w i e . Dzięki umiejętnej
rzemieślniczemu
uznanie
nad
mieniarzy.
wiali
inne,
wyraźnie
nawet
poświęcenia
wiadało
zyskał
w
figur,
powszechnie
do
przez
tego,
których
wówczas
we
Tarno
solidnemu
sobie
przekładał
wykonywane
Doszło
medal
r e k l a m i e j a k również
który
wy
na wystawie
złoty
wykonawstwu,
kleru,
figury
medalem
Samek
bocheńskie
wiejskich
że
księża
wykonanie
przyjętym
ka
odma
nie
odpo
kanonom
ar
t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały
tuy
z pracowni Samka
sta
czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i
n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u
siały n a ś l a d o w a ć
tu
pomniejsze,
a w
t y m i wiejskie
k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę
cownie
c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e
niany poprzednio
mi
pra
spełniały
czy
wspom
c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i
nie tylko prowincjonalni, cechowi
kamieniarze
po
siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h
woński w
wiejscy.
i
G o r l i c a c h , ale również niektórzy
„Książkę
Piotr
z nagrobkami"
z Borzęt
Gubałowie
Baran
z
Dziekanowic
(wieś
Wieliczki)
„miał
takie
figurami",
k t ó r e służyły
z
na
różnymi
m u j a k o wzór
w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y
później
w
rymi
w czasie p r a k t y k i
swoich
granicach
wsiach
swych
od
pomnikami i
w
czasie o d k u -
„bocianów",
warsztatowej,
samodzielnie,
możliwości
s p o t k a l i się w
Władysław
południe
przydrożnej.
N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a
uczeni nieco
bracia Jan
Myślenic,
położona
kartki
kamlieniarze
posiadali
koło
Ser-
starając
naśladować
pod
pracowali
się
b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e
w
z któ
wzory,
wszyscy
j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y
kuć
statuę
wiejskich
odpowiadającą
fundatorów,
co
wymogom
raczej
nie tyle
księży
może
poświęcających
figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu
ze z d o b i ą c y m i
go
płaskorzeźbami,
natomiast
wraz
robotę
s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y
w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu
W
40 l a t i s t n i e n i a f i r m y
ciągu b l i s k o
tam
sporo
uczniów,
ale przeważnie
t r u d n o już
b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k ,
Korpal
II.
12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e
czy
Rusiński
z
zawierają
Samka
strefa
dawnej
wykaz
w
ważniejszych
latach
1896—1906.
penetracji
pracowni
ponująco. O b e j m o w a ł a
Galicję,
sięgając
wschodniej
były
niu,
świetle
Brzeska,
i
na
Dąbrowy
zacji wymienić
danych
przedstawia
się i m
prawie
nawet
całą
za
statuą w
w
Osieku
Tarnowskiej.
Jaćmierzu
drewnie
Z
(woj. Krosno),
pracowni
Z
statuę
głównie
okolicy
z
Bochni,
figurę
Matki
św.
Floriana
Boskiej
z Lourdes w
przed
w
Prze
Rozwa
również
pomnik
n a pamiątkę
tragicz
n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i
wymor
cmentarny w Gdowie,
dowani
wystawiony
przez a u s t r i a c k i e w o j s k o
Rzemieślniczo
spotykały
stwierdzali
72
wyszedł
reali
alegoryczną
posąg M a t k i B o s k i e j
Samka
Do
lub kamie
się
odleglejszych
(woj. Krosno),
w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j
dowie.
w
pomnik granitowy
kościołem w W a d o w i c a c h ,
dawną
Karpaty.
H u s i a t y n i in.) wysyłane
cmentarzach
należy
przez
tych
ona b o w i e m
wyjątkowo
ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e
drogach
cennika
robót w y k o n a n y c h
W
Samka
G a l i c j i (Kołomyja,
karty
n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły
przy
w
Galicji. Ostatnie
się
to
z
w
poprawne
uznaniem
pismach
i chłopów
rzeźby
zarówno
z
( i l . 9).
zakładu
Samka
odbiorców,
którzy
kierowanych
do
firmy, jak
osiadł
w
Przybysławic
pracowali
Przemyślu,
koło
Brzeska,
później
inni
w
Napadło,
Krakowie,
jak Andrzej
wracali
do
się
było
Kuna
swoich
wsi.
W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916
założył
nie na terenie
Buzdygan
Samka.
wykształciło
własną
pracownię
kamieniarską
(pracowali
niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y ,
z Muchówki)
w
i Antoni Hajdecki.
r . 1885, s y n k o w a l a
stał
oddany
Samka,
przez
Ten
z Makowa
rodziców
gdzie wyuczył
„do
ostatni
urodzony
Podhalańskiego,
terminu"
się rzemiosła
u
Wójcikowie
w
zo
pracowni
rzeźbiarskiego.
Po
śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j
decki
zaczął p r a c o w a ć
mieślnik, znający
samodzielnie.
Był
t o biegły
doskonale swój fach. Rzeźbił w
rze
drew
nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale
koracyjne
wał
do mebli i
najpierw
gliny,
z
przechodził w
Majątku
w
w
postaci
małego
następnie
przy
statuy
modelu
pomocy
Latem
mieszkaniu. Pracowni
pracował
w
ogródku
lepionego
m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o
z
punktowania
własnej
przed
de
wykony
większej podziałce na właściwy
mówienie wynajmował
W
Projekt
materiał.
n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z
wynajętym
dał.
w
którego
ołtarzy.
z rodziną
nie posia
domem
a
m u się jakieś w i ę k s z e
zimą
za
n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada.
m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł
w miesiącach z i
m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź
bił o z d o b n e r a m k i ,
ozdobne wieszaki
na
rynku
w
„ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o
n a ręczniki, k t ó r e
d n i targowe.
Robił
żona
również
trumien,
sprzedawała
dla
miejsco-
II.
13. R y s u n e k
z cennika
W. Samka.
I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e .
nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia
15
wych
Żydów
żłobione
mydła. Z e s z k i c ó w
formy
drewniane
rzeźbami
Po
cie
go
bogato
które
Samka
kuł
znajdują
jak wiemy
się n a
cmentarzach
w
a t a k ż e i po w s i a c h
Gawłów
i
in.). Czy
na
samodzielną
w s i moda
działalność
na
fundacje
krzewiło
się uświetnianie
kami.
ważniejszych
Z
wymienić
koło
pomnik
B o c h n i , figurę
pomnik
pomniki
jest
poległym
W drewnie
w
Bochni,
żołnierzom
W
czasach,
w
których
jeden
z
polskim
wykonał Hajdecki
w
a
nagrob
drugi
m . i n . rzeźby
należy
Dziewinie
Słotwinie
(koło
już
natomiast
rzeźbiarza
Szarowie
rów
kiedy
minęła
bujnie
Stojałowskiego
w
Krzyżano
wykonywał
kamiennymi
tego
św. F l o r i a n a
Oświęcimiaków
dwa
grobów
osiągnięć
księdza
Krakowie,
Podhalańskim,
artystyczną,
pobożne;
wśród
Hajdeckie-
(Jadownikd,
Hajdecki
sporo
oczywiś
się
dłuta
Bochni,
nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o .
zaczął
się
znalazły
Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e
Zakliczynie,
wiadomo,
przystrojo
Hajdecki
( i l . 12), posługując
po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i
Tarnowie,
wice,
zakładu
nagrobków
wzornikami,
pozostałych
odlewania
karawan.
likwidacji
kamiennych
do
pozostałych p o H a j d e c k i m
że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł
ny
I I . 15. P r o j e k t
Brzesku,
Wieliczki)
i
poświęcony
radzieckim.
figuralne
do
73
chitektoniczne
zdobnicze.
cokołów
jak
Klasycznym
wspomnianych wzorów
jące
na
się później
w
cmentarzach
również
drobne
przykładem
motywy
oddziaływania
są f i g u r y p r z y d r o ż n e ,
nagrobkach
powtarza
kamiennych
( i l . 11—14). Składają
stawianych
się o n e
zazwyczaj
ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j
lub
s t y l o w e j , przeważnie
tyckiej, rzadziej
neorenesansowej
którym
osadzony
statua,
najczęściej
n y c h n a cokole
ła w
ujęciu
ków
neoklasycystycznej
jest
krzyż
Matki
Boskiej.
i wzorników
wi
zmiana
k l e r u , który
masowej
adresem
na
wzorów
pełni a k c e p t o w a ł
to
z
pełnych
wychodzących
zaspokoić
1506).
smak
Według
artystyczne
z
zakładu
nawet
znawców
zrobioną
podziw
Racheli
i
Samka,
Smółki,
rzeźbiarskich
więcej.
świadczą
ne w
rów.
Niektóre
o dużym
z
pism
zachwycie,
w
dechem
(zwierza
oczekiwaliśmy
się w
przy
swym
u
ilustru
wychodzą
do
znacz
Samka
rzeźby
wykona
przez
fundato
(woj. Krosno)
Eoskiej
liście
wielkich
zacytować
były
r . 1905 do B r z o z o w a
szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i
powstańców
n a dzieła
z jakim
z
postawiony
opinii
kierowanych
jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e
Gdy
nawet
można
Krzy
proboszcza
wieńcząca
arcydzieła". P o d o b n y c h
ce z w a r s z t a t ó w
pod
które
najwybredniejszego
budzącą
sposób p a t r z e n i a
rzeź
słów
(pisze k s . J a n S u l i s z z
jących ówczesny
nie
walory
zakładów
zachwytu
ks. Jana
s t a t u a płaczącej
„świetnie
anio
z cenni
wpływo
cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h
jest
11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d
szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a
grobek. Andrychów, w o j . bielskie
przykłady
wspomnianych
w
się
sztuki i k r y t y k a "
żanowic,
17
typowe
nagrob
postać
g u s t u o d b i o r c ó w ulegających
Widać
rzeźb
„muszą
Gdowa,
figurach
produkcji wyspecjalizowanych
biarskich.
znawcy
W
na
względnie
( i l . 17).
Rozpowszechnianiu
sprzyjała
l u b neobarokowej,
lub krucyfiks
b y w a również umieszczana
powtarzającym
( i l . 16)
l u b neogo
nad
„z z a p a r t y m o d
ks. M a r i a n
Biały)
kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię-
18
b o c z n e g o ołtarza
na K a z i m i e r z u .
Hajdecki
w
kościele
był
współpracowali
jednym
Bożego
z tych
Ciała
w
Krakowie
rzeźbiarzy,
z wiejskimi kamieniarzami
którzy
wykonujący
m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y
korzy
s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó
rych
robił
skich
ponieważ
jak
statuy
kolegów
( i l . 12). W
cieszył
imponowała
również
środowisku
się
Hajdecki
im
jego
i t o , że p o t r a f i ł
swych
wiej
dużym
uznaniem,
sprawność
techniczna
„dobrze
utrafić
twarz f i
g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę,
niezadowolony
prośbą
o
fundator
przerobienie
świętości",
co
zwracał
twarzy
Hajdecki
się
„bo
potrafił
do
klienta. Przykład
był
podobny
odosobniony,
kamieniarzami
kamieniarski
też, że
w
z
Jasła
Józef
cechowego
sposób
ku
mało
pełnemu
nie
współpracował
cechowy
Sroczyński .
3
mistrza
niej
Hajdeckiego
z Jodłówki T u c h o w s k i e j
zamiast
w
wykonać
usatysfakcjonowaniu
z
Hajdeckiego
było
Zdarzało
funkcję
tę
z
mistrz
się
spełniał
b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó
ry
za o d p o w i e d n i m
mocą
mniej
wynagrodzeniem
biegłemu
Lansowane
rozchodzące
przez
się
realizowanych
w
duże
często
zarówno
warsztaty
wie
zakłady
drogą
rzeźbiarskie
bezpośrednią
przez
z po
koledze.
w
wzory,
postaci
postaci
i wzorników, p r z e j m o w a n e
miejskie
pracownie
w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą
uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y
nograficzne
przychodził
rzeźbiarskiej
z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w
i l u s t r o w a n y c h cenników
ły
sztuce
poszczególnych
drogą
się t y p o w e
świętych
by
cechowe j a k
w
i
I I poło
ujęcia
postaci, f o r m y
iko
ar
75
cie
dzieła
artystycznego
i
nie
zawiodła
nas
nadzieja
Mimo
g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za
nie
uszczęśliwienie
miennej
wystąpiło
na twarze
ciekawych.
Każdy
atmosfery
zdołała
ona
rzeźby
sprzyjającej
przydrożnych
i nagrobków
stawę,
schematyczne
w
bogate
złocenia,
stawioną t w a r z , d a l s z y
cze
inny
kulę
Najświętszej
tak
w
księżyc
Panny, wreszcie
pełnie o d p o w i a d a
widać
rzeźby S a m k a
prześlicznie
smoka
wszyscy
częściach
naszym
i
na
stopami
o r z e k l i , że posąg
jakoteż
i w
całości z u
życzeniom" .
z
jakim
wymagający
dawnych
wych. Widocznym
księża
przyjmowali
i
i coraz
niechętniej
współczesnych
n a przełomie X I X i
XX
w.
prymitywnej
która z
i bardzo
gustów
ludo
szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j
ludowej
zmiany
patrzyli
twórców
za
wykonania
przykładem
s t a w a l i się
jaka
są l o s y
r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego
honorowego
nie (woj. N o w y
la, ponieważ
ły
miejsca
przed
k i e j przypominającą
ustąpić p r z e d
cokoły,
czas
których
swego
na
w
sposobie
p o d krzyżem,
kościołem w
Sidzi
statuą
powiększoną znacznie
coraz
ścianach
jakiś
wiejskie
nie
wytrzymuje
rzemieślniczej.
skich
tystycznym
ludowe
rzeźb
już
grobowcami
to
jest
nagrobki
z
dla nowoczesnych
zamożne r o d z i n y
Wydaje
w
z
zatracające,
rzemieślniczych,
których
kamie
konkurencji produkcji
szczególnie
g d z i e doskonałe
( i l . 19), w
nie
rzeźba l u d o w a w
dziś
II
na
wiej
pod względem
połowy
niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e
rzyć miejsce
się
Prosperowa
c h a r a k t e r u ( i l . 11).
Widoczne
cmentarzach,
się
kamieniarskie,
statuy
naśladownictwa
szczerze l u d o w e g o
wyżywali
ludowi.
warsztaty
i
figur
s t a t u y , a l e pozostały
których
również
wsi ka
n a cokołach
częściej p o j a w i a ł y
płaskorzeźbie t w ó r c y
wychodziły
[rzemieślniczej
krajobrazu
poprawności
Wspomniana t u zabytkowa
niu
Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o
musiała
też
swej
m i m o wyraźnego
4
entuzjazm
jeszcze
prymitywnej
udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y
bardziej
wytwory
a jesz
pod
t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y
coraz
przed
złocistą k o r o n ę z g w i a z d
ziemską,
pojedynczych
Jak
inny
z
ludowej. Wprawdzie
c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o
drugi
rzeźbie
wyeliminować
ar
ub. wieku
( i l . 18), a b y s t w o
nekropolii z
budowie
okazałymi
snobizują
się
chłopskie.
się, że nadszedł czas, a b y o b o k
mnożących
Matki
Bos
się j a k g r z y b y p o deszczu
muzeów skansenowskich, p o
figurkę
por
wstało
stanowiące
celanową .
wreszcie
cenniejszych
5
muzeum
zabytków
ludowej
lapidarium
naj
rzeźby w k a m i e n i u .
P R Z Y P I S Y
N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6
rodzajów w y k o n a n i a rzeźby:
1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m
wykonaniu
2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j
lepszym w y k o n a n i u
3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u
4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u
5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u
6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u .
1
II.
19. Współczesny
nagrobek
Rzeźby
wykonywane
b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co
o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y .
R. R e i n f u s s , Ludowa
rzeźba kamienna
na
zachod
nim Pogórzu,
„ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y
p i s 11).
j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9.
C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e
d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15.
R. R e i n f u s s , Malarstwo
ludowe,
K r a k ó w 1962, s.
9, i l . 1.
2
3
1
5
na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j .
bielskie
Fot.:
1
76
J . Swiderski
