-
Title
-
Założenia metodologiczne badań / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.15-34
-
Creator
-
Dynowski, Witold
-
Date
-
1971
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:656
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:713
-
Text
-
A
TA
T
Y
К
U
Ł
„Etnografia
WITOLD
Y
P o l s k a " , t. X V z. 1
DYNOWSKI
ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE
BADAN
W badaniach procesów kulturowych na szeroką skalę stwierdza się
znamienną prawidłowość, a mianowicie łatwość przyjmowania nowych
zespołów treści kulturowych i światopoglądowych przez te systemy
społeczne, które w toku uprzedniego swego rozwoju zostały do takiej
percepcji — w ten czy inny sposób — przygotowane.
Ostatnio w studiach nad stosunkami Polski starożytnej z Cesarstwem
Rzymskim K. Majewski postawił pytanie:
czy
b ę d z i e bliski
nami
przyjęli
niem
cywilizacji
chrystianizację
a
światem
W.D.]
zacja
do
w
sprzed
były
w
lat
zachodniej,
słowem,
bo
spuścizny
i dzięki
związkom
w i e k u z zachodnimi o ś r o d k a m i
życia
starożytnej
społecznego
cywilizacji
i politycznego,
wiekach
scalone
tylko
w
skutek
wydatnych
jeden
ta
druga
Polski
organizm
moje
domniemanemu
kultury
Rzym
prze
materialnej
wczesnośrednio
kontaktów
elity
rządzącej
kultury duchowej, przesiąkniętej
którymi
—
romani-
z Rzymem
śródziemnomorskiej,
nad
poprzedzających
[podkreślenie
dzięki
druży
oddziaływa
ziemiami
w
mówiąc
zakresie
cywilizacyjnym
w
dzictwem
nie
pod
między
Inaczej
rzymskiej
ale
X
w
p r z y g o t o w a n e
wiecznym,
ciągu
na
bo
związki
z Rzymu.
korzystne w a r u n k i
także
pozostawali
plemiona . polskie
mierze
chyba
ponieważ
najprawdopodobniej
chrześcijaństwa
pewnej
tysiąca
Rzymu,
c y w i l i z a c y j n i e
przyjęcia
Polsce m i a ł a
trwaniu
z
śródziemnomorskiej
istniały
łacińskim,
państwowy
p r a w d y d o m y s ł , ż e k s i ą ż ę t a p o l s c y w r a z ze s w o i m i
chrześcijaństwo
ośrodkami
rozciągał
dzie
rozwiniętego
władzę
zwierzch
l
nią" .
Takie postawienie zagadnienia zobowiązuje badacza do ustalenia,
jakie cechy danego systemu społecznego, jakie jego składowe czy kon
figuracje składowych sprzyjają przyjmowaniu nowych wartości aż po
zasadnicze, jakościowe przekształcenia systemu włącznie.
Prawidłowości ustalane w odniesieniu do długotrwałych i o szerokim
zasięgu społecznym procesów kulturowych dadzą się także prześledzić
w wymiarach m i k r o s t r u k t u r , takich np. jak społeczności lokalne.
Jest to więc płodna inspiracja ogólnej teorii kultury wobec studiów konkretno-terenowych prowadzonych przez etnografię. Obiektem badań
1
K. M a j e w s k i ,
R . X I X : 1968, s. 10.
Polska
starożytna
a
Cesarstwo
Rzymskie,
„Archeologia",
16
WITOLD DYNOWSKI
etnograficznych bywają bowiem najczęściej takie mikrostruktury, jak
społeczność lokalna czy rodzina. W związku z t y m zastanowić się w y
pada, w jaki sposób i w jakiej mierze rozwój historyczny poszczegól
nych wsi czy mikrorejonów stwarzał przesłanki sprzyjające odbiorowi
nowych treści kulturowych, które w postaci różnego rodzaju bodźców
ze strony szerszych struktur społeczno-ekonomicznych: państwa, rynku
ponadlokalnego, kultury ogólnonarodowej itd., oddziałują dziś na wieś.
W pracach bułgarsko-polskiej ekspedycji etnograficznej we wsi Gra
mada oraz wsiach sąsiednich na terenie północno-zachodniej Bułgarii
historyczny proces przemian społeczno-kulturowych od przełomu X I X
i X X wieku aż po współczesność rozważaliśmy przede wszystkim pod
k ą t e m widzenia ustalenia tych prawidłowości rozwojowych, które wa
runkują aktualne, gwałtowne i radykalnie odmienne jakościowo prze
obrażenia kulturowe. Postawiliśmy sobie pytanie, jakie czynniki podłoża
ńistorycznego sprzyjały urzeczywistnieniu programu przebudowy ustro
j u społeczno-ekonomicznego wsi, przekształceniom wiejskich środowisk
lokalnych ze skupisk homogenicznych, rolniczych w społeczności o he
terogenicznej strukturze społeczno-zawodowej, aktywizacji kulturalnej
ludności wiejskiej, przeobrażeniom w sferze świadomości społecz
nej itd.
Nie stawialiśmy sobie za cel pełnej rekonstrukcji dziejów badanych
wsi. Nie było więc naszym zadaniem ukazanie drobiazgowego procesu
przemian w jego wszystkich realiach czasowo-przestrzennych. Naszą
uwagę ogniskowaliśmy przede wszystkim na współczesności, traktując
ją jednakże jako o g n i w o p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . Takie
założenie metodologiczne pociąga za sobą szereg konsekwencji co do
sposobu rozpatrywania przeszłości, zasady selekcji w analizie materiału
historycznego, co do rozważań metodologicznych i warsztatowych w ana
lizie aktualnej rzeczywistości oraz sposobu przewidywania kierunków
przyszłych przemian.
Poniżej omówimy pokrótce niektóre konsekwencje takiej postawy
badawczej.
1. Obowiązkiem badacza jest ustalenie, które elementy podłoża histo
rycznego zyskały w świadomości społecznej rangę istotnych wartości
i jako takie wykazują szczególną trwałość i żywotność. W swym stu
dium teoretycznym K. Dobrowolski dowodzi, iż grupa społeczna wydo
bywa z podłoża historycznego te treści, które wzmacniać mogą jej po
czucie znaczenia, zdolne są bronić ją przed deprecjonowaniem przez inne
grupy społeczne oraz treści mogące aktywizować działania grupy.
2
2
cław
Patrz:
1967,
K. D o b r o w o l s k i ,
§ „Teoria podłoża
Studia
z
historycznego",
pogranicza
s.
6-51.
historii
i socjologii,
Wro
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
17
W oparciu o materiał z terenu polskiego wymienia on w t y m związku
następujące kategorie: a) kult wybitnych jednostek, które odegrały do
niosłą rolę w dziejach danej grupy społecznej; b) świadomość osiągnięć,
inaczej mówiąc — dorobku grupowego w dziedzinie kultury materialnej,
społecznej, duchowej. Należy przy t y m zwrócić uwagę, iż zarówno owo
apogeum wybitnych jednostek, jak i pamięć osiągnięć grupy podlegają
ustawicznie procesom selekcji -— jedne elementy ustępują miejsca dru
gim, nowszym, silniej przemawiającym do wyobraźni i bardziej odpo
wiadającym aktualnemu w danym momencie historycznym poczuciu
wartości i istotności. Autor pisze: ,,Te innowacje nie zmieniają jednak
podstawowego mechanizmu funkcjonowania zwycięskich osiągnięć jako
siły kształtującej poczucie wartości grupowej" ; c) samooceny grupowe
wykazują też wielką trwałość, przy czym dla stabilnych małych grup
lokalnych charakterystyczne są szczególnie samooceny pozytywne, czę
stokroć idealizujące własne środowisko społeczne; d) pamięć o zachowa
niach społecznych kierowanych ku dobru innych ludzi czy dobru zbio
rowemu grupy staje się wzorem postępowania dla żyjących, utrwala się
w kronikach, opisach, materiale folklorystycznym.
W badanych przez naszą ekspedycję wsiach Gramada i sąsiednich
wszystkie te cztery kategorie wartości podłoża historycznego odgrywały
istotną rolę. Należy przy t y m odróżnić treści występujące w badanych
wsiach, będące jednakże wartościami o szerszym zasięgu, wspólnymi
niekiedy całemu narodowi bułgarskiemu, od treści specyficznych dla
danego układu lokalnego, stanowiących swoisty dorobek i uogólnienie
doświadczeń społeczności lokalnej. Wyjaśnienie charakteru wiejskich
społeczności Bułgarii, trwałości instytucji życia wiejskiego i podstawo
wego zrębu kulturowego, wymaga sięgnięcia wstecz do momentu utraty
przez Bułgarię samodzielności politycznej i jej podporządkowania
zwierzchnictwu tureckiemu. Jest to, rzecz jasna, przedmiot zaintereso
w a ń historyków, jednakże etnograf musi korzystać z niektórych ich
ustaleń dla wyjaśnienia ważnych zagadnień wchodzących w zakres jego
przedmiotu badań. Otóż faktem o kapitalnym znaczeniu jest to, że wieś
bułgarska znalazła się pod panowaniem tureckim w takim momencie
rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, kiedy związki wielkorodzinne (wielka rodzina złożona z k i l k u pokoleń w linii prostej oraz
odgałęzień w l i n i i bocznej) były w wielu rejonach ziem bułgarskich
w pełni żywotną postacią bytowania ludności wiejskiej, a jednocześnie
rodzime bojarstwo było jeszcze słabo ukształtowane jako warstwa spo
łeczna. Władze tureckie zlikwidowały więc z łatwością słabą ekono
micznie i nieskonsolidowaną społecznie warstwę bułgarskiego bojarstwa
3
3
Ibidem,
s. 29 i
dalsze.
2 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
18
WITOLD DYNOWSKI
i ustanowiły feudalne gospodarstwo wiejskie według tureckiego modelu,
tak zwany cziflik, oddany w użytkowanie przedstawicielom tureckiego
aparatu administracyjnego''. Obszary północno-zachodniej Bułgarii na
leżą właśnie do tych terenów, na których w momencie utraty niepo
dległości żywotne były wśród ludności wiejskiej związki wielkorodzinne.
Od momentu utraty własnej egzystencji politycznej w ciągu pięciu
następnych stuleci organizacja życia społecznego i gospodarczego ludności
wiejskiej nie podlegała zasadniczym, jakościowym przekształceniom.
Formy powiązań wielkorodzinnych i lokalnych oraz oparta o wielką
rodzinę organizacja produkcji rolno-hodowlanej uległy w pewnym sensie
skostnieniu . Kultura chłopska stała się odtąd głównym reprezentantem
kultury bułgarskiej. Można by nawet powiedzieć, że reprezentantem jedy
nym. Jest to znamienna różnica w porównaniu z polskim procesem histo
rycznym, gdzie utrata niepodległości państwowej także na pewien okres
zahamowała procesy przemian warstwy chłopskiej, ale na takim etapie
społeczno-ekonomicznego rozwoju, kiedy warstwa szlachecka była już
skrystalizowana, wewnętrznie zróżnicowana, a jej hierarchiczne szczyty
reprezentowały polską kulturę elitarną. Zarówno dla procesów ekono
micznych, jak i dla samowiedzy grupowej faktem ogromne] doniosłości
jest to, że w odróżnieniu od ziem polskich, gdzie eksploatacja feudalna
chłopów odbywała się poprzez rodzimych feudałów, w Bułgarii eks
ploatatorami byli Turcy. Postacie bohaterów walczących z uciskiem
tureckim wywodzą się z ludu. Ich kult rodzi się w konkretnych spo
łecznościach lokalnych, odrywa się następnie od nich, rozszerza na całą
B u ł g a r i ę . Ruch hajducki, wielki i bezimienny ruch sprzeciwu wobec
otomańskiej władzy, był ruchem ludowym. Pamięć o nim, kult hajdu
ków utrwalił się w postaci bogatego osobnego działu w folklorystyce
bułgarskiej, w tzw. pieśniach hajduckich . Obok jednostek wybitnych —
bohaterów ogólnonarodowych, utrwaliła się więc pamięć bohaterów
lokalnych, a także anonimowych postaci hajduków. Ten element po
dłoża historycznego stał się przedmiotem specjalnych badań w ramach
5
6
7
'' Por.
dział I.
5
Por.
np.
D.
K o s e w,
zamieszczony w
Nowożytna
historia
Bułgarii,
n i n i e j s z y m tomie a r t y k u ł
M.
Warszawa
1954,
roz
Biernackiej.
e
Jednym z ważniejszych
b y ł o powstanie w
północno-zachodniej
Bułgarii
w 1850 r o k u . J e d n y m z jego p r z y w ó d c ó w b y ł m i e s z k a n i e c w s i G r a m a d a — P e t k o
Marinow.
7
W
ciągu
wielu w i e k ó w
najeźdźcom
przyjmował
kiego, k t ó r y
p o l e g a ł na
się
czety
bojowników
niewoli
dwie formy:
tym,
że w
tureckiej
żywiołowy
lokalnych
buntów
ruch
g ó r a c h i trudno d o s t ę p n y c h
organizujących
akcje
przeciwko
oporu
oraz tzw.
terenach
władzom
przeciwko
ruchu
hajduc
tworzyły
tureckim.
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
19
8
prac naszej ekspedycji . Mechanizmy selekcji były przy t y m szczególnie
wyraziste. Po uzyskaniu niepodległości państwowej pojawiają się nowi
bohaterowie. Okres władzy faszystowskiej w latach 20-tych i 30-tych
kreuje nowe obiekty kultu, eliminując wiele dawnych, a ostatnia wojna
powiększyła apogeum bohaterów, zarówno o postacie ogólnonarodowe,
jak i lokalne .
Jak się wydaje, to co K. Dobrowolski określa jako „świadomość
osiągnięć grupy" w warunkach niewoli tureckiej w znacznym stopniu
sprowadzało się do świadomości z a c h o w a n i a
własnej odrębności
kulturowej. Należy tu przypomnieć, iż wielowiekowa niewola turecka
nie doprowadziła w rozmiarach znaczących do „przejęcia obcego pod
łoża historycznego" . Turcy zdołali jedynie znaczniejszej części ludności
bułgarskiej osiedlonej w Rodopach i w środkowej części Starej Płaniny
narzucić religię mahometańską i z nią związany wzorzec kulturowy.
Grupę tę nazwano pomad.
W świetle ostatnio opublikowanych badań przez historyków i etno
grafów bułgarskich obraz wpływów tureckich na k u l t u r ę pomaków
widziany od strony ostatecznych wyników rysuje się w nieco odmienny
sposób niż przedstawiano go dotychczas . Poza przejętym od Turków
wyznaniem wśród pomaków zakorzeniły się także normy prawne i oby
czajowe związane z nauką Koranu, utrwaliła się też spora ilość rzuca
jących się w oczy elementów kultury materialnej, np. strój kobiecy
i występujące na nim ozdoby. Co więcej niewola turecka mocno za
chwiała świadomość narodową pomaków. Osad tego stanu rzeczy daje
się zauważyć nawet dzisiaj. Gruba warstwa tureckich oddziaływań nie
zdołała jednak unicestwić podstawy bułgarskiego bytowania. Uległo ono
wprawdzie dużej dekompozycji niemniej zachowało swe cechy najistotniej sze.
Ogromna większość ludności bułgarskiej zachowała kulturę rodzi
mą — oczywiście w jej wersji chłopskiej. Na badanym przez nas terenie
wpływy tureckie utrwaliły się w pewnej części nazw miejscowych,
a mianowicie związanych z dawną lokalizacją budynków czy miejsc
administracji tureckiej oraz nazw miar i wag, co stanowi ślad po trans9
J0
n
8
w
P r o b l e m a t y k ą tą z a j m o w a ł się Borys T u m a n g e ł o w , pracownik B A N . Niestety
n i n i e j s z y m t o m i e nie z a m i e s z c z a on swego o p r a c o w a n i a .
9
T a k i m lokalnym bohaterem w a l c z ą c y m przeciwko faszystom b y ł Miko N i now, c z ł o n e k m ł o d z i e ż o w e j o r g a n i z a c j i E M S , s t r a c o n y w r a z z g r u p ą t o w a r z y s z y
w 1943 r. w W i d i n i e . Jego p o m n i k z n a j d u j e s i ę d z i ś n a c e n t r a l n y m p l a c u w s i ,
a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a z o s t a ł a n a z w a n a jego i m i e n i e m .
1 0
1 1
O k r e ś l e n i e K . Dobrowolskiego, patrz
„ R o d o p s k i sbornik",
B A N , 1969; Narodnostna
i
1¡969.
cytowana
praca.
I , S o f i j a B A N , 1965; „ R o d o p s k i s b o r n i k " , I I , S o f i j a
bitowa
obszcznost
na rodopskite
Bałgari,
Sofija B A N ,
20
WITOLD DYNOWSKI
akcjach między Turkami a miejscowymi chłopami bułgarskimi: w y
miany czy składania d a n i n . Względna izolacja wobec kultury na
jeźdźcy, a także wielowiekowy utrudniony dostęp wpływów przodują
cych ośrodków cywilizacji europejskiej spowodowały przetrwanie licz
nych archaizmów zarówno w inwentarzu kultury materialnej ludności
w s i , jak i w dziedzinie stosunków s p o ł e c z n y c h oraz w postawach
światopoglądowych, wierzeniach, wiedzy i systemie w a r t o ś c i . Okres
po odzyskaniu niepodległości narodowej, t j . po 1878 roku, przynosi
zwolna, ale systematycznie, nasilenie kontaktów Bułgarii z innymi kra
jami europejskimi. O ile w okresie poprzednim układem odniesienia
dla oceny grupy własnej były przede wszystkim inne narody, które
weszły w skład imperium otomańskiego oraz samo imperium tureckie,
to dla okresu niepodległości narodowej takim układem odniesienia stają
się przede wszystkim kraje europejskie. Wprawdzie kontakty z innymi
zbiorowościami narodowo-państwowymi w postaci bezpośrednich stycz
ności były udziałem przede wszystkim warstwy inteligencji, jednakże
inteligencja ta rekrutowała się w znacznym stopniu ze środowiska chłop
skiego. Co zaś ważniejsze wielu inteligentów pochodzenia chłopskiego po
zakończeniu studiów zagranicznych rozwijało działalność na wsi. Na ba
danym przez nas terenie czynnych było w okresie międzywojennym kilku
agronomów, nauczycieli, lekarzy. Otóż w ocenach tego okresu inteligencja
ta ujawnia znamienną ambiwalencję — z jednej strony głosi pozytywne
oceny faktu zachowania przez ludność chłopską jej rodzimej kultury,
z drugiej — w pełni zdaje sobie sprawę z hamującej roli konserwa
tywnych elementów utrwalonych w dorobku grupowym .
2. Powyżej omówiliśmy przykładowo warunki trwałości elementów
podłoża historycznego. Traktowanie aktualnej rzeczywistości jako ogni
wa procesu historycznego obliguje również do określenia, jakiego rodza
j u zmiany społeczno-kulturowe poprzedzały stan aktualny oraz jakiego
typu zmianom podlega badana rzeczywistość współcześnie. Odpowiedź
na to pytanie wymaga kilku refleksji ogólniejszych nad stosowalnością
pojęć ustalonych w teorii zmian społecznych i teorii zmiany kulturowej.
Jednym z nich jest pojęcie p r o c e s u społecznego. J. Szczepański
12
1 3
14
15
1G
1 2
grafii
nie
Por.
mogły
1 3
materiały
Powszechnej.
Por.
jeszcze
wejść
zamieszczone
czyńskiej-Jaworskiej
D.
I. Nizińskiej
Niestety,
do
w
i M.
w
niniejszego
niniejszym
Por.
artykuł
M.
1 5
Por.
artykuł
T. Kolewej
1 6
Informacje
Markowskiej.
Markowskiej,
ze
śmiercią
tomu
tomie
w
Archiwum
Zakładu
I. Nizińskiej
formie
artykuły
opracowanego
G.
Etno
materiały
Michajłowej,
te
artykułu.
B.
Kop
Poklopka.
1 4
o
i D.
związku
Biernackiej.
działalności
w
niniejszym
agronomów
tomie.
zawarte
w
materiałach
I. Nizińskiej,
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
21
BADAN
najogólniej definiuje proces jako „względnie jednorodne serie zjawisk
powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi". I dalej czytamy: „Procesami społecznymi będziemy nazywali serie
zjawisk dotyczących osobowości, grup społecznych, zbiorowości, w ten
sposób, że są one seriami zjawisk tylko społecznych" . W obszernej
kategorii procesów społecznych wyróżnia się następujące: procesy inter
personalne, t j . dokonujące się w jednostce ludzkiej w związku z jej
uczestnictwem w życiu społecznym, procesy zachodzące między dwoma
jednostkami, procesy zachodzące między jednostką a grupą oraz procesy
zachodzące między dwoma grupami. W zależności od sposobu określania
swego przedmiotu różne dyscypliny zajmujące się człowiekiem kierują
uwagę szczególną na określony rodzaj procesów. W polu zainteresowań
etnografii będą więc przede wszystkim procesy zachodzące między dwo
ma grupami społecznymi, nadto etnopsychologia czy szkoła osobowości
kulturowej kieruje swą uwagę także ku procesom intrapersonalnym
i procesom zachodzącym między jednostką a grupą społeczną. W naszych
badaniach skupiliśmy uwagę na procesach międzygrupowych. W przy
padku naszych rozważań nad realiami kultury bułgarskiej w ściśle
zlokalizowanym terenie i czasie, analiza taka obejmie w porządku chro
nologicznym następujące procesy. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej,
której pamięć jesteśmy jeszcze w stanie zarejestrować w toku badań,
zainteresowanie budzić muszą procesy zachodzące między poszczegól
nymi ugrupowaniami ludności tureckiej (tj. ludnością osiadłą rolniczą
i przedstawicielami aparatu władzy) a ludnością bułgarską; dalej -—
procesy pomiędzy poszczególnymi grupami wyznaczonymi zamożnością,
grupami wieku, grupami wyodrębniającymi się na zasadzie miejsca za
mieszkania w tej a nie innej ,,máchale" lub tradycji zasiedziałości lokal
nej, procesy zachodzące pomiędzy społecznościami lokalnymi, t j . sąsia
dującymi wsiami, wreszcie — procesy między ludnością wiejską a l u d
nością miast tego regionu. Rejestr procesów między grupowych intere
sujących etnografa jest więc obszerny. Rzecz jasna z punktu widzenia
dziejów kultury badanego obszaru nie wszystkie te procesy mają jedna
kową rangę. W schyłkowej fazie niewoli tureckiej procesy zachodzące
pomiędzy ludnością turecką reprezentującą władzę otomańską a lud
nością bułgarską wysuwają się na plan pierwszy. Charakterystyka tego
procesu historycznego w pracach polsko-bułgarskiej ekspedycji stała się
przedmiotem zainteresowań prof. Ch. Gandewa.
17
W t y m miejscu jednak ze względu na wybór wsi Gramada dla
celów badawczych trzeba podać nieco informacji ogólnych o zupełnie
specjalnych stosunkach panujących w gospodarce chłopskiej w północ1 7
J. S z c z e p a ń s k i ,
Elementarne
pojęcia
socjologii,
Warszawa
1970, s. 467.
22
WITOLD DYNOWSKI
no-zachodniej Bułgarii począwszy od X V I I do początków X I X w. Dzięki
studiom Ch. Gandewa dysponujemy znacznie wyraźniej zarysowanym
obrazem formowania się i narastania stosunków kapitalistycznych w gos
podarce cziflików na ziemiach północno-zachodniej Bułgarii. W świetle
jego ustaleń już w X V I I stuleciu ziemia w tej części kraju praktycznie
stała się własnością prywatną i weszła w obrót towarowy, zaś w cziflikach siłę roboczą stanowili nie feudalni poddani lecz najemnicy . Co
więcej, uczony ten podjął także próbę periodyzacji procesu rozwojowego
stosunków agrarnych i społecznych w północno-zachodniej Bułgarii.
Szczególną uwagę rzecz prosta przykuwają jego rozważania i materiały
odnoszące się do okresu po 1856 г., kiedy zaczynają działać nowe usta
w y likwidujące tureckie władanie ziemią i oddające ją na własność pra
wowitym właścicielom — chłopu bułgarskiemu .
Na przykładzie wsi Gramada możemy więc prześledzić zarówno w y
n i k i korzystniej układających się stosunków poddańczych pod jarzmem
tureckim, możemy również uchwycić istotę historyczną drugiego okresu
w ułożeniu się stosunków ekonomiczno-społecznych w północno-zachod
niej Bułgarii i w całym kraju od końca X V I I I do początków reformy
w X I X stuleciu. Wreszcie rzecz najważniejsza, że na konkretnym ma
teriale zebranym w jednej wsi (wieś Gramada) będziemy mogli na
wiązać do szerszego procesu przebiegającego już w skali niepodległego
państwa bułgarskiego i do działania ustaw regulujących życie wsi
w niepodległej Bułgarii .
W okresie po odzyskaniu niepodległości aż po 1944 rok na plan
pierwszy wysuwają się procesy pomiędzy poszczególnymi kategoriami
ludności wiejskiej. Kryteria określające ówczesną stratyfikację społeczną
wsi stają się przy t y m bardziej złożone. Z jednej strony kształtowanie
się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie prowadzi do coraz w y
raźniejszej polaryzacji ludności chłopskiej, z drugiej zaś rozwój zajęć
pozarolniczych prowadzi do powstania nowych kategorii społeczno-zawodowych. Najistotniejszym zróżnicowaniem społeczno-ekonomicznym
ludności tego okresu jest bezspornie podział na właścicieli dużych obsza
rowo gospodarstw i ludność małorolną. Podział ten istniał już w okre
sach poprzednich, jednakże dopiero rozwój stosunków kapitalistycznych
w rolnictwie nadaje mu wymiary drastyczne. Prowadzi bowiem z jed18
19
20
1 3
C h . G a n d e w,
stopanstwo
1 9
daneto,
2 0
Zarażdanie
na sewerozapadana
na
Bulgaria
Ch. G a n d e w ,
T u r s k i izwori
„Istoriczeski
P r e g l a d " , god
Turskoto
agramo
za
kapitalisticzeski
prez
XVIII
agranata
otnoszenija,
w
czifliszkoto
w., S o f i j a 1962.
istoria
na
Bulgaria
prez
wazpaż-
X : 1954, k n . 2.
zakonodatelstwo
prez
wtorata
polowina
na
XIX
wiek,
P o d b o r i r e d a k c i j a ot prof. C h . G a n d e w . P r e w o d ot G . G a ł b o w , S o f i j a B A N , 1959.
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAN
23
nej strony do dalszej pauperyzacji małorolnej ludności, z drugiej zaś —
do wzmocnienia pozycji ekonomicznej najbogatszych gospodarzy. Ci
ostatni są w stanie nabywać najnowocześniejsze podówczas maszyny
rolnicze. Dochody z wypożyczania maszyn dostarczają gotówki na dokupno ziemi. Z kolei posiadanie odpowiedniego areału ziemi skłania do
wydzierżawiania części na zasadzie tzw. „izpolicy", t j . za połowę plonów.
Zjawiska te omówione zostały dokładnie w jednej z zamieszczonych
rozpraw . Na t y m miejscu pragnę jedynie zwrócić uwagę na wiodącą
rolę tych procesów w całokształcie życia społeczności wiejskich omawia
nego okresu. Ich doniosłość polega również na tym, że stwarzały one
przesłanki, które następnie ważyły w sposób zasadniczy na przyjęciu
i realizacji programu przebudowy społeczno-gospodarczej po I I wojnie
światowej. Do tego zagadnienia, które jest zasadniczym motywem pre
zentowanych tu rozważań, powrócimy jeszcze poniżej.
Rozwój stosunków kapitalistycznych w rolnictwie oznaczał nie tylko
polaryzację struktury społeczno-ekonomicznej ludności wsi, ale także
powstanie określonych stosunków rynkowych pomiędzy ludnością chłop
ską a pewnymi warstwami ludności miejskiej. Toteż procesy społeczne
zachodzące między wsią a miastem uznać trzeba za istotne i znamienne
dla tego okresu. J u ż w ostatnich latach X I X wieku miasto Widin staje
się centrum mającym żywe powiązania funkcjonalne z okolicznymi
wsiami. Zarówno modernizowanie się największych obszarowo gospo
darstw, jak i bogacenie się ich właścicieli i w związku z t y m pojawienie
się nowych potrzeb konsumpcyjnych, a także rozwój budownictwa
mieszkaniowego w wyniku oddzielania i usamodzielniania się rodzin
na skutek rozpadu wielkich zespołów rodzinnych — oto czynniki akty
wizujące rozwój niektórych rzemiosł i u s ł u g . Wprawdzie — jak do
wodzi w swej rozprawie W. Paprocka — trudno mówić o znaczeniu
rzemiosła jako czynnika różnicującego strukturę zawodową wsi, gdyż
w oparciu o rzemiosło nie powstały stałe kategorie zawodowe, niemniej
jednak rozwój działalności rzemieślniczej wprowadza dodatkowy ele
ment w układy relacji wzajemnych pomiędzy poszczególnymi grupami
ludności wsi.
Omówione wyżej procesy nie doprowadziły do
zasadniczych
j a k o ś c i o w y c h zmian w charakterze grupy lokalnej. Takie zmiany
nastąpić miały dopiero w wyniku rewolucji socjalistycznej po 1944 roku.
Obowiązkiem badacza rozpatrującego rolę podłoża historycznego
w tworzącym się kształcie współczesności jest nie tylko omówienie pro2 i
22
Materiały
Por.
I. Nizińskiej, D. Markowskiej.
artykuły M. Biernackiej,
W. Paprockiej i M. Pokropka.
24
WITOLD DYNOWSKI
cesów społeczno-kulturowych, ale także ruchów społecznych. „Ruchami
społecznymi nazywa się zazwyczaj zbiorowe dążenia ludzi do realizacji
wspólnego celu" -— pisze J. Szczepański . W naukach społecznych w y
różnia się trzy rodzaje ruchów społecznych: a) ruchy reformatorskie,
b) ruchy rewolucyjne, c) ruchy ekspresywne.
23
„Ruch
reformatorski
m u j e p e w n e ograniczone
istniejącego
jeżeli
powiadania
nia
i przywódcy
się... R u c h
celowego,
działa
2 S
jeśli
stan
niepokoju
społecznego
s p o ł e c z n e , j e ś l i d ą ż e n i a do
s i ę z r e p r e s j ą przy pomocy siły
orędujący
zmiany
taki instytucjonalizuje
w
pożądanych
instytucji"
wtedy,
czy z b i o r o w o ś c i
stanu rzeczy nie s p o t y k a j ą
ideologowie
wadzenia
powstaje
kręgi
r a m a c h ustalonego
mają
swobodę
s i ę w postaci
porządku
fizycznej,
działania
dobrowolnego
społecznego,
z m i a n n a drodze u s t a w o d a w s t w a
dąży
musi
muszą
by
od
być
objąć
masy,
dotyczyć
działalności
samego
społecznego
spełnionych
szerokie
muszą
swobodnej
wy
wpro
systemie
.
„ A b y jednak p o w s t a ł silny ruch rewolucyjny, g w a r a n t u j ą c y
wolenie
i
zrzesze
do
czy t e ż z m i a n w
Punktem wyjściowym ruchów rewolucyjnych może być
podobna do tej, która powołuje do życia ruchy reformatorskie.
lucji,
obej
zmiany
warunków:
najczęściej
ważnych
dla
początku
kilka
całe
spraw
ideologów,
stany
klasy społeczne;
przywódców
występowały
ostre
zwycięstwo
niepokoju
życiowych...
i
represje,
nie
sytuacja
i
niepokój
mogą
i
niezado
istnieć
warunki
organizatorów
podnoszące
rewo
niezadowolenia
siłę
ruchu,
tak,
»ciśnienia«
2 5
niezadowolonych
mas" .
Istnieją rozmaite klasyfikacje rewolucji z uwagi na różne kryteria.
J. Szczepański następująco określa ich cechy wspólne:
„Rewolucja
system
zmienia
organizację
instytucji politycznych,
klasami,
tworzy
Jest
zespołem
ona
ale przede
nowe
strukturę
strukturę
systemy
procesów
wszystkim
i
zmienia
wartości
i zjawisk
zmieniających
nie
i
wielkich
przekształca
tylko
jego istotne
zbiorowości,
klas i warstw,
stosunki
kulturę
zachodzących
w
zmienia
między
społeczeństwa.
społeczeństwie,
2 6
składniki" .
Przez ruchy ekspresywne rozumie się te, których celem jest raczej
wyrażenie potrzeb osobowościowych i które nie tworzą zrzeszeń insty
tucjonalnych, np. ruchy odnowy moralnej czy ruchy artystyczne.
Dla analizy procesu kulturowego Bułgarii znaczenie zasadnicze mają
dla nas pojęcia dotyczące ruchów reformatorskich i rewolucyjnych. Na
przestrzeni interesującego nas okresu historycznego można wskazać naj
pierw na ruch hajducki w okresie niewoli tureckiej, mający charakter
ruchu rewolucyjnego ludowego, żywiołowego, t j . nie opartego na progra
mie politycznym i jasno sformułowanej ideologii zmian. Po odzyskaniu
2 3
2 4
2 5
2 6
S z с z e p a ń s к i , op.
Ibidem,
s. 524.
Ibidem,
Ibidem,
s. 528.
s. 531-532.
cit.,
s. 521-522.
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAŃ
25
niepodległości politycznej obserwujemy w całej Bułgarii, a także w ba
danym przez nas rejonie, różnego rodzaju ruchy reformatorskie, których
cele generalnie określić można jako dążenie do modernizacji, likwidacji
zacofania gospodarczego i kulturalnego. W okresie międzywojennym
charakterystyczne
jest współwystępowanie ruchów
reformatorskich
z ruchami rewolucyjnymi. I właśnie znamienny jest ich wspólny „start".
Jedne i drugie rodzą się z realiów procesów społecznych tego okresu,
ale poszukują zgoła odmiennych rozwiązań. Polaryzacja struktury włas
nościowej w rolnictwie, zjawiska wyzysku biednych przez bogatych,
zacofanie kulturalne •— oto podłoże obu ruchów. Dążności reformator
skie przejawiały się m. in. w powstawaniu licznych zrzeszeń i koopera
t y w zarówno rzemieślniczych, jak i nakierowanych na wytwórczość
r o l n i c z ą . Ruch spółdzielczy miał chronić najbiedniejszych przed w y
zyskiem, zapobiegać drastycznym jego przejawom. Partia Komunistyczna
i Rewolucyjny Związek Młodzieży upatrywały rozwiązania tychże pro
blemów w zasadniczej zmianie ustrojowej.
Zasadnicze zmiany — rewolucyjne zmiany zapoczątkowane w Buł
garii w 1944 roku — napotkały w podłożu historycznym zarówno ele
menty sprzyjające, jak i utrudniające ich percepcję.
Poważnym czynnikiem utrudniającym zmiany było niewątpliwie
przywiązanie drobnego producenta — rolnika do jego własności indy
widualnej. Jest to cecha wspólna chłopstwu różnych krajów, z t y m
zjawiskiem łączy się też ogromne przywiązanie do tradycyjnych form
życia rodzinnego i wioskowego, które w ciągu wielu wieków stanowiło
pancerz obronny przeciwko obcemu etnicznie eksploatatorowi.
Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej wytworzył
nieliczną wprawdzie, ale silną ekonomicznie warstwę bogatych chłopów
oraz pośredników-handlarzy. Byli oni, rzecz jasna, żywotnie zaintereso
wani w utrzymaniu starego porządku społecznego i stawiali bierny lub
czynny opór przeciwko kolektywizacji rolnictwa.
Powróćmy do zasadniczego wątku naszych rozważań, a mianowicie
do poszukiwania odpowiedzi na pytanie, jakie treści procesu historycz
nego decydowały o tym, że system społeczno-kulturowy bułgarskiej wsi
okazał się p r z y g o t o w a n y do przyjęcia tych zasadniczych zmian
kulturowych.
Działało wiele czynników sprzyjających przyjmowaniu i akceptacji
programu zmian ustrojowo-gospodarczych. Poniżej wskażemy przykła
dowo niektóre z nich.
27
2 7
Por. z w ł a s z c z a m a t e r i a ł y
prockiej.
I . N i z i ń s k i e j , D . M a r k o w s k i e j oraz a r t y k u ł W . P a
26
WITOLD DYNOWSKI
a. U progu przemian rewolucyjnych społeczeństwo bułgarskie cecho
wała znaczna homogeniczność społeczna i kulturowa. Można by w pew
n y m uproszczeniu powiedzieć, iż było to społeczeństwo agrarne. Za
równo bowiem nieliczna jeszcze wówczas klasa robotnicza, jak i inteli
gencja wywodziły się najczęściej w pierwszym pokoleniu ze wsi, a po
nadto w strukturze społeczeństwa globalnego dominowało liczebnie
chłopstwo. Wskutek tego kadry kierownicze sterujące przemianami
ustrojowymi i gospodarczymi, zarówno w skali kraju, jak i jednostek
administracyjnych poszczególnych szczebli, bliskie były swym pochodze
niem i doświadczeniem życiowym żywotnym problemom ludności wiej
skiej. Działacze partyjni bezpośrednio po wrześniu 1944 roku wracali
najczęściej do miejsc swego pochodzenia i tam — w dobrze znanym
sobie środowisku — przeprowadzali program z m i a n . Ta okoliczność
była przesłanką sprzyjającą realizacji przebudowy socjalistycznej .
b. We wsiach bułgarskich zachowały swą żywotność zasady współ
działania i pomocy wzajemnej w obrębie rodziny. Działalność spółdziel
cza okresu międzywojennego, jakkolwiek wyrażała tendencje reforma
torskie i nie była ruchem radykalnym, stworzyła jednak grunt pod
akceptację idei zbiorowego działania gospodarczego. Sprzyjała więc
akceptacji rolniczej spółdzielni produkcyjnej .
c. Rozwój stosunków kapitalistycznych na wsi bułgarskiej doprowa
dził większość rolników do takiej sytuacji społeczno-ekonomicznej, że
konieczność rozwiązań radykalnych stała się jasna nie tylko dla kadry
działaczy politycznych, ale także dla światłej szych rolników i inteli
gencji powiązanej przez swój zawód czy pochodzenie ze wsią i rolni
ctwem. Działalność reformatorska okresu międzywojennego ujawniła
połowiczność ówczesnych rozwiązań — nie zapobiegała bowiem paupe
ryzacji większości rolników. Na badanym przez nas terenie północno-zachodniej Bułgarii bardzo wcześnie, bo już w początkach X X stulecia,
wkraczają w gospodarstwa chłopskie nowoczesne maszyny rolnicze. Do
dajmy — maszyny najnowocześniejsze, jak na owe czasy. Były to
„pierwsze jaskółki" w mechanizacji rolnictwa chłopskiego. Tak więc
proces modernizacji technicznej rolnictwa tego terenu rozpoczął się od
razu od wprowadzania maszyn i urządzeń o znaczeniu podstawowym dla
produkcji rolnej, a przy t y m będących na wysokim poziomie technicz
nym. Nie mógł więc proces ten objąć szerokich warstw ludności chłop
skiej. Modernizowały się gospodarstwa najbogatsze dysponujące odpo28
29
30
2 8
D a n e n a ten
2 9
Por. a r t y k u ł M . Biernackiej.
Por. m a t e r i a ł y I . N i z i ń s k i e j ,
3 0
temat
znajdują
się w
D.
materiałach
B.
Markowskiej oraz
Tumangełowa.
artykuł
W. Paprockiej.
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
27
BADAN
wiednią gotówką. Z kolei posiadanie takich maszyn stawiało ich właści
cieli w sytuacji uprzywilejowanej gospodarczo i pozwalało im czerpać
poważne dochody z wynajmu maszyn. Jak już powiedzieliśmy wyżej,
doprowadziło to do wyraźnej polaryzacji społeczno-ekonomicznej lud
ności wsi, ostro zarysowało zależności i wyzysk. Znaczna część mało
rolnych i średniorolnych chłopów znalazła się w takim położeniu ma
terialnym, iż tylko radykalne zmiany ustrojowe mogły przynieść jego
poprawę .
d. Ludność wsi zdobywała nowe doświadczenie produkcyjne wskutek
obsługi czy nawet tylko obserwacji nowoczesnych maszyn rolniczych.
W warunkach zachodzących procesów polaryzacji ekonomiczno-społecznej nie mogła jednakże na szerszą skalę korzystać z tych zdobyczy
techniki. Spółdzielnia produkcyjna pojawiła się jako postać organizacji
wytwarzania rolniczego, w której likwidacji ulega nierówność społeczna,
a jednocześnie w pełni i dla dobra ogółu korzystać można z dobro
dziejstw nowoczesnej techniki .
e. Materiały naszych badań dowodzą, iż ludność wsi omawianego
rejonu już od początku X X wieku, a zwłaszcza w okresie między
wojennym, podejmowała różne, zmienne w czasie zajęcia pozarolnicze,
częstokroć połączone z okresowymi migracjami. Zdobywała więc ona
szeroki zakres doświadczenia produkcyjnego i umiejętności wykracza
jące daleko poza doświadczenia rolnicze. Jednocześnie nie miała ona
możliwości — ani w swojej społeczności lokalnej, ani w pozalokalnych
ośrodkach miejsko-przemysłowych — stabilizacji w zawodzie pozarolniczym. Obecnie rozwinięty system ekonomiczny wsi spółdzielczej, z jej
licznymi stanowiskami pracy w dziedzinie obsługi technicznej rolnictwa,
z placówkami usługowymi itp., oraz polityka lokalizowania na terenie
wsi zakładów państwowych znalazły więc i w t y m przypadku grunt
przygotowany przez zjawiska powstałe w okresach wcześniejszych .
f. Ogromne znaczenie miał także fakt, iż w okresie międzywojennym
powstało na t y m terenie szkolnictwo rolnicze, a akcje oświatowe objęły
swym oddziaływaniem szerokie kręgi rolników. Szkolenie i fachowe po
radnictwo rolnicze prowadzone były przez znakomicie przygotowanych
agronomów. Ludność badanych wsi była więc przygotowana do przyj
mowania innowacji w rolnictwie. Nie zaskakiwały jej nawet bardzo
śmiałe eksperymenty, przy działającej bowiem we wsi dawnej szkole
rolniczej prowadzono poletka doświadczalne .
31
32
33
34
3 1
3 2
Por. m a t e r i a ł y
Ibidem.
3 3
Por.
artykuł
3 4
Por.
materiały
I. Nizińskiej, D.
W.
Markowskiej.
Paprockiej.
I. Nizińskiej,
D.
Markowskiej.
28
WITOLD DYNOWSKI
g. Jeszcze jeden czynnik sprzyjał aprobacie spółdzielczości rolniczej,
a mianowicie przebieg procesów demograficznych. J u ż w okresie m i ę
dzywojennym zaznaczała się tendencja do ograniczania liczby dzieci
w rodzinie. Ostrzej zarysowała się po I I wojnie światowej, a jedno
cześnie tendencje wychodźcze młodzieży do miast oraz przedłużenie
okresu nauki dzieci i młodzieży uszczuplały rodzinny zespół roboczy.
Otóż przynależność do spółdzielni produkcyjnej daje człowiekowi możli
wość uzyskania źródeł utrzymania niezależnie od składu osobowego
i liczebności jego rodziny, a na starość zapewnia zabezpieczenie emery
talne. W ocenach aprobujących spółdzielczy system gospodarowania mo
tywacja ta pojawiała się bardzo często -Я
3. Traktowanie współczesności jako ogniwa procesu historycznego
prowadzi także do analizy składowych* kultury pod kątem widzenia ele
mentów dawnych i nowych, a także określania elementów najnowszych,
mających tendencje wzrostowe — nasilających się.
Badacz musi więc wskazać, jak w poszczególnych dziedzinach k u l
tury współwystępują elementy tradycyjne z nowymi czy nowoczesnymi.
Zadanie to nie sprowadza się jednak tylko do rejestracji i kwalifiko
wania składowych. Najistotniejsze wydaje się określenie z a s a d y
w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a s t a r e g o z n o w y m . Chodzi więc o od
powiedź na pytanie, które elementy pozostają z sobą w układach kon
fliktowych, czyli inaczej mówiąc, w jakich dziedzinach kultury obserwu
jemy zjawisko „walki starego z nowym", a które elementy spuścizny
kulturowej mają tendencję do modyfikowania się i jako takie rokują
szansę przetrwania w nowym układzie kulturowym.
W kulturze badanych przez nas wsi północno-zachodniej Bułgarii
niewiele pozostało po dzień dzisiejszy elementów dawnych. Radykalizm
przemian po I I wojnie światowej, fakt, iż przebiegały one według zało
żonego programu systematycznie realizowanego, powodował, że dawne
składowe kultury czy konfiguracje tych składowych nie były w stanie
modyfikować się i przystosowywać do wymogów nowo powstającego
systemu społeczno-ekonomicznego wsi spółdzielczej. Rzecz jasna, gwał
towność wprowadzanych zmian rodziła wówczas drastyczne sytuacje
walki starego z nowym, jednakże dziś z perspektywy kilkunastu lat
etnograf konstatuje w terenie dominację elementów nowych w k u l t u
rze. T y m bardziej godne badania i refleksji naukowej są zjawiska trwa
nia dawnych elementów i zasady ich powiązania z nowymi elementami
kulturowymi.
Prezentowane w niniejszym tomie studia poszczególnych dziedzin
życia ludności wiejskiej wskazują, iż najsilniejszym przeobrażeniom
3 5
Ibidem.
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
29
BADAŃ
uległy sfery kultury związane ze zdobywaniem źródeł egzystencji, z mie
szkaniem i warunkami bytowymi, szerzej — z inwentarzem kultury
materialnej. Radykalizm przemian nie ominął również rodziny, zwłasz
cza w tych aspektach, które wiążą się z jej zmienionymi dziś funkcja
m i ekonomicznymi. Niemniej jednak w każdej z tych dziedzin prze
trwały elementy dawne — bądź to w formach wytworów, bądź w ich
funkcjach. Zasadnicze przeobrażenia w świadomości społecznej i syste
mie wartości, zwłaszcza w treściach światopoglądowych, stanowiły nie
zwykle ważny przedmiot badań — ukazują bowiem w szczególnej ostro
ści procesy walki i konfKktowość elementów dawnych i nowych. Pro
ces ten jest po dzień dzisiejszy żywy, jakkolwiek stracił już na dawnej
ostrości. Relatywnie wiele elementów tradycyjnych zachowało się w oby
czajach towarzyskich i w obrzędowości. Jednakże — jak przekonywa
jąco dowodzi w swej rozprawie T. Kolewa — jest to najczęściej kon
tynuacja form zewnętrznych, podczas gdy zarówno funkcja tych ele
mentów kultury, jak i zakres ich społecznego odbioru uległy istotnym
zmianom.
Dla badania wskazanych wyżej rodzajów zjawisk bardzo instruktywna jest teoria dysharmonii kulturowej K. Dobrowolskiego . Na
podstawie materiałów z terenu polskiego autor ten formułuje swoją
koncepcję prawidłowości okresu przejściowego pomiędzy dawnym ukła
dem kulturowym a nowym. Pisze on:
36
,,Aby z r o z u m i e ć zjawiska
i procesy dysharmonii kulturowej, w y p a d a p a r ę
s ł ó w p o ś w i ę c i ć istocie h a r m o n i i , k t ó r a w y s t ę p u j e w k u l t u r z e j a k o z w a r t e j c a ł o ś c i .
W s w e j n a j c z y s t s z e j p o s t a c i h a r m o n i a m a n i f e s t u j e s i ę w ó w c z a s , gdy
wszystkie
d z i e d z i n y t w ó r c z o ś c i k u l t u r o w e j w y r a s t a j ą z j e d n o l i t y c h w a r u n k ó w b y t u , gdy s ą
ze s o b ą ś c i ś l e p o w i ą z a n e , w s p ó ł z a l e ż n e i t w o r z ą z g o d n ą c a ł o ś ć . T a k a s y t u a c j a
z a c h o d z i w o d n i e s i e n i u do t y c h p r z e d e w s z y s t k i m k u l t u r , k t ó r e w y k a z u j ą n i s k i
p o z i o m s i ł w y t w ó r c z y c h i s ą b a r d z o s i l n i e z a l e ż n e od w a r u n k ó w
fizjograficz
nych" .
3 7
Z kolei o pojęciu dysharmonii kulturowej czytamy co następuje:
„Jest ono naturalnym przeciwieństwem terminu harmonia... Zjawiska
zamknięte terminem dysharmonia wchodzą w dużej mierze w zakres
dialektycznego procesu walki między starym a nowym" . K. Dobro
wolski ukazuje zjawiska w dysharmonii w kulturze materialnej, gdzie
są one łatwo obserwowalne; w świadomości społecznej, gdzie najczęściej
38
3 6
K. D o b r o w o l s k i ,
Trzy
P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11-74.
Ibidem,
s. 37.
Ibidem,
s. 73.
3 7
3 8
studia
z
teorii
kultury
ludowej,
„Etnografia
30
WITOLD DYNOWSKI
przybierają postać ścierania się postaw socjocentrycznych z egocentrycz
nymi w światopoglądzie, gdzie wyrażają się w sprzecznościach między
elementami mistycznymi, spirytualistycznymi a wyjaśnieniami opartymi
na empirycznych, naukowych podstawach itp.
Teoria dysharmonii kulturowej stanowi płodną inspirację dla w y
jaśniania realiów współczesnej wsi bułgarskiej. Przedstawione przez
H. Biernacką przemiany rodziny wiejskiej wskazują dobitnie, iż jej tra
dycyjna harmonia, polegająca na zgodności między strukturą, funkcja
mi a „ideologią rodzinną", uległa współcześnie załamaniu, że nastąpiło
zachwianie równowagi demograficzno-gospodarczej wskutek nadmier
nego ograniczenia prokreacji, że ludność wsi ulega procesom starzenia,
że atrofia rodzinnego systemu zabezpieczającego pozostawia wielu ludzi
w podeszłym wieku bez należnej im opieki. Zjawiska te bez wątpienia
traktować można jako przejawy dysharmonii kulturowej. Jak na to
wskazuje opracowanie G. Michajłowej, także w dziedzinie stroju obser
wuje się współwystępowanie elementów tradycyjnych z nowoczesnymi,
brak harmonii stylu. W tym przypadku skutki społeczne nie są jednakże
tak doniosłe i drastyczne dla życia społecznego, jak zachwianie har
monii w dziedzinie zjawisk życia rodzinnego. M . Pokropek przedstawia
imponujący proces modernizacji budownictwa mieszkalnego w badanych
wsiach. Jednocześnie dowiadujemy się, iż w tych nowoczesnych domach
najczęściej brak łazienek. Podobnie tradycyjne oceny domu mieszkal
nego, nakazujące traktowanie go ze czcią, skłaniają mieszkańców wsi
do lokalizowania ubikacji poza budynkiem mieszkalnym, co prawda
w pomieszczeniach starannie murowanych i czysto utrzymanych, ale
oddalonych od domu. Materiały zebrane przez I . Nizińska i D. Markow
ską na temat przemian rolnictwa ukazują proces profesjonalizowania się
czynności rolniczych. Rolnicy-spółdzielcy korzystają z takiej zdobyczy,
jaką jest normowany czas pracy, a więc i czas wolny. Dawne nawyki
właściwe chłopskiemu bytowaniu nie pozwalają jednak starszemu po
koleniu na spędzanie czasu wolnego w sposób, który można by nazwać
rekreacją. Czas ten wypełniany jest różnego rodzaju czynnościami,
„krzątaniem się", zgodnie z tradycyjnymi normami potępiającymi bez
czynność. Przykładów dysharmonii kulturowej w sferze świadomości
i obyczajów dostarczają materiały T. Kolewej. Najdobitniejszym bodaj
przykładem jest żywotność elementów obrządku cerkiewnego w całości
obrzędów pogrzebowych, zaskakująca wobec bezspornego procesu laicy
zacji ludności, która wyraża się m. in. w zupełnym zaniku elementów
cerkiewnych w obrzędowości weselnej.
Takich przykładów można by mnożyć wiele. K. Dobrowolski zwraca
uwagę, iż stan dysharmonii musi być w kulturze przezwyciężony, by
osiągnęła ona nową postać harmonii. Zadaniem naszym było — w m i a r ę
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE
BADAŃ
31
możliwości -— wskazywanie tych tendencji zmian, które rokują w przy
szłości równowagę systemu społeczno-kulturowego badanych wsi.
Nowe formy życia zbiorowego w Bułgarii związane z socjalizacją
i modernizacją techniczną stworzyły zbyt wiele złożonych zagadnień,
by mogły być one rozwiązane, czy też wyczerpująco naświetlone przez
przedstawicieli jednej dyscypliny humanistyczno-społecznej.
Podejmując łącznie z etnografami bułgarskimi prace badawcze nad
podstawową mikrostrukturą •— wsią spółdzielczą — w pełni byliśmy
świadomi, że jest to wstępna faza studiów i że wiele jeszcze w t y m za
kresie jest do zrobienia przez przedstawicieli innych specjalności. Przy
stępując do opublikowania rezultatów naszych badań we wsi Gramada
trzeba wyjaśnić, że w myśl porozumienia pomiędzy kierownictwem I n
stytutu Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk i Zakładem Etnografii
Powszechnej Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej PAN pełne w y
n i k i dotychczasowych prac mają być opublikowane w języku bułgar
skim jako jedna z pozycji wydawniczych Instytutu bułgarskiego. Wszyst
ko przemawia za tym, że nastąpi to w końcu 1971 lub w początkach ro
ku następnego. Kierownictwo polsko-bułgarskiej ekspedycji etnograficz
nej dołoży wszelkich starań, żeby właśnie ta wersja w całości została
przetłumaczona na język angielski. Zbiór artykułów poświęconych ba
daniom we wsi Gramada, który publikujemy — zgodnie z porozumie
niem — wcześniej w tomie niniejszym, należy traktować jako bardzo
obszerny skrót wersji bułgarskiej. Dodajmy, że właśnie w publikacji
bułgarskiej ukażą się po raz pierwszy artykuły prof. Ch. Gandewa, dr.
B. Tumangełowa i dr D. Markowskiej.
Cztery lata wspólnych polsko-bułgarskich badań terenowych pozwo
liło znakomicie zacieśnić więzy współpracy naukowej pomiędzy polskimi
i bułgarskimi etnografami. Zamykając pierwszy jej etap, który ze wzglę
du na w y n i k i i doświadczenia warsztatowe w pełni może zadowolić
każdą ze stron, jednocześnie myślimy o dalszych realnych korzyściach
płynących z łączenia zainteresowań i wzajemnego wspierania się w sta
wianiu i rozwiązywaniu pytań poznawczych.
Wchodząc w następną fazę współpracy postulujemy jednocześnie po
trzebę konfrontacji procesów powiązanych integralnie z budownictwem
ustroju socjalistycznego w krajach demokracji ludowej. W powiązaniu
z dorobkiem polskim w zakresie studiów nad przemianami wiejskich
społeczności lokalnych w naszym kraju oraz ze studiami terenowymi
podjętymi w ostatnich latach przez polskich etnografów w Mongolii
i Bułgarii, zespół polsko-bułgarski będzie mógł podjąć próbę syntezy
głównych przeobrażeń społeczno-kulturowych mikrostruktur w syste
mach socjalistycznych.
32
WITOLD DYNOWSKI
Witold Dynowski
METHODOLOGICAL
ASSUMPTIONS
OF
THE
SURVEY
S u m m a r y
In
and
large
scale
ideological
which
have
cultural
been
in
l i i s t o r i e s . E . g., t h i s
tions
and
by
K.
it
is
regularly observed
some
way
thought
Majewski
or
another
has been
concerning
prepared
to
underlying recent
the
relations
that
new
cultural
b y those s o c i a l
accept
them
archeological
between
systems
by
their
investiga
pre-Christian
Poland
the R o m a n E m p i r e .
The
p r o b l e m consists
studied
social
sequently
One
system
of
solving
or
families;
occuring
in
prolonged
considered, in what
as
•originating
are
in
m a r k e t , the
The
it
is
a
it
disposed
and
ways
now
such
a
extensive
accept
new
study
allows
to
processes.
as
the
con
countryside
structures,
in
Thus,
of
it
the
expedition
in
of
ought
to
be
of p a r t i c u l a r
cultural
various
state,
com
regularities
such novel
form
like
local
establish
extent has the development
the
and
system.
cultural
socio-economic
values,
micro-structures, such
f a v o u r a b l e to a c c o m o d a t i o n
influencing
larger
of
a n d to w h a t
been
to
of the
study
besides,
or m i c r o r e g i o n s
contents,
(and
make
a r e apt to l e a d to a c h a n g e
way
•villages
i n d e f i n i n g those f e a t u r e s , e l e m e n t s a n d p a t t e r n s of
which
munities
of
surveys
c o n t e n t s a r e apt to be r e a d i l y a c c e p t e d
the
stimuli
supra-local
n a t i o n a l c u l t u r e , etc.
Bulgarian-Polish
i n the
anthropological
neighbouring villages
historical change
(covering
to t h e p r e s e n t ) ,
s t r i v i n g to
underlying
present
the
the
village
Gramada
i n N o r t h - W e s t e r n B u l g a r y ) s t u d i e d the
the
period
b r i n g out
cultural
from
s u c h of
the
its
break
of
the
process
centuries
regularities, w h i c h have
transformations,
with
all
their
up
been
violence
and
novelty.
The
of
the
study w a s expected
program
of
to r e v e a l h i s t o r i c a l f a c t o r s f a c i l i t a t i n g the r e a l i z a t i o n
socio-economic
reconstruction
of
the
countryside,
and
allowing for local communities,
h o m o g e n o u s a n d r u r a l , to t r a n s f o r m into
no
social
longer
factors
uniform
as
conditioning
social awareness,
to
their
the
cultural
and
occupational
awakening
of
the
composition,
rural
as
population,
all
thus
its
the
and
present moment,
Such
a
didn't
temporal
need
details.
to p r e s e n t
Rather,
is i l l u s t r a t e d w i t h
related
to
the
assumption
background
the
underlying
cesses
flected
operative
upon
so
the
whole
main
introduces
actual theoretical,
present
historical
past
the
process
point
of
attempted,
of
change
in
focus
was
the
c o n s i d e r e d as a l i n k i n the h i s t o r i c a l p r o c e s s .
methodological
historical analysis, and a prediction-oriented
This
as
new
etc.
expedition
spatial
well
its
F u l l r e c o n s t r u c t i o n of the histories of t h e studied v i l l a g e s w a s not
and
those
groups
are
the
now,
as
survey.
to
discussed,
present
are
Factors
considered.
discern
among
certain
of
selective
historical, and field-research
responsible
and
state
a
a p p r o a c h i n a n a l y s i s of the
the
types
of
affairs,
as
Constituent
them
the
for
the
elements
and
as
examples
stability
of
the
the
of
change
culture
new
in
present.
the
socio-cultural change
well
old
bias
are
ones,
in
pro
re
and
those w h i c h are still i n germ.
The
author
concludes
that
the
new
forms
of
collective
life
in
Bulgary,
33
Z A Ł O Ż E N I A METODOLOGICZNE B A D A Ń
brought
about
grasped
by
by
social
any
anthropological
has
be
later
It
has
Academy
been
of
technological
group
of
been
conceived
by
agreed
Science,
of
the
between
and
present
the
survey
g a r i a n I n s t i t u t e i n 1971
T h e management
this
report
into
T h e present collection
according with
Bulgarian
an
Thus
are
the
the
too
present
The
of
of the
will
other
phase
complex
be
collective
investigations
of
Workshop
Polish Academy
to
the
in
Bulgarian
Institute
of S c i e n c e s ,
i n B u l g a r i a n by
that
the
of
a full
said
Bul
w i l l do its best to
have
1972.
Polish-Bulgarian expedition
English without
abridgements.
of p a p e r s r e p o r t i n g the G r a m a d a r e s e a r c h e s
latter
be
disciplines.
Ethnography
published
to
Polish-Bulgarian
of
Ethnographical Institute
a n earlier agreement)
volume.
introductory
General
or e a r l y i n
of the
translated
as
representatives
the H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e
report
revolution,
scholars.
p r o j e c t of r e s e a r c h of the b a s i c m i c r o - s t r u c t u r e , i.e., a
village-farm,
continued
and
single
will
is a n a b r i d g e d
contain,
in
v e r s i o n of the
addition,
papers
(published
forthcoming
by
Prof.
Ch.
Gandev, D r . B . Tumangelov, and Dr. D. M a r k o w s k a .
The
four-years
scientific
and experiences
According
inherent
for
necessary.
the
socialist
have made
to
the
the
it e x t r e m e l y
author,
construction
P o l i s h studies
in Mongolia
of
P o l i s h - B u l g a r i a n field
researches
close
the
first
c o l l a b o r a t i o n b e t w e e n P o l i s h a n d B u l g a r i a n anthropologists.
trends
systems,
of
of
the
advantageous
next
socialism
phase
i n the
a
constitute
socio-cultural
for both p a r t i e s
confrontation
People's
of r u r a l l o c a l c o m m u n i t i e s ,
and Bulgary, may
main
in
a b a s i s for
of
processes
Democracies
an attempt
transformations
at a
of
results
involved.
of
as w e l l as field
will
be
researches
synthesis
micro-structures
to be u n d e r t a k e n b y the P o l i s h - B u l g a r i a n t e a m .
3 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1
phase
Its
in
