-
Title
-
Zaczątek kolekcji cyganologicznej / LUD 1982 t.66
-
Description
-
LUD 1982 t.66, s.287-294
-
Creator
-
Bartosz, Adam
-
Date
-
1982
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1705
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1839
-
Subject
-
kolekcje etnograficzne
-
Cyganie - Romowie
-
Text
-
ADdM BARTOSZ
Lud,
t. 66, t~82
ZACZĄTEK KOLEKCJI CYGANOLOGICZNEJ
Idea ochtrony tradycyjnej kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzea\łnych, zrodziła się przed wiekiem. Paul BataiUaTd, francuski
alIlJtrolpOlog,na posiedzeniu T{}w~liI''ZystwaAnrtJropologJt:mego w Paryżu,
przedłożył w dJniach 17 s:tycrznia i 7 maLrca 1J87J8r. m. in. kiJka uwag na
t€l11właśnie temart 1. Uhollewa on, iż na wystawie' świa,towej w T.rocadero
w tymże roku wyeksponowano zaledwie kilka przedmi!otów prezentujących kulturę CygalIlÓiW
2. Snuje projeikt piOIka'zanianamliotu, wozu i narzędzi pracy Kełderaszów WTaz z żywymi mi,eszJkańcami w ich codziennych strojach. Taki sposób uatraikJcyjni,enia wystaw był wówczas powszechny. Batail~arr-d pra:ginąłby rawnież pokazać innyclh przedstawicieli
ZlI1amychmu SZCZ€lPĆl!w
cygańskich, a m. in. niezwy1kle odzianych Cyganów z Bośni 3.
Pro:po~ycje Bataillartda były bardzo konlmeltne i pTzemyś'1ane - m.
in. zaproponował on hrahiemu Eugeniillszowi Zichy utwoTzenie muzeum
lub przytna'jmni1ej sekcji cygańslkiJej w Peszcie, k;tóry w drugiej polO'Wie
XIX w. był europejskim centrum zainteTesdwlamia kuilltmą Cyganów'.
W dwa lata po wystawie paryskiej orgamiJz,owano \V1i.e1Jką
wy&tawę
etnograficzną w Kołomyi. Na CiZielekomitetu argani:zacyjnego wystawy
stał W. PrzJ1bysł awski, którego kiedyś proszono o dostarczenie na paryską wystawę ekepona!tów cygańiSkioh, a który tyah eikslponaiów wówczas
nie Mldbył z hra~u zaufamia u Cyganów. T'eraz pamiętał jeidnaik o tym,
aby wystawa była pokazetrn wiSZielikichgrup ei1mogcr-aficznydh
z prezentowamego tecr-enu. I talk, abak Ortmian, repoozEmto'wami byM tam również
Cyiga'l1i€.K'OOlikiretll11,e
zaś wystaIWiono- "wytrolby cygań!.9kie i narzędzia
uiywame do taokowycl1" - jak podalWał kataJlog wysbwy 5.
Do wZffilo~omeg.o
zainteresowania Cyganami w tym czasie pcr-zyczyniły się niewątpliJwi'e now-e, masowe ich migracje. Były to barr-wnie odziane gTurpy Lowarów i Kie'~deTalSzów,napływające do Europy ś~od'kowej
z SieidmiOlglrodui Wołoszczyzny. Zostali oni tam uwolnieni w latach pięć1
4
P. Bataillard, Łes Zlotars
op. cit., s. 5'5&.
op. cit., s. 553.
op. cit., s. 554.
5
Katalog
1
!
I
warzystwa
przedmiotów
Ta.trzańskJiego ...
myi, Lwów 18'80, s. 17.
dits aussi Dzvonkars,
wystawy
otwarta
etnograficznej
została
w dniu
Paris 1878.
oddziału
Cza.rno1rorskiego
15 WTześnw
To-
1880 r. w Koło-
ADAM BARTOSZ
288
dziesiątych po kilku wiekarch niewolnictwa. Przemierzając kolejne kraje, budizili wszędzie wie,llkie zainteresOWtanrie,również i naukowców 6.
Na terenie po1 skim działał wówczas znakomity antropolog i etnograf
Izydor K'OIpeT1I1idki;
właśnie na podstawie jego listów opracOlwał BataliillaiTid
swoje wY's:tąlpieniecytowane wyŻiej.Badamia K'Ope'I'JniClkieg'o,
a pot€iIIl również Jana Rozmadowskiego, zwróciły uwagę uczonych polskich
na tę tematykę. Stąd też zapewne w 0pulblikowanym przez Bronisława
Piłsudskiego~ w 1:911 r. pierwszym programie naulkow)"ill Muzeum Tatrzańskiego znalazło się miejsce dla Cyganów. Piłsudski iW punkcie 26
owego programu postuluje, aby utworzyć osobny dział poświęcony współmieszkańcom Podhala - Cyganom i Zydom 7. Jak wiele innych sformułowanych ponad miaerę ówczesny!oh (i późniejszych) możliwości - poSitulat ten nigdy ni,e został nawet w najdrobmiejs~ej części zrealizowany.
O idei oc/hr{)lIlymalterial}nych przejawów kultury cygańskiej w polskim muz,ealnictWliezalpomnia,nona ponad pół wieku. 'Trwały natomia\st
mmiej lub bardziej szc:negółowe badamia nad ich kulturą. Ich efektem
była pewna ilość publikacji, a podsumowaniem - mon!ograficzna praca
J. Ficowskiego B. W tym samym czasie również w innych krajach pwblema:tyki eksponowania cygaookiej kultury w sensie muzeia1lnymnie podejmowano. SZlCizególnena1ężenie zailnteresowania Cyganami nastąpiło
w końcu lat sZleśódz:ielsiątychi na początiku lat siederrnidzi1e'sią1tych.
Do
istniejącego już od 1:888r, GY'Psy Lore Society dołączają kolejino pow.stające tow'Ćl'TzyS!twa,
organiza,cje, zrzeszenia o r02lmaitym profi!lu: misyjnym, socjalnym, naukowym ,etc. 9 Instytucje te wydają sw·oje czasopisma, w któ!ryeh niejediwkrd1:mie spotyka się wzmianki 'O orga!Dizowanych tu i ówdzie wys.talwach o tematyce cygańskiej. Są to najczęściej
wystruwy fotograficzne, lub też autorSkie, prezeI1Jtujące twórcz.ość art ystyc:zmą któregoś Cygana 10. Padają też głosy za utworzeniem muzeum
cygaństkiego lub przynaJmniej, by jakieś muzeum objęło opi,eką tradycyjną kulturę Cyganów 11.
Wspomniano już, że w PoIsee pomysł eksponowa'nia cygańskiej kultury odżył po półwieczu od op'Ulbili!IDowaiIlia
projekJtu PiłsudSkiego. Otóż
i
6 zob. J. Fjcows~i,
Cyganie na polskich
drogach, Kraków
1965, rozdz. Inwazja
KełderaszOw.
7 K. Malinowski,
Prekursorzy
muzeologii
polskJej, Po:zmań 1970, s. 96.
8 FicOlwls.kii,
op. cit.
g O
inSityt.'Il'cja'ch zajmująC)'lch s'ię prCJlblerrna,tyką cy;gańs!ką zOlb. "E~nog.raflia
Pol~m", t. XXII: J9'7i8, z. 2.
10 Informacje
na ten temat zamieszczają
zwłaszcza. ,Etudes Tsiganes" (Paryż)
i "Lado Drom" {RJzym). Wystalwy takie miały miejs.ce również w kraja1ch SO'cjalistycznych.
11 z.ob. np. c.za;s(JlpismoS!21wajcarskie ,.,sha,rtol", 4: 1976.
Zaczątek
kolekcji
cyga1Wlogicznej
289
w roku 1:974, w tym samym miesiącu, ukazują się niezależlIlie dwa ar-
tykuły, Móife :nwifócily uwagę na potrzebę ochirony kultury tej grupy
mniejszJościowej, zamies:z1lrojącejPolisk.ę.
Pi'el'wszy z a'rtykułów, opublikowany przez L. MTO'zaw piśnl1'iekrajoznawczym jest prolpozycją utworzenia skalIliSenu cygańsl1ciego, wyp'Osażonego w pełne zaplecze na'Ulkowo-badawcze. "Powinna to być placówka dokumenllująca, eksponująca ku1tu.rę C)'1gainÓ'w,
a zarazem udostępniająca ją ogółowi spaleczeńSłtwa" 12. Autm wysuwa śmiały projekt
urządzenia ekspozycji w wielkim namiocie cyrkowym.
Drugi airlyi]{1lił,
niżej podpisanego, jest szC'zegól'Owąpit'Opozycją objęcia ochroną tradycyjnego budownict'wa C)'lganów KaTipacikich13. Wymien~ono w num trzy warianty o~hrony tego budowillictlwa: zaichowaillie całego osiedla cygańskiego in situ; zachowanie in situ wY~ll'al!1ychobiek~
tów; przenieSlienie wybranych obiektów do skansenu. Każdy wariant
jest nakreślony ze lwskazaniem konkretnych
obi'ektów i konkretnego
skansenu, którym w tym pTz)'lpadku miał być Są1decki Park EtnogTaficzny.
Koncepcja ta rOZ1wijałasię w dalszyoh, publikowanych przemyśleniach 14, nabierr-ała coraz bardziej konkretnych ks:utaUów, aby w roku
197.6 zalOWocowaćdecyzją utworzenia w SPE sektora budoiwnidwa cygańsk!iego15.
PieTWlszedwa abielkty (bud)'lI1lkimieoszkaile)przeniesione z osadycygańskiej w M,aszkorwicach w 19·7,8 r., zostały zrekonstruorwane w roku
1.980. Docelowo przewiduje się umieszczenie tu jeszcze diwu obiektów;
Cygańskiej kurni oraz r~k()lm;tru:kc}ipierwotnego mieS7!ka!niacygańskiego, jakie rehki'OiWJO
przetrwało do pierwszych lat powojennych 16.
Z chwilą, kiedy zaiegnana została obawa be'zpOlWtro'tnego
zniknięCia
ostatnich tradycyjn)'lch domów cygańskich, 'za,biegi autora koncepcji
ochrony kUJltury cy:gańskiej poszły w kieTiunku zahezpiecz,enia pozostałych jeszcze tu i ówdzie cygańskich wozów 17.
12
L. Mrók, A możc pomyśleć
i o Cyganach?,
"Go'ściniec",
nr 2 - 3: 1974, s. 27-
- 30.
A. Bartosz, Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków
budownictwa
cy"Ochrona Zaby'tków", 105: 1974, z. 2, s. 129 - 133.
14 Tegoż:
Osada cygańska
w Maszkowicach.
Propozycja
przeni~sienia
cygańskiej osady do skansenu w N.owym Sączu, "Arkusze Muzealne Zi{Jmi Krakolws.kiej",
1975, s. 54 - .'i0; Czy powstanie cygański skansen, "Wieśd", ~1!.50: 1976; Uwagi na
temat ekspozycji
kultury
Cyganów
w warunkach
skansenu,
Sanok 1978, s. 213- 217; Cygańskie domy do skansenu, "Spotkania z Zabytkami", 3: 1980, s. 75 -76.
IS Pwto,kół Rady Muzealnej
z dn. 1'2 X 1'97'6.
16 E. M. Dlugoszowie,
Osada cygańska w Sądeckim Parku EtnograficznYm,
"Acta
Scansenologica",
Nr 3 (w druku).
17 Bart.osz, Uwagi
na temat ekspozycji ... , s. 217.
13
gańskiego,
19 "Lud"
-
tom 66
ADAM BAR'rOSZ
290
Jedoocz.eśnie zaś powstał pomysł zorga'niwlwa:nia wysta:wy obrazującej caloksmałt cygańS1bej kultury oraz miejsca Cyga'nów w kulturLe narodu polskiego. Wy(sta1wapt. "CY'ganie w kulturze polskiej" zorganizowana zoS'ta!a pr~ez MuzeUiIll Okręgowe w TaTuolwie w miesiącach ffićlJ-wrzesi,eń 19,7'9 r.18 Ze względu na rozmiary przedsięwzięcia, a także
w związku z brakiem w muzeach polskich eksponatów cygań'Skich, stało
się oc:zywiste, że częśc iprz
