-
Title
-
Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.235-240
-
Creator
-
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
-
Date
-
2007
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4883
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5260
-
Rights
-
PIA
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Biernacka, Maria (1917-2007)
-
Text
-
N
E
K
R
O
L
O
G
„Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Maria Biernacka
1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa
Maria Biernacka urodziła się 1 listopada 1917 r. we
wsi Potakówka, gm. Tarnów, pow. Jasło, w rodzinie chłop
skiej. Była córką Jana i Karoliny Przybyły. Gdy przy
jechała w 1950 r. do Łodzi, rodzice już nie żyli. Miała sied
mioro żyjącego rodzeństwa : pięć sióstr i dwóch braci.
Brat Franciszek prowadził gospodarstwo rolne, drugi brat,
Stanisław wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako
robotnik leśny. Jedna z sióstr - Waleria Wójcikowa - była
żoną kowala, trzy kolejne: Wiktoria, Joanna i Józefa
pozostawały w domu, tylko Bronisława, późniejsza Kaszubina, pracowała w spółdzielni (ona też jako jedyna
z rodzeństwa ukończyła średnią szkołę handlową). Ze
względu na trudne warunki materialne rodziców (4-ha
gospodarstwo i liczna rodzina), po ukończeniu szkoły
podstawowej w pobliskim Jedliczu, Maria przebywała
w domu rodzinnym, pomagając w gospodarstwie, pracu¬
jąc społecznie i zdobywając dalsze wykształcenie drogą
samokształcenia.
1
Potakówka, pomimo dużego rozdrobnienia rolnego i niewielkich gospodarstw, była wsią
o bujnym życiu społeczno-organizacyjnym, posiadającą wybudowany wysiłkiem społecznym dom
ludowy, działający okresowo sklep Kółka Rolniczego czy sklep spółdzielczy, ochotniczy oddział
straży pożarnej itp. Część bezrolnych mieszkańców zatrudniona była w charakterze robotników
w pobliskich kopalniach i rafinerii ropy naftowej. Uświadomieni politycznie mieszkańcy wsi,
zgodnie ze swą przynależnością społeczną, po I wojnie dzielili się na dwa obozy Polskiego Stron
nictwa Ludowego: PSL-Lewicę i PSL-Piast. W 1926 r., w czasie tzw. „przewrotu majowego",
radykalni działacze ludowi udzielili swego poparcia Józefowi Piłsudskiemu. W miarę jednak
ugruntowywania się poczynań antydemokratycznych, narastał we wsi radykalizm. Wyrazem tego
stały się wybory w 1928 r., podczas których w Potakówce najwięcej głosów uzyskała Polska
Partia Socjalistyczna, a następnie dopiero ugrupowania ludowe (Biernacka 1962, s. 94-95).
Maria Biernacka, podobnie jak inni członkowie Jej rodziny, prowadziła ożywioną działalność
społeczną, przede wszystkim w środowisku miejscowej młodzieży. Od 1933 r. była członkiem
Koła Młodzieży, które należało do Małopolskiego Związku Młodzieży Ludowej (był on z kolei
sekcją Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego). Koło to, podobnie jak inne organizacje ruchu
ludowego w Potakówce, z biegiem lat radykalizowało się i usiłowało wyzwolić się spod opieki
Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Próby te
rozbijały się jednak o stały opór władz starościńskich, które kół wiciowych nie chciały rejestro¬
wać. Wysiłki te zakończyły się pomyślnie dopiero w 1938 r. Od tego też roku Marysia stała się
członkiem organizacji wiciowej, która wywarła ogromny wpływ na całe jej dalsze życie.
1
W życiorysie w 1950 r. pisała, że w rodzinie było dwanaścioro dzieci, ale w ankiecie personalnej
wymieniała tylko siedem osób.
236
NEKROLOG
Biorąc aktywny udział w życiu organizacji młodzieżowej, zapisuje się na Korespondencyjne
Kursy Spółdzielcze, a w 1939 r. zostaje skierowana do słynnego, kierowanego przez Ignacego
i Zofię Solarzów, Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej. Kurs WUO koń
czył się w lipcu, ale Marysia, w ramach stypendium ZSS „Społem", pozostała w Gaci dłużej,
odbywając praktykę w spółdzielniach wsi Markowa i Gać. W końcu sierpnia miała zdać egza
miny Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, przeszkodziła jednak temu wojna (Biernacka
2000, s. 245). Przebywając w Gaci, oprócz Solarzów, Marysia poznała wielu innych czołowych
działaczy ruchu ludowego.
W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, pracuje w Spółdzielni Rolniczo-Handlo
wej „Chłopi" w Jedliczu, w pow. krośnieńskim. Jednocześnie dalej się kształci. W 1942 r. ukoń¬
czyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS Społem w Zakrzewku, z siedzibą w Bychawie
na Lubelszczyźnie. W tym samym czasie zostaje żołnierzem konspiracyjnych Batalionów Chłop¬
skich. Jest łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głównej Batalionów
Chłopskich. Pod koniec wojny, w latach 1943 -1944, zostaje równocześnie inspektorką Ludowego
Związku Kobiet w okręgu warszawskim. Od 1944 r. działa w Batalionach Chłopskich i Ludowym
Związku Kobiet w powiecie jasielskim. Przy wszystkich tych obowiązkach, w roku szkolnym
1943/1944 rozpoczyna, jako wolny słuchacz, studia w Warszawie, na Studium Pedagogicznym
Wolnej Wszechnicy Polskiej.
Po zakończeniu wojny (opuszcza BCh w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim awansowana
do stopnia majora) zapisuje się w roku akademickim 1945/1946 na rok wstępny na Uniwersytecie
Łódzkim. Po roku wybiera studia etnograficzne, na czym, jak twierdzi jeden z Jej biografów
(Tulibacki 2007, s. 8), zaważyć mógł Jej pobyt na Uniwersytecie Ludowym w Gaci Przeworskiej.
Oboje Solarzowie interesowali się kulturą ludową, organizując tam nawet małe muzeum etno¬
graficzne w Izbie Pamiątek. W pierwszym roku pobytu w Łodzi Marysia, studiując, pracowała
na Uniwersytecie Ludowym w Brusie, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Skądinąd wiado¬
mo mi, że na decyzji tej zaważyła znajomość z profesorem etnografii Kazimierą Zawistowicz
(późniejszą Zawistowicz-Adamską), która w czasie wojny wykładała na WWP, a po wojnie czę¬
sto bywała w Brusie.
Po rozpoczęciu studiów etnograficznych M . Biernacka przez rok pracuje jako praktykantka
w Łódzkim Muzeum Etnograficznym, biorąc udział w zapoczątkowanych wówczas badaniach
muzealnych w opoczyńskiem. Przez dwa lata otrzymuje stypendium magisterskie Wydziału
Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii. Przy
zapisie na studia zaliczono jej trzy trymestry studiów na WWP tak, że studia ukończyła 14 kwiet¬
nia 1950 roku, pisząc pracę o „Współdziałaniu gromadzkim we wsi Potakówka pow. jasielskiego
od końca X I X w. do chwili bieżącej". Egzamin główny składała z etnografii, poboczny z socjo
logii. Na podstawie egzaminów i przedstawionej pracy uzyskała stopień „magistra filozofii
w zakresie etnografii z etnologią" .
Przez cały okres studiów uczestniczyła w zespołowych badaniach Zakładu Etnografii nad
współdziałaniem i pomocą gospodarczą. Brała udział w zorganizowaniu badań nad flisem w Ka¬
mieńczyku nad Bugiem. Razem z Marylą Wierzchoniówną prowadziła badania nad pomocą wza¬
jemną w Krempachach na Spiszu i w Brzozówce na Podlasiu. Po otrzymaniu dyplomu została
zatrudniona jako asystentka w Zakładzie Etnografii UŁ. Po dwóch latach, w wyniku reorganizacji
Katedry Etnografii na jesieni 1951 r., pracę tę musiała przerwać , jednakże jeszcze do 1954 r.,
gdy tylko praca zawodowa Jej na to pozwalała, nadal brała udział w łódzkich badaniach.
Po przeniesieniu się do Warszawy, początkowo przez trzy lata pracowała w Centralnym
Związku Spółdzielczym, a następnie - po zorganizowaniu w Polskiej Akademii Nauk Instytutu
2
3
2
Po zakończeniu wojny, będąc na studiach, działała nadal w ZMW RP „Wici". Organizacja ta,
wbrew woli „wiciarzy", w 1948 r. - wraz z innymi organizacjami młodzieżowymi (OM TUR czy ZMD)
- została włączona do socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Wraz z zakończeniem pracy na
Uniwersytecie ustało Jej członkowstwo w ZMP. Od 1938 r. była członkiem Stronnictwa Ludowego.
Po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało w Łodzi zapisy na etnografię i Uniwer¬
sytet ograniczył zatrudnienie.
3
NEKROLOG
237
Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) - w 1954 r. zaczęła pracę
w Zakładzie Etnografii Polski. Początkowo jako asystent, a następnie adiunkt. W czerwcu 1963 r.
uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. W czerwcu 1974 r. habilitowała się w zakresie etnografii
Polski, przedstawiając pracę Kształtowanie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. W paź
dzierniku 1985 r. uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego na podstawie publikacji
książkowej Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi.
Przez lata pełniła funkcję zastępcy kierownika Zakładu, a od 1977 r., do przejścia na emeryturę
w 1988 r., była kierownikiem Zakładu Etnografii I H K M PAN.
Zainteresowania naukowe Marii Biernackiej, zgodnie z Jej zaangażowaniem społecznym,
koncentrowały się zawsze wokół problematyki społeczno-kulturowych przeobrażeń polskiej wsi,
z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych, gospodarczych, etnicznych i regionalnych. W ba¬
daniach swych poszukiwała źródeł oraz głównych kierunków zmian społeczno-kulturowych za¬
chodzących na wsi polskiej od końca X I X wieku. Starała się w miarę możliwości podejmować
i rozwiązywać tematy, w których znajdowały odbicie procesy istotne dla życia polskiej wsi.
Wiodące miejsce zajmowały wśród nich takie zagadnienia jak: tradycje i przemiany współdzia¬
łania wiejskiego (wieś Potakówka), wpływ zajęć pozarolniczych na życie wsi (przykład zajęć
flisackich, gospodarki hodowlano-pasterskiej), zróżnicowanie społeczne i kulturowe uwarunko¬
wane historycznie (badania wsi drobnoszlacheckich), procesy adaptacyjno-integracyjne w regio¬
nach nowo zasiedlonych (Bieszczady), kształtowanie się więzi społecznych czy rola oświaty
w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Szczególne zainteresowanie budziły więzi spo¬
łeczne w środowisku rodzinnym i wioskowym. Zagadnienie to podjęła także w prowadzonych
w latach 1966-1970 badaniach porównawczych we wsi bułgarskiej.
Podstawę źródłową Jej prac stanowiły przede wszystkim badania terenowe prowadzone indy¬
widualnie lub w większych zespołach badawczych, stąd Jej udział, także jako współautora,
m.in. w takich opracowaniach zbiorowych jak: Studia i materiały do historii kultury wsi pol
skiej XIX i XXw. (przygotowane w ośrodku łódzkim), Kurpie - Puszcza Zielona, t. 3 (przygoto
wane przez Uniwersytet Warszawski i I H K M PAN), czy Etnografia Polski. Przemiany kultury
ludowej (wydane przez PAN, a przygotowane we współpracy prawie wszystkich polskich ośrod¬
ków etnograficznych).
W związku ze swymi zainteresowaniami M . Biernacka odbyła parę naukowych podróży za¬
granicznych do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii a także ZSRR. W ramach prac Międzynarodo¬
wego Komitetu do Badań nad Współczesnością (krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej
Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów brała udział w licznych posiedzeniach
i seminariach naukowych tych zespołów.
W dorobku naukowym prof. Biernackiej znajduje się ok. 120 pozycji, w tym 4 książki, kilka
prac monograficznych wchodzących do opracowań zbiorowych a ponadto recenzje i inne opraco¬
wania zamieszczane w czasopismach krajowych i zagranicznych. Z prac redakcyjnych należy
wymienić współredaktorstwo (a także współautorstwo) syntezy Etnografii Polski oraz udział
w wielu zbiorowych opracowaniach wspomnieniowych dotyczących wybitnych postaci ruchu ludo¬
wego: Wiktorii Dzierżkowej (1977), Jędrzeja Cierniaka, (1982), Ignacego Solarza (1983), Marii
Maniakówny (2000) oraz łączniczek i kolporterek BCh.
Maria Biernacka była członkiem Rady Naukowej I H K M PAN, należała do Prezydium Ko¬
mitetu Nauk Etnologicznych PAN. Pełniła też kierownicze role we wspomnianych Komisjach
Międzynarodowych.
W różnych latach swej pracy prowadziła wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etno¬
graficznych, recenzowała prace doktorskie, habilitacyjne oraz sporządzała liczne recenzje wy¬
dawnicze.
Za działalność w ruchu oporu Maria Biernacka została odznaczona Krzyżem Walecznych,
Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto odznaczono j ą Krzyżem
Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i innymi licznymi odznaczeniami i medalami.
238
NEKROLOG
Marysię Biernacką poznałam na jesieni 1946 r., gdy wraz z Marylką (Aurelią) Wierzchoniówną
późniejszą Mioduchowską, zgłosiły się w celu rozpoczęcia studiów do Zakładu Etnografii Uni¬
wersytetu Łódzkiego, mieszczącego się wówczas w Muzeum Etnograficznym na Placu Wolności.
Kierująca studium prof. Kazimiera Zawistowicz przedstawiła je jako swoje słuchaczki z tajnego
kompletu Wolnej Wszechnicy Polskiej z Warszawy. Choć jeszcze nie zakończyłam studiów, byłam
już wówczas zatrudniona w Zakładzie jako zastępca asystenta. Pomimo że też rozpoczynałam
studia na tajnej WWP w Warszawie, „Maryś" (bo tak się o nich zawsze mówiło, gdyż były nie¬
rozłączne) w Warszawie nie poznałam, jakkolwiek studiowałyśmy na tym samym Wydziale Peda¬
gogicznym kierowanym przez prof. Helenę Radlińską.
Choć nasza grupa etnograficzna była nieliczna - oprócz mnie i Maryś w 1951 r. dołączyła do
nas Teresa Kulesza (Zakrzewska), seminarium etnograficzne liczyło kilkanaście osób - na zajęcia
etnograficzne przychodzili do nas przede wszystkim archeologowie, ponadto geografowie, histo¬
rycy sztuki, pedagodzy społeczni oraz socjologowie. Z pośród uczestników seminarium wyłoniła
się z czasem kilkuosobowa grupa, która brała udział w naszych badaniach (kilka osób skończyło
też etnografię jako drugi kierunek studiów). Regularne badania zespołowe nad pomocą wzajemną
i współdziałaniem gospodarczym, pod kierunkiem prof. Kazimiery Zawistowicz, prowadziliśmy
już od lata 1946 r. i choć obie Marysie brały w nich udział, a w latach 1948-1950 pracowały jako
wolontariuszki, a następnie asystentki w Zakładzie, tak się składało, że pracowałyśmy w różnych
zespołach badawczych (Marysie brały udział w badaniach flisu w Kamieńczyku, a następnie
pomocy wzajemnej na Kurpiach i Spiszu, ja od początku podjęłam badania pasterstwa wysoko¬
górskiego), co nie sprzyjało, mimo codziennej pracy w Zakładzie, bliższemu poznaniu. Paradok¬
salnie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej już po ich wyjeździe w 1950 r. do Warszawy, po wyjściu
za mąż i owdowieniu Marylki, po zatrudnieniu Marysi Biernackiej w Instytucie Historii Kultury
Materialnej PAN, z którym zarówno ja, jak i prof. Zawistowicz-Adamska utrzymywałyśmy stały
kontakt. W terenie, dającym okazję do zadzierzgnięcia bliższych więzi w codziennym życiu,
spotkałyśmy się z Marysią dopiero w latach 1966-1970 na instytutowych badaniach w Bułgarii.
O swojej pracy, osiągnięciach zawodowych, dowiadywałyśmy się na zebraniach, seminariach
czy z licznych publikacji, o losach rodzinnych i życiu prywatnym - za pośrednictwem Pani Pro¬
fesor, która nie opuściła żadnego pobytu w Warszawie, żeby się z Marysiami (i synkiem Marylki)
nie zobaczyć, a i one odwiedzały j ą dość często w Łodzi. Z Marysią też starałyśmy się otoczyć
opieką chorą już Profesor i zrealizować po 1984 r. jej ostatnią wolę (Marylka Mioduchowska
zmarła wcześniej, w 1982 r.).
Marysię Biernacką łączyła z naszą Profesor ogromna przyjaźń, zapoczątkowana jeszcze w cza¬
sie wojny na tajnych kompletach WWP. Profesor była dla Marysi nie tylko ogromnym autorytetem
naukowym, ale również nie bez znaczenia była jej jeszcze przedwojenna znajomość środowiska
ludowego, zarówno z kręgów teatrów, jak uniwersytetów ludowych. To środowisko ludowców
„wiciarzy" było Marysi najbliższe. Jak sama pisała: Moje środowisko pracy zawodowej w Insty¬
tucie było mi bardzo bliskie i do dzisiaj wysoko sobie cenię tamte lata i współpracę także z całym
pozainstytutowym środowiskiem etnografów „ale związki ideowe" - wiciowe i ludowe - miały
zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal „magiczną" (Biernacka 2000, s. 249). Nic też
dziwnego, że ze środowiska etnograficznego najbliższe, „domowe", kontakty podtrzymywała
z prof. Zawistowicz-Adamską oraz z prof. Anną Kutrzebą-Pojnarową, na co dzień blisko zwią¬
zaną z wsią poprzez swego męża, pochodzącego ze wsi podkarpackiej.
Nie znaczy to jednak, że pozostali koledzy byli Marysi obojętni. Zawsze życzliwa, umiejąca
okazać swe zainteresowanie cudzymi sprawami, służąca mądrą i wyważoną radą, przez długie
lata była istotną dla nas częścią naszego etnograficznego środowiska. Niestrudzona w terenie,
z uwagą obserwująca badane środowisko, z cichym poczuciem humoru brała niezwykle aktywny
udział w trudach terenowych i w zawiłych meandrach pracy organizacyjno-naukowej w PRL.
Znająca doskonale i rozumiejąca wieś polską, była niezastąpionym ekspertem w dyskusjach
etnograficznych. W ostatnich latach, gdy coraz bardziej dokuczało Jej zdrowie i coraz rzadziej
uczestniczyła w naszych spotkaniach, żywo reagowała na wszystkie sprawy środowiska, uczest¬
nicząc w nich w długich rozmowach telefonicznych.
239
NEKROLOG
Nie wyszła za mąż. Prawdziwą rodziną był dla niej krąg najbliższych przyjaciół i dom, jaki
stworzyła dla osieroconych dzieci przedwcześnie zmarłej siostry i zamordowanego pod koniec
wojny szwagra.
Zmarła w Warszawie, po ciężkiej chorobie, w wieku 89 lat, 14 kwietnia 2007 r. Pożegnana
została przez rodzinę, kolegów i przyjaciół uroczystym pogrzebem wojskowym. Pochowana jest
na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie obok swej wieloletniej przyjaciółki Marii Maniakówny
i innych działaczek ruchu ludowego.
Będzie nam bardzo brakowało Jej obecności i wszechogarniającej życzliwości.
Bronisława
Kopczyńska-Jaworska
LITERATURA CYTOWANA
B i e r n a c k a M a r i a 1962, Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960, LSW, Warszawa.
B i e r n a c k a M a r i a 2000, Z Marysią Maniakówną przez wiele lat, [w:] Z ludźmi ku ludziom.
Wspomnienia o Marii Maniakównie,
Muzeum Historii Ruchu Ludowego, Warszawa,
s. 245-269.
D e k o w s k i J a n P i o t r 1975, Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnogra
ficznego, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 17, s. 20-21, 61-63.
T u l i b a c k i T a d e u s z 2007, Pożegnanie (1917-2007). Prof. dr hab. Maria Biernacka, Gazeta
Wyborcza, 6 września, s. 8.
Życiorysy i autobiografie prof. dr hab. Marii Biernackiej (dokumenty IAE PAN i UŁ)
