-
Title
-
Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.329-350
-
Creator
-
Reinfuss, Roman
-
Date
-
1960
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:405
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:446
-
Text
-
ROMAN R E I N F U S S
PIECE
BO
(Kraków)
WYPAŁU
NACZYŃ W POLSKIM
LUDOWYM
GAENCAESTWIE
W dotychczasowej l i t e r a t u r z e etnograficznej z a r ó w n o polskiej, j a k
i obcej, zagadnienie k o n s t r u k c j i p i e c ó w , u ż y w a n y c h w w s p ó ł c z e s n y m
garncarstwie l u d o w y m , t r a k t o w a n e b y w a zazwyczaj z u p e ł n i e margine
sowo. D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą prace, w k t ó r y m z n a l e ź ć m o ż n a n a l e ż y c i e
w y k o n a n e opisy i r y s u n k i p i e c ó w garncarskich. Z tej p r z y c z y n y , p r z y s t ę
p u j ą c do. pisania niniejszego szkicu, w malej t y l k o mierze o p r z e ć się mo
g ł e m na l i t e r a t u r z e , g ł ó w n y z a ś z r ą b m a t e r i a ł ó w , k t ó r y m i się p o s ł u g i w a ł e m ,
s t a n o w i ł y n o t a t k i i r y s u n k i zgromadzone w a r c h i w u m Sekcji B a d a n i a
P l a s t y k i L u d o w e j P I S , w y k o n a n e w l a t a c h 1950—1957 p r z y okazji b a d a ń
n a d t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą garncarzy l u d o w y c h .
M a t e r i a ł y te, gromadzone w t o k u prac t e r e n o w y c h , o i n n y m z u p e ł
nie aspekcie, m i m o p e w n y c h l u k i n i e d o k ł a d n o ś c i p o z w a l a j ą na p o d j ę c i e
p r ó b y u s y s t e m a t y z o w a n i a stosowanych w p o l s k i m garncarstwie l u d o w y m
u r z ą d z e ń do w y p a l a n i a oraz przedstawienia i c h w u j ę c i u k a r t o g r a f i c z n y m ,
o b e j m u j ą c y m obszar Polski z w y j ą t k i e m t e r e n ó w zachodnich i p o ł u d n i o wo-zachodnich, na k t ó r y c h b r a k j u ż dziś c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncar
skich .
1
URZĄDZENIA
PRYMITYWNE
W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w okazuje się, ż e p r y m i t y w n e u r z ą
dzenia, s ł u ż ą c e do w y p a ł u w y r o b ó w garncarskich, z o s t a ł y j u ż przez ludo
w y c h garncarzy na terenie P o l s k i zarzucone. N a l e ż ą t u t z w . przez B . K r z y w 1
Cennym uzupełnieniem posiadanych materiałów b y ł y wiadomości dotyczące
konstrukcji pieców garncarskich, u ż y w a n y c h na terenie południowo-wschodniej
Lubelszczyzny, których dostarczyli mi pracownicy Muzeum w Lublinie: mgr Janusz
Optołowicz i mgr Teresa K a r w i c k a ; z terenów Słowacji: dr Prantiśek Kalesny z B r a
t y s ł a w y ; z Węgier: prof, dr Béla Grunda z Debreczyna, i z Rumunii: dr Florea Bobu
Florescu z Bukaresztu — za co wszystkim wyżej wymienionym składam w tym
miejscu serdeczne wyrazy podziękowania.
ROMAN R E I N F U S S
330
2
ca mielesze , t j . u r z ą d z e n i a , w k t ó r y c h w y r o b y garncarskie, u ł o ż o n e na
warstwie drewna i o b ł o ż o n e drewnem, w y p a l a j ą się bez d o k ł a d a n i a ma
teriału opałowego.
D o tej k a t e g o r i i u r z ą d z e ń n a l e ż a ł p r a w d o p o d o b n i e opisany przez
J . K r a j e w s k ą s p o s ó b w y p a ł u n a c z y ń , stosowany na s c h y ł k u X I X w .
przez garncarza z Małej P i a ś n i c y na Kaszubach, k t ó r y w y r o b y swe u k ł a
d a ł na w a r s t w i e p a l i w a u ł o ż o n e g o w dole z i e m n y m .
W S u p r a ś l u (pow. B i a ł y s t o k ) wspominano w r . 1953 o nie u ż y w a n y c h
t a m j u ż obecnie piecach, w k t ó r y c h g a r n k i do w y p a ł u ustawiane b y ł y
na w a r s t w i e drewna. B y ł a b y to więc f o r m a z b l i ż o n a do opisanej przez
S. J a g m i n a w Szereszewie ( Z S B B ) , m i e j s c o w o ś c i leżącej na zachodniej
B i a ł o r u s i , nieopodal g r a n i c y p o l s k i e j . P o d o b n y s p o s ó b u k ł a d a n i a n a c z y ń
do w y p a ł u na warstwie drewna s t o s o w a ć m i e l i jeszcze w okresie m i ę d z y
w o j e n n y m garncarze z bliżej nie o k r e ś l o n e g o o ś r o d k a , l e ż ą c e g o k o ł o K r u
szyny (pow. B a d o m s k o ) , oraz w m i e j s c o w o ś c i S t u d z i a n y Las (pow.
Sejny), gdzie do r . 1947 w y p a l a n o naczynia w piecu c h l e b o w y m .
Poza t y m i w y j ą t k o w y m i j u ż w y p a d k a m i , w k t ó r y c h w y p a ł n a c z y ń
o d b y w a ł się za p o m o c ą jednorazowo przygotowanego zapasu drewna,
powszechnie stosowane b y ł y piece z u r z ą d z e n i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i do
k ł a d a n i e p a l i w a w czasie w y p a ł u .
3
4
5
F O R M Y PIECÓW
GARNCARSKICH
P i e c e j e d n o k o m o r o w e z c i ą g i e m p i o n o w y m . Najprostsze z p u n
k t u widzenia k o n s t r u k c y j n e g o są piece j e d n o k o m o r o w e , zbudowane
w formie s t o ż k a ś c i ę t e g o , o w y s o k o ś c i 2—3,5 m , zaopatrzonego u pod
s t a w y w cztery o t w o r y ( t a b l . I l a — c ) umieszczone na k r z y ż ( K r a k o w
skie, F i r l e j , p o w . L u b a r t ó w ) , l u b d w a naprzeciw siebie ( Ł o w i c z ; L u b i e ń ,
pow. W ł o c ł a w e k ; T o m a s z ó w Mazowiecki), w y j ą t k o w o 3 (Skalbmierz, K ę t y )
o t w o r y paleniskowe, zwane lucMami ( K r a k o w s k i e ) l u b czeluściami ( L u
bień, pow. Włocławek).
N a w y s o k o ś c i ok. 1 m od p o d s t a w y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r ,
z w a n y właz (St. S ą c z ) , furta ( M ł a w a ) , dzwiereczlca ( K ę t y ) l u b wcMd do
szengli ( B i e l a n y , p o w . O ś w i ę c i m ) , przez k t ó r y garncarz w s t a w i a naczynia.
W n i e k t ó r y c h piecach tego t y p u , o p r ó c z w ł a z u , w y c i ę t y b y w a od g ó r 2
R . K r z y w i e c , Technologia rzemiosła, garncarskiego, cz. 2: Historia pieca garn
carskiego, P o z n a ń 1954, s. 70.
J . K r a j e w s k a , Ceramika kaszubska z wieku XIX i początku
wieku
XX,
Spraw. P A U , t. 3 : 1951 nr 2, s. 149.
S. J a g m i n , Garncarstwo w zapadłych
kątach puszczy białowieskiej,
„Wisła",
t. 20, s. 268.
K r z y w i e c , op. cit., s. 84.
3
4
5
PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
331
nej k r a w ę d z i pieca k u d o ł o w i p o d ł u ż n y , p r o s t o k ą t n y o t w ó r , s z e r o k o ś c i
ok. 70 c m , przez k t ó r y n a k ł a d a się naczynia do pieca w ó w c z a s , gdy sięgają
one p o w y ż e j g ó r n e j k r a w ę d z i w ł a z u ( N i d e k , pow. W a d o w i c e ; S ł a w k ó w ,
pow. Olkusz; M ł a w a i i n . ) . O t w o r y te, po z a p e ł n i e n i u pieca, z a k ł a d a się
c e g ł a m i i p o l e p i ą po wierzchu g l i n ą .
Opisane t u piece budowane są z cegły, w y j ą t k o w o z k a m i e n i a (Rze
p i e n n i k B i s k u p i , pow. Gorlice), p r z y zastosowaniu w e w n ę t r z n e g o ruszto
w a n i a z u k o ś n y c h belek, w s p a r t y c h u g ó r y o k o ł o wozowe, osadzone na
p i o n o w y m s ł u p i e . Po w i e r z c h u b y w a j ą one polepione g l i n ą z m i e s z a n ą
z t ł u c z o n y m i s k o r u p a m i (Brzesko N o w e , pow. Proszowice) l u b s ł o m ą .
D l a wzmocnienia o b w ó d pieca spina się po wierzchu d w o m a ż e l a z n y m i
o b r ę c z a m i . W Podegrodziu, pow. N o w y S ą c z , analogiczne piece budowane
są na niskiej kamiennej podstawie i p o s i a d a j ą ś c i a n y o szkielecie plecio
n y m z cienkich p a l i k ó w i w a ł k ó w s ł o m y , grubo p o k r y t y m g l i n ą . Podobne
piece b y ł y dawniej w S k a l b m i e r z u .
I n t e r e s u j ą c e nas t u piece umieszczone s ą zazwyczaj poza o b r ę b e m
p r a c o w n i w osobnej szopie z r u c h o m y m dachem, k t ó r y podnosi się w czasie
w y p a ł u ( K r a k o w s k i e ) . J e ż e l i piec znajduje się w o b r ę b i e p r a c o w n i , g ó r n y
jego o t w ó r zasklepia się i k o ń c z y w y s o k i m , s i ę g a j ą c y m p o n a d dach k o
m i n e m ( C h r z a n ó w ; B a b k a ; B i e l a n y , pow. O ś w i ę c i m ; L u b i e ń , pow. W ł o
cławek).
N i e k i e d y piece garncarskie w b u d o w y w a n e są w p o d s t a w ę s t o j ą c e g o
w sieni k o m i n a , s ł u ż ą c e g o do odprowadzania d y m u z p i e c ó w k u c h e n n y c h
i ogrzewalnych ( U n i e j ó w ) .
Biece przeznaczone do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są bardzo nieznacz
nie wkopane w z i e m i ę , te z a ś , w k t ó r y c h w y p a l a n e s ą r ó w n i e ż siwaki,
z a g ł ę b i o n e s ą w ziemi m n i e j więcej do w y s o k o ś c i 1 m ( K o ł o ; Z w o l e ń ,
p o w . G o s t y n i n ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ) . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u
czeluście, c z y l i o t w o r y paleniskowe, z n a j d u j ą się w głębi w y k o p a n y c h
przed n i m i d o ł ó w .
N a c z y n i a w p i o n o w y c h piecach j e d n o k o m o r o w y c h u s t a w i a się bez
p o ś r e d n i o na posadzce u b i t e j z g l i n y i posypanej piaskiem. B o n i e w a ż
dolne g a r n k i ł a t w o p ę k a j ą , umieszcza się je n i e k i e d y na warstwie cegieł
(Skalbmierz). P i e r w s z ą w a r s t w ę n a c z y ń garncarze u s t a w i a j ą d n a m i w dół,
n a s t ę p n e d n a m i do g ó r y . U k ł a d a j ą c pierwsze dwie l u b t r z y w a r s t w y
z o s t a w i a j ą d o o k o ł a p r z y ś c i a n i e w o l n ą p r z e s t r z e ń , s z e r o k o ś c i ok. 20 c m ,
w k t ó r ą podczas palenia wsuwa się d ł u g i e k a w a ł k i drewna ( K r a k o w s k i e ,
U n i e j ó w i i n . ) . W M a n i o w a c h d o l n ą w a r s t w ę u k ł a d a n o z t z w . spodniaJców,
t j . g a r n k ó w o specjalnie w ą s k i c h dnach, co u ł a t w i a ł o wsuwanie m i ę d z y
g a r n k i p a l i w a . A b y p ł o m i e ń w c z e l u ś c i a c h „ r o z d z i e l a ł się na dwie s t r o n y " ,
n i e k t ó r z y garncarze u s t a w i a j ą w e w n ą t r z pieca, w odległości 0,5 m o d cze
l u ś c i , zostawy z ustawionej p i o n o w o c e g ł y ( t a b l . 1 2 a, b , M ł a w a ) l u b s ł u p k a
332
ROMAN R E I N F U S S
z czterech w y b r a k o w a n y c h g a r n k ó w , w ł o ż o n y c h jeden w d r u g i , d n a m i
do g ó r y ( L u b i e ń , p o w . W ł o c ł a w e k ) . Czasami w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h
(St. S ą c z ; Mogielnica, p o w . G r ó j e c ; T o m a s z ó w Mazowiecki) dolne war
s t w y g a r n k ó w oddziela o d k a n a ł ó w o g n i o w y c h k r ą g l u ź n o u ł o ż o n y c h
cegieł ( t a b l . I 3, 4).
P o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w w y n o s i p r z e c i ę t n i e 500 (Zalas, M a n i o w y )
do 800 ( A l w e r n i a , U n i e j ó w ) l i t r ó w . W piecach, g ó r ą o t w a r t y c h , u k ł a d a ł o
się naczynia n i e k i e d y o 1 m p o n a d k r a w ę d ź pieca ( K o ł o ) i slcorwpiono,
c z y l i o k r y w a n o z wierzchu s k o r u p a m i (powszechne).
Piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i pio
n o w ą k r a t ą . G r u p ę n a s t ę p n ą s t a n o w i ą piece p o s i a d a j ą c e , podobnie j a k
poprzednie, k o m o r ę na g a r n k i g ó r ą o t w a r t ą (Szczekociny, p o w . W ł o s z
czowa; Ł a s k ; Z d u ń s k a W o l a ) , l e k k o s k l e p i o n ą , z o t w o r e m w szczycie
( K o n i n ; w powiecie Pleszew: Orlina, Męcielin, D z i e w i n D u ż y , Chocz)
l u b n a w e t nie c a ł k i e m z a s k l e p i o n ą , z a o p a t r z o n ą w o t w ó r w e n t y l a c y j n y ,
umieszczony nieco z b o k u p o n i ż e j szczytu k o p u ł y (dawne piece w Grocholicach, p o w . B e ł c h a t ó w ) , z w ł a z e m , z n a j d u j ą c y m się zazwyczaj z b o k u ,
oraz o t w o r a m i p a l e n i s k o w y m i p r z y dolnej k r a w ę d z i p o d s t a w y . O t w o r y
te zaopatrzone są j e d n a k w w y b i e g a j ą c e
na z e w n ą t r z ,
sklepione
rękawy, t w o r z ą c e w y d ł u ż o n e niskie k o m o r y paleniskowe, z a m k n i ę t e
o d s t r o n y pomieszczenia na g a r n k i p i o n o w ą k r a t ą w y k o n a n ą z cegieł
( t a b l . I 5, 6).
K o m o r a ś r o d k o w a , przeznaczona do u k ł a d a n i a n a c z y ń , posiada prze
k r ó j poprzeczny k o l i s t y ( S ł a w k ó w ; Grocholice, p o w . B e ł c h a t ó w ; Ł a s k ) ,
o w a l n y (Szczekociny) l u b p r o s t o k ą t n y (Siewierz, Z d u ń s k a W o l a , Sieradz
i i n . ) ; g ó r ą ś c i a n y k o m o r y n a c h y l a j ą się z w y k l e k u sobie.
I l o ś ć oraz s p o s ó b r o z w i ą z a n i a k o m ó r paleniskowych b y w a r ó ż n y .
W Szczekocinach, p o w . W ł o s z c z o w a , zanotowano piec o p r o s t o k ą t n e j ,
l e k k o k u g ó r z e z w ę ż o n e j komorze na g a r n k i , zaopatrzonej p r z y jednej
ze ś c i a n w ę ż s z y c h w o b s z e r n ą k o m o r ę o g n i o w ą , o d d z i e l o n ą o d poprzed
niej ś c i a n ą z t r z e m a p r o s t o k ą t n y m i o t w o r a m i . W t y c h ż e samych Szcze
k o c i n a c h i n n y piec, o planie o w a l n y m , posiada o t w o r y paleniskowe za
opatrzone w k r a t ę , w postaci d w ó c h pionowo p o s t a w i o n y c h cegieł, od
dzielających prymitywnie
sklecone k o m o r y ogniowe. W Siewierzu,
Z d u ń s k i e j W o l i , w p o w . sieradzkim i pleszewskim w y s t ę p u j ą z r e g u ł y
dwie k o m o r y ogniowe, umieszczone naprzeciw siebie po d w ó c h stronach
pomieszczenia n a g a r n k i . W S ł a w k o w i e , gdzie jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w .
u ż y w a n o p i e c ó w z czterema luchtami bez k r a t , umieszczonymi na k r z y ż ,
w y s t ę p u j ą obecnie piece o analogicznej w k s z t a ł c i e komorze n a g a r n k i ,
zaopatrzone w cztery, r ó w n i e ż na k r z y ż rozmieszczone k o m o r y palenisko
we ( t a b l . I 5), z a m k n i ę t e o d s t r o n y w e w n ę t r z n e j p i o n o w ą k r a t ą , a z e w n ę t r z
nej b l a s z a n y m i d r z w i c z k a m i .
PIECE W POLSKIM
GARNCARSTWIE
LUDOWYM
333
Opisane t u piece budowane s ą z cegły, poza o b r ę b e m p r a c o w n i , j a k o
t z w . piece polowe, w w y p a d k u g d y przeznaczone są do w y p a ł u s i w a k ó w ,
b y w a j ą częściowo wkopane w z i e m i ę (Szczekociny, dawniej t e ż w B r z e s k u
N o w y m ) . P o j e m n o ś ć p i e c ó w waha się od 500 — 700 sztuk n a c z y ń ś r e d n i e j
wielkości.
P i e c e o c i ą g u p i o n o w y m , z k r a t ą p o z i o m ą . J u ż w piecach w y ż e j
opisanych widoczna b y ł a tendencja do oddzielania k o m o r y ogniowej
od pomieszczenia przeznaczonego n a naczynia. Tendencja t a z n a l a z ł a
p e ł n ą r e a l i z a c j ę w piecach o w n ę t r z u p r z e g r o d z o n y m poprzecznie po
z i o m ą k r a t ą n a dwie części, z k t ó r y c h dolna p e ł n i f u n k c j ę k o m o r y ogniowej,
g ó r n a z a ś s ł u ż y do u s t a w i a n i a w y p a l o n y c h n a c z y ń .
K r a t a , b u d o w a n a n a j c z ę ś c i e j z cegieł, posiada z r e g u ł y o d d o ł u pod
p o r ę , n o s z ą c ą n a z w y : koń ( C i e c h a n ó w ) , koziel ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ;
C h a ł u p k i , p o w . Kielce), kozielek ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , trzon ( C h o d ó w
i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce), czereń (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , babka
( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i — nazwa podana przez garn
carza przesiedlonego z P r u ż a n y w Z S B B ) .
S p o s ó b b u d o w y k r a t y w y k a z u j e w s z c z e g ó ł a c h pewne r ó ż n i c e . S p o t y k a
się k r a t y , k t ó r y c h podpora posiada k s z t a ł t k r ó t k i e g o , pionowo w p o ś r o d
k u pieca ustawionego walca ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i ;
Suszcza, ролу. B i a ł y s t o k ; Ł u k a , p o w . H a j n ó w k a ; B ę c z y n , p o w . K r a ś n i k ) ,
b l o k u o rzucie elipsy (Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w .
L u b a r t ó w ) l u b leżącego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u (Kleszczele, pow. Bielsk P o d
laski), k t ó r y niekiedy j e d n y m z k o ń c ó w przylega do t y l n e j ś c i a n y k o m o
r y ogniowej, dzieląc j ą t y m s a m y m na dwie p o ł o w y ( M i c h ó w , p o w . L u
b a r t ó w ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h o d ó w , p o w . Siedlce). O d p o d p o r y
ś r o d k o w e j do ś c i a n bocznych b i e g n ą ż e b r a w y k o n a n e z jednej cegły l u b
(w w i ę k s z y c h piecach) z d w ó c h cegieł, w s p a r t y c h o siebie w ę ż s z y m i b o k a m i .
Ż e b r a t e zwane są n i e k i e d y przez garncarzy ślusamd ( M i c h ó w , p o w . L u
b a r t ó w ) , a szpary m i ę d z y n i m i luchtami ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) .
K r a t y , pozbawione od spodu p o d p o r y , z d a r z a j ą się w piecach m a ł y c h ,
przeznaczonych n p . do w y p a ł u zabawek ( K r a s n o b r ó d , p o w . Z a m o ś ć ) ,
l u b w n o r m a l n y c h piecach garncarskich, k t ó r y c h k r a t a u ł o ż o n a jest j u ż
na ż e l a z n y m r u s z t o w a n i u (Hrebenne, p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ) .
K a n a ł y w i o d ą c e z paleniska p o p o d k r a t ą , zwane drogami ( C h a ł u p k i ,
pow. Kielce), luchtami (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) l u b ślusamd ( K a z n ó w ,
pow. L u b a r t ó w ; B a r a n ó w , p o w . P u ł a w y ) , o b i e g a j ą d o o k o ł a p o d s t a w y
k r a t y , c h y b a że ł ą c z y się ona z t y l n ą ś c i a n ą pieca.
Wśród omawianych t u pieców z poziomą k r a t ą występują różne
o d m i a n y , k t ó r y c h w y o d r ę b n i e n i e nasuwa jeszcze w c h w i l i obecnej znaczne
t r u d n o ś c i ze w z g l ę d u n a z b y t m a ł ą ilość precyzyjnie w y k o n a n y c h o p i s ó w
i r y s u n k ó w pomiarowych.
334
ROMAN R E I N F U S S
T A B L . I . P I E C E DO W Y P A Ł U
NACZYŃ
B y c . 1. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, a — widok z boku, 6 — przekrój
poziomy, с — przekrój pionowy (Zalae, pow. Chrzanów). B y c . 2. piec o pionowym ciągu
ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz przy otworach paleniskowych usta
wione 2 cegły (Mława). R y c . 3. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój
poziomy, wewnątrz krąg z luźno ustawionych cegieł (St. Sącz, pow. N . Sącz). R y c . 4.
Fragment kręgu ułożonego z cegieł wewnątrz pieca (Mogielnica, pow. Grójec). R y c . 5.
Piec z 4 paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz pionową kratą, a — widok z boku,
6 — przekrój poziomy (Sławków, pow. Olkusz). R y c . 6. Piec z dwoma paleniskami
z a m k n i ę t y m i od wewnątrz p i o n o w ą kratą, a — widok z boku, b — przekrój pionowy
(Zduńska Wola, pow. Sieradz). R y c . 7. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą,
wkopany w ziemię, górą otwarty ( B ę c z y n , pow. Kraśnik). R y c . 8. Piec o pionowym
ciągu ognia, z kratą poziomą, górą otwarty, a — widok z boku, b — przekrój pionowy
(Ciechanów). R y c . 9. Piec z kratą poziomą, część górna komory na garnki przechodzi
w komin, a — widok z boku, 6 — przekrój pionowy (Gostycyn, pow. Tuchola). R y c . 10.
Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, komora na garnki górą zasklepiona,
ii — w y g l ą d z boku, b — przekrój pionowy (Chałupki, pow. Kielce). R y c . 11. Piec
z kratą poziomą i bocznym p r z e p ł y w e m ognia z komory ogniowej do komory na
naczynia, o — przekrój pionowy podłużny, b — przekrój poziomy, с — przekrój
pionowy poprzeczny (Michów, pow. Lubartów). R y c . 12. Piec z poziomym ciągiem
ognia, bez stałej kraty pionowej, a — przekrój poziomy, 6 — przekrój pionowy, o, d —
elementy ceramiczne, z których przed k a ż d y m wypałem buduje się w pobliżu otworów
paleniskowych kratę ogniową (Mrzygłód, pow. Sanok). R y c . 13. Piec o poziomym
ciągu ognia, bez kanałów ogniowych w podłodze, ze stałą kratą pionową (Jarczów,
pow. T o m a s z ó w Lubelski). R y c . 14. Piec z poziomym ciągiem ognia, z kratą pionową
i 3 kanałami ogniowymi w podłodze (Sokołów Małopolski, pow. Kolbuszowa). R y c . 15.
Piec z poziomym ciągiem ognia, pionową kratą i 6 kanałami ogniowymi w podłodze,
pod wlotami kanałów żelazne ruszty i popielniki (Szczerców, pow. Łask). R y c . 16.
Piec z poziomym ciągiem ognia, komora na garnki zamknięta dwoma kratami pio
nowymi, pod paleniskiem żelazny ruszt i popielnik (Bełchatów). R y c . 17. Piec z po
ziomym ciągiem ognia o płomieniu zwrotnym, komora na garnki zamknięta pionową
kratą
PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
335
336
ROMAN R E I N F U S S
F o r m ę n a j p r o s t s z ą z tej g r u p y r e p r e z e n t u j ą piece z B ę c z y n a p o d
U r z ę d o w e m (pow. K r a ś n i k ) , p o s i a d a j ą c e k s z t a ł t pionowej j a m y g ó r ą
o t w a r t e j , o b o k a c h n a c h y l a j ą c y c h się k u sobie, przedzielonej p o n i ż e j
p o ł o w y swej g ł ę b o k o ś c i p o z i o m ą k r a t ą p o d p a r t ą o d spodu ( t a b l . I 7).
O t w ó r paleniska z n a j d o w a ł się w dole, w y k o p a n y m przed piecem.
B a r d z o z b l i ż o n e do opisanych w y ż e j s ą piece o planie^ n a j c z ę ś c i e j
k o l i s t y m , ze ś c i a n a m i z b u d o w a n y m i z k a m i e n i a na zaprawie glinianej,
l u b częściej z cegły, w y p r o w a d z a n y m i p o n a d p o w i e r z c h n i ę ""ziemi
( t a b l . I 8).
Piece tego r o d z a j u u ż y w a n e do w y p a l a n i a s i w a k ó w b y w a j ą b ą d ź do
/ swej w y s o k o ś c i wkopane w z i e m i ę ( K ą t y D e n k o w s k i e , p o w . O p a t ó w ) ,
b ą d ź z z e w n ą t r z obsypane z i e m i ą (Osiek, p o w . G a r w o l i n ) . U ż y w a n e do
w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są w k o p a n e j e d y n i e do w y s o k o ś c i k r a t y ,
t a k ż e w y l o t czeluści znajduje się w dole w y k o p a n y m przed piecem. Piece
0 ś c i a n a c h w y p r o w a d z o n y c h wysoko p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi posiadają
z b o k u wejście, c z y l i t z w . furtę ( C i e c h a n ó w , W y s z k ó w ) , u m o ż l i w i a j ą c ą
u k ł a d a n i e n a c z y ń do k o m o r y na g a r n k i . Piece w o l n o s t o j ą c e (polowe)
b y w a j ą górą zupełnie otwarte ( D e n k ó w ; K ą t y Denkowskie; Ciechanów;
I ł ż a ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Osiek, p o w . G a r w o l i n ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n ,
1 i n . ) , n a t o m i a s t budowane w o b r ę b i e d o m u (najczęściej w sieni) z w ę ż a j ą
się g ó r ą w w ą s k i d ł u g i k o m i n ( W y s z k ó w ; G ł o w a c z ó w , p o w . K o z i e n i c e ;
G o s t y c y n , p o w . T u c h o l a ; Ł a g ó w , p o w . O p a t ó w ; Siemiatycze; B o l i m ó w ,
pow. Ł o w i c z ; G o s t y n i n ; B a w a M a z o w i e c k a ; K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk
M a z o w i e c k i ; Sejny).
W y d ł u ż o n a w k i e r u n k u p i o n o w y m k o m o r a na g a r n k i zwie się n i e k i e d y
w gwarze garncarskiej beczułką ( K ą t y D e n k o w s k i e ) , z a ś k r a w ę d ź pieca
g ó r ą otwartego kronice (Jedlanka, p o w . I ł ż a ) .
Opisane t u piece p o s i a d a j ą zazwyczaj jeden o t w ó r paleniskowy, c z y l i
t z w . czeluść ( W y s z k ó w ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Siemiatycze) l u b czeluśnice
( K ą t y Denkowskie), k t ó r a przechodzi n a s t ę p n i e w k a n a ł o b i e g a j ą c y
p o d p o r ę k r a t y , l u b w d w a k a n a ł y , o ile podpora dzieli k o m o r ę o g n i o w ą
na dwie z a m k n i ę t e części. N i e k i e d y z d a r z a j ą się piece tego t y p u , posiada
j ą c e dwie czeluście umieszczone b ą d ź obok siebie t a k , ż e k a ż d a czeluść
wiedzie do jednego k a n a ł u w e w n ą t r z pieca ( K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk
Mazowiecki), b ą d ź naprzeciw siebie ( G o s t y c y n , ролу. Tuchola — t a b l . I 9;
K o w a l , p o w . W ł o c ł a w e k ) , l u b nawet w o d s t ę p a c h nieregularnych (Gosty
n i n ) . Opisane t u piece nie p o s i a d a j ą p o d k o m o r a m i o g n i o w y m i popielni
k ó w . J e d y n y znany m i w y j ą t e k tego t y p u pieca z p o p i e l n i k i e m s t a n o w i
piec Stefana K o n o p c z y ń s k i e g o w B o l i m o w i e (pow. Ł o w i c z ) , k t ó r y p o d
n a k r y t y m p o z i o m ą k r a t ą paleniskiem posiada oddzielony r u s z t a m i po
p i e l n i k o 2 k o m o r a c h , r ó w n o l e g ł y c h do k a n a ł ó w o g n i o w y c h pieca.
B o z m i a r y , a zatem i p o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w , s ą d o s y ć r ó ż n e .
2
3
PIECE W POLSKIM
GARNCARSTWIE
LUDOWYM
337
W D e n k o w i e i K ą t a c h B e n k o w s k i c h w y p a l a j ą w n i c h jednorazowo ok.
1000 g a r n k ó w r ó ż n e g o r o d z a j u , w Siemiatyczach 5 — 7 k ó p .
W a ż n ą o d m i a n ę w ś r ó d p i e c ó w z a o p a t r z o n y c h w p o z i o m ą k r a t ę sta
n o w i ą piece o komorze na g a r n k i kopulasto zasklepionej ( t a b l . 1 1 0 , 11).
S ą t o piece polowe, t j . umieszczone na z e w n ą t r z b u d y n k ó w , n i e z b y t wielkie,
0 planie k o l i s t y m l u b częściej e l i p s o w a t y m . T r a d y c j a m ó w i , że dawniej
m i a ł y b y ć b u d o w a n e z g l i n y mieszanej ze s ł o m ą ( L e ż a j s k , p o w . Ł a ń c u t ) ,
obecnie j e d n a k stawia się je z k a m i e n i a n a zaprawie glinianej ( K r a s n o b r ó d ,
pow. Z a m o ś ć ) l u b c e g ł y . N i e k i e d y j e d y n i e dolna część pieca i ś c i a n y k o
m o r y na g a r n k i zbudowane s ą z k a m i e n i a , g d y t y m c z a s e m sklepienie
w y k o n a n e jest z g l i n i a n y c h g a r n k ó w u k ł a d a n y c h szeregami jeden w d r u g i
1 p o l e p i o n y c h g l i n ą z m i e s z a n ą z s i e c z k ą ( C h a ł u p k i , p o w . Kielce). W nie
k t ó r y c h o ś r o d k a c h garncarskich k a m i e ń u w a ż a n y jest za m a t e r i a ł gorszy
o d c e g ł y , g d y ż posiada z b y t m a ł ą o d p o r n o ś ć n a z m i a n y t e m p e r a t u r y
(Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , s t ą d bardzo dziś rozpowszechniona jest w b u
downictwie omawianych t u pieców wypalona cegła (Ostrów Lubelski;
K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; Parczew i w . i n . ) l u b rzadziej n i e w y p a l a n a
(Łuka, pow. H a j n ó w k a ) .
| H Piece kopulaste b y w a j ą zazwyczaj wkopane w z i e m i ę do w y s o k o ś c i
k r a t y , z a ś wzniesiona p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi część pieca obsypana jest
z e w n ą t r z z i e m i ą , co szczególnie starannie przestrzegane jest p r z y piecach
przeznaczonych do w y p a ł u s i w a k ó w . N i e k i e d y pancerz,
okrywający
k o p u ł ę pieca, b y w a z ł o ż o n y z k i l k u w a r s t w , i t a k n p . b e z p o ś r e d n i o na
m u r o w a n ą ścianę k ł a d ą w a r s t w ę gliny, na n i ą gałęzie w i k l i n y i d r u g ą
w a r s t w ę g l i n y , a wreszcie z w i e r z c h u o b s y p u j ą z i e m i ą ( K a z n ó w , p o w .
Lubartów).
W ś r ó d p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z a o p a t r z o n y c h w k r a t ę p o z i o m ą , zacho
d z ą pewne r ó ż n i c e . W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w na s z c z e g ó l n ą
u w a g ę z a s ł u g u j ą d w a sposoby r o z w i ą z a n i a k o m o r y ogniowej.
W p i e r w s z y m , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec z a n o t o w a n y w Cha
ł u p k a c h (pow. Kielce — t a b l . 1 1 0 ) , czy Ł u c e (pow. H a j n ó w k a ) , k o m o r ę
o g n i o w ą s t a n o w i k r ó t k i rękaw, k t ó r e g o sklepienie w y p a d a na w y s o k o ś c i
k r a t y . P o d k o m o r ą na naczynia palenisko przechodzi b e z p o ś r e d n i o w k a
n a ł o g n i o w y , b i e g n ą c y p o d k r a t ą . C e c h ą tej k o n s t r u k c j i jest t o , ż e p ł o m i e ń
do k o m o r y z g a r n k a m i przedostaje się w y ł ą c z n i e od d o ł u przez k r a t ę ,
podobnie j a k w o p i s y w a n y c h poprzednio piecach c y l i n d r y c z n y c h , otwar
t y c h czy z w ę ż a j ą c y c h się w k o m i n ( t a b l . I 8, 9). W k o p u l e pieca z n a j d u j ą
się otwory, s ł u ż ą c e do zapewnienia p r z e p ł y w u p o w i e t r z a i n a k ł a d a n i a
garnków.
W f o r m a c h p i e r w o t n i e j szych z a r ó w n o dla c e l ó w w e n t y l a c y j n y c h , j a k
i n a k ł a d a n i a w y r o b ó w s ł u ż y ł jeden t y l k o o t w ó r , z n a j d u j ą c y się w szczycie
k o p u ł y (starsze piece w Ł u c e , p o w . H a j n ó w k a ) , nowsze p o s i a d a j ą osobno
TI — Etnografia polska, t. I l l
ROMAN R E I N F U S S
338
Wykaz
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
Kartuzy
Gostycyn
Sejny
Mława
Płock
Ciechanów
Wyszków
Buksztel
Czarna Wieś
Suszcza
Łuka
Hryniewicze D u ż e
Siemiatycze
Kopcie
Kolonia Chodów
Biała Podlaska
Sielczyk
Osieck
G-linne
R a d z y ń Podlaski
Kock
Baranów
Michów
Firlej
Ostrów
Kaznów
Urzędów
Putnowice
Kolonia Jasienica
Józefów
Jarosławiec
Łążek
Domastawa
Lipowiec
Krasnobród
Kolonia D ą b r o w a
Jarczów
Hrebenne
Kolonia Majdanek
B i d a c z ó w Stary
Leżajsk
Sokołów Małopolski
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
miejscowości
Poręby Dębskie
Niwiska
Medynia Głogowska
Zalesie
Mrzygłód
Warzyce
Kołaczyce
Kłodawa
Czermna
Ryglice
Rzepiennik Biskupi
Stróżówka
Kipszna
Ruda Kameralna
Rostoka
Podegrodzie
Stary Sącz
Maniowy
Rabka
Radłów
Buczków
Dębina
Wadowice
Andrychów
Kęty
Wilamowice
Bielany
Nidek
Alwernia
Brodła
Zalas
Chrzanów
Sławków
Siewierz
Brzesko Nowe
Skalbmierz
Łagów
Denków
K ą t y Denkowskie
Iłża
Jedlanka
Odrowąż
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
110.
Ul.
112.
113.
114.
115.
116.
117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
Chałupki
Szczekociny
Przyrów
Kruszyna
Kolonia Orzechówek
Przybyszów
Norbertów
Grocholice
Bełchatów
Szczerców
Chojny
Wola B ę d k o w s k a
Barczew
Burzenin
Sieradz
Zduńska Wola
Łask
T o m a s z ó w Mazowieck
Podkonice D u ż e
Rawa Mazowiecka
Mogielnica
Głowaczów
Krakowiany
Żelechów
Mszczonów
Bolimów
Brzeziny
Stryków
Uniejów
Chocz
Męcielin
Białobłoty
Orlin
Dziewin D u ż y
Konin
Koło
Kleczew
Zwoleń
Leopoldów
Gostynin
Lubień
Kowal
PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
339
Mapka 1. Rozmieszczenie t y p ó w pieców garncarskich w Polsce. Opracował na pod
stawie materiałów Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S Roman Reinfuss
I — piece z pionowym ciągiem ognia, bez kraty poziomej (tabl. I , ryc. 1); II — piece
z paleniskami zewnętrznymi, zamkniętymi od strony komory na garnki pionową
kratą (tabl. I , ryc. 5, 6); III — piece o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, oddzie
lającą komorę ogniową od pomieszczenia na garnki, górą otwartego (tabl. I , ryc.
7, 8) lub przechodzącego w przewód kominowy (tabl. I , ryc 9); IV — piece z pio
nowym ciągiem ognia, zaopatrzone w kratę poziomą, z zasklepioną od góry komorą
na garnki (tabl. I , ryc. 10, 11); V — piece o poziomym ciągu ognia, zaopatrzone w kratę
pionową, układaną każdorazowo (tabl. I , ryc. 12) lub b u d o w a n ą na stałe, z k a n a ł a m i
ogniowymi w podłodze (tabl. I , ryc. 14—16), lub bez (tabl. I , ryc, 13), a także piece
o poziomym ciągu ognia z płomieniem zwrotnym (tabl. I , ryc. 17)
340
ROMAN R E I N F U S S
o t w ó r w e n t y l a c y j n y , osobno z a ś w ł a z umieszczony z b o k u ( C h a ł u p k i ,
pow. Kielce; Ł u k a , pow. H a j n ó w k a ) .
W d r u g i m rodzaju p i e c ó w , k o p u l a s t y c h ( t a b l . I 11) zamiast niskiego
rękawa, w i o d ą c e g o do k a n a ł ó w p o d k r a t ą , w y s t ę p u j e d o ś ć obszerna k o
m o r a , zwana c z ę s t o grubą ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , k t ó r a
w dolnej swej części m a p o ł ą c z e n i e z k a n a ł e m o g n i o w y m , b i e g n ą c y m p o d
k r a t ą , w g ó r n e j z a ś z a m k n i ę t a jest p i o n o w ą ś c i a n ą z k i l k o m a o t w o r a m i ,
w i o d ą c y m i b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a naczynia ( D ą b r o w a , p o w .
T o m a s z ó w L u b . ) . N i e k i e d y ś c i a n a , d z i e l ą c a g ó r n ą c z ę ś ć k o m o r y ogniowej
o d pomieszczenia n a g a r n k i , redukuje się do pionowego s ł u p a p o d t r z y m u j ą
cego sklepienie pieca ( t a b l . I l i c ) . Po o b u stronach s ł u p a z n a j d u j ą się
mniejsze l u b w i ę k s z e p r z e l o t y , u m o ż l i w i a j ą c e przedostawanie się p ł o m i e
n i z k o m o r y ogniowej b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a g a r n k i ( M i c h ó w
i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b u ostatnio
opisanych p r z y p a d k a c h jest t o , ż e p ł o m i e ń z k o m o r y ogniowej przedosta
je się do pomieszczenia n a g a r n k i d w o m a d r o g a m i , g ł ó w n ą o d d o ł u poprzez
k r a t ę i d r u g ą , o charakterze raczej p o m o c n i c z y m , poprzez o t w o r y w ścia
nie pionowej, r o z d z i e l a j ą c e j grube o d pomieszczenia n a g a r n k i . O b o k
c i ą g u pionowego jest t u , j a k w i d z i m y , zastosowany d o d a t k o w o r ó w n i e ż
ciąg poziomy.
U s t a w i a n i e n a c z y ń w piecu u ł a t w i a w ł a z umieszczony w bocznej
ś c i a n i e k o m o r y n a g a r n k i , po przeciwnej stronie o t w o r u paleniskowego
( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w — t a b l . 1 1 1 a, b ; Kleszczele, p o w . Bielsk Pod
l a s k i ; Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . W ł a z
ten, w y p e ł n i o n y w czasie w y p a l a n i a k a w a ł k a m i c e g ł y l u b s k o r u p a m i
n a c z y ń , p e ł n i r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. N i e k i e d y do otwo
r u w ł a z o w e g o d o b u d o w y w a n y jest k o m i n (Glinne, p o w . Ł u k ó w ; B i a ł a
Podlaska; C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce).
P o j e m n o ś ć p i e c ó w k o p u l a s t y c h waha się o d 5 k ó p n a c z y ń ( M i c h ó w ,
pow. L u b a r t ó w ) do 10 k ó p ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) .
P r ó c z opisanych p o w y ż e j f o r m p i e c ó w k o p u l a s t y c h , zaopatrzonych
w k r a t ę p o z i o m ą , z d a r z a j ą się czasem piece do t e j k a t e g o r i i n a l e ż ą c e ,
ale w s z c z e g ó ł a c h r o z w i ą z a n e w s p o s ó b i n d y w i d u a l n y . P r z y k ł a d e m tego
jest piec z O d r o w ą ż a ( p o w . K o ń s k i e ) , o planie p r o s t o k ą t n y m , n a k r y t y
sklepieniem b e c z k o w y m , zaopatrzony p r z y jednej z w ę ż s z y c h ś c i a n w pa
lenisko i d w a o k i e n k a k o n t r o l n e , p r z y p r z e c i w l e g ł e j w k o m i n i w ł a z —
oraz d a w n y piec ze Szczercowa ( p o w . Ł a s k ) , p o s i a d a j ą c y p l a n k o l i s t y
z d w o m a umieszczonymi naprzeciwko siebie p a l e n i s k a m i , s m u k ł ą k o p u
l a s t ą k o m o r ą na g a r n k i , z a o p a t r z o n ą z b o k u w p r o s t o k ą t n y w ł a z , a o d g ó r y
w t r z y koUste o t w o r y w e n t y l a c y j n e , zwane kominkami.
P i e c z p o z i o m y m c i ą g i e m o g n i a . Oddzielny t y p w ś r ó d pieców,
u ż y w a n y c h przez garncarzy n a terenie P o l s k i , stanowi piec sklepiony,
PIECE
W POLSKIM
GARNCARSTWIE
LUDOWYM
341
p o d ł u ż n y , o planie p r z e w a ż n i e p r o s t o k ą t n y m , p o s i a d a j ą c y w jednej ze
ś c i a n k r ó t s z y c h o t w o r y paleniskowe, w p r z e c i w l e g ł e j z a ś w ł a z p e ł n i ą c y
r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego.
Piece tego r o d z a j u do dziś jeszcze budowane s ą niekiedy z g l i n y i w y
p a l a n e , częściej j e d n a k do b u d o w y i c h u ż y w a ł o się k a m i e n i i c e g ł y na
zaprawie glinianej, p r z y c z y m sklepienie b y w a czasem w y k o n a n e z garn
k ó w ( D ę b i n a , p o w . B o c h n i a ; J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Chocz,
p o w . Pleszew).
W swej najprostszej formie piec tego t y p u znany jest u nas z M r z y g ł o d u
(pow. Sanok). Posiada o n j e d n ą t y l k o k o m o r ę o planie p r o s t o k ą t n y m
( t a b l . I 12). W jednej ze ś c i a n szczytowych z n a j d u j ą się t r z y o t w o r y
paleniskowe, t z w . piecki, oddzielone o d siebie w y d ł u ż o n y m i ś c i a n k a m i ,
k t ó r e n o s z ą n a z w ę filarków. W ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j znajduje się w ł a z .
P o d ł o g a pieca wznosi się l e k k o do g ó r y w k i e r u n k u w ł a z u , co p r z y c z y n i a
się do lepszego c i ą g u . Ś r o d e k p o d ł o g i przecina w k i e r u n k u p o d ł u ż n y m
w ą s k a szpara, k t ó r a nie m a uzasadnienia technologicznego, s t a n o w i
jedynie g r a n i c ę w w y p a d k u , jeżeli pieca ( k t ó r y jest w s p ó l n y ) u ż y w a
d w ó c h garncarzy r ó w n o c z e ś n i e .
Piec w M r z y g ł o d z i e jest w zasadzie j e d n o k o m o r o w y , bez j a k i c h k o l
w i e k w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . W czasie w y p a ł u j e d n a k w odległości
ok. 0,5 m od filarków b u d u j e się w e w n ą t r z p r o w i z o r y c z n ą k r a t ę , u k ł a d a n ą
k a ż d o r a z o w o ze s t a r y c h g a r n k ó w l u b specjalnie w t y m celu w y k o n a n y c h
e l e m e n t ó w , w postaci g l i n i a n y c h rur i baniaczMw ( t a b l . 1,12cd). Powstaje
w t e n s p o s ó b rodzaj niskiej k r a t y z t r z e m a b r a m a m i , umieszczonymi
naprzeciw piecków; w y z n a c z a j ą one miejsca, w k t ó r y c h p r z y u s t a w i a n i u
pierwszej w a r s t w y g a r n k ó w zostawia się miejsca wolne, c z y l i t z w . pachy,
b i e g n ą c e a ż do t y l n e j ś c i a n y pieca i t w o r z ą c e n a m i a s t k ę trzech r ó w n o
l e g ł y c h do siebie k a n a ł ó w o g n i o w y c h . W czasie w y p a ł u o t w ó r w ł a z u
z a k ł a d a się s k o r u p a m i , w t a k i j e d n a k s p o s ó b , a ż e b y nie p r z e r w a ć r u c h u
powietrza, którego p r z e p ł y w od o t w o r ó w paleniskowych w kierunku
w ł a z u stwarza p o z i o m y c i ą g ognia.
Opisany piec, typologicznie najprostszy, jest zjawiskiem, na razie
p r z y n a j m n i e j , w Polsce w y j ą t k o w y m . Częściej z d a r z a j ą się piece o formie
z e w n ę t r z n e j , podobnej do pieca w M r z y g ł o d z i e , ale z w n ę t r z e m rozdzielo
n y m za p o m o c ą s t a ł e j k r a t y pionowej na dwie części n i e r ó w n e j w i e l k o ś c i ,
z k t ó r y c h mniejsza (od s t r o n y o t w o r ó w paleniskowych) s p e ł n i a r o l ę k o 6
7
8
• J . K r a j e w s k a , Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego [pod r e d . . . ] ,
Łódź 1962, s. 25 i 26.
J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkówskim,
Lwów
1935, tabl. I V , 45, s. 41 i 42; Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., tabl. V I 4 i 4a, s. 75
i 76.
Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., s. 73.
7
8
ROMAN R E I N F U S S
342
m o r y ogniowej, z a ś w i ę k s z a (od s t r o n y w ł a z u ) pomieszczenia na g a r n k i
( t a b l . I 13). G ł a d k a p o d ł o g a pieca, l e k k o w z n o s z ą c a się w k i e r u n k u o t w o r u
w ł a z o w e g o , nie posiada k a n a ł ó w o g n i o w y c h ( J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w
L u b e l s k i ; Brzostek, p o w . J a s ł o ) . N a j c z ę s t s z e w omawianej t u k a t e g o r i i
s ą piece, k t ó r e , p r ó c z wspomnianej w y ż e j k r a t y pionowej, p o s i a d a j ą t z w .
drogi ( t a b l . I 14), t j . poziome k a n a ł y ogniowe, b i e g n ą c e o d paleniska
p o p o d c a ł ą k o m o r ą na g a r n k i ( B i d a c z ó w S t a r y , p o w . B i ł g o r a j ) , m a j ą c e
n i e k i e d y swe w y l o t y w ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j ( Ł ą ż e k , p o w . J a n ó w L u b e l
ski). W ą s k i e k a n a ł y , z w y k l e w liczbie trzech, n a k r y t e s ą o d g ó r y l u ź n o
u ł o ż o n y m i c e g ł a m i , p e ł n i ą c y m i r o l ę k r a t y . Piece, zaopatrzone w k r a t ę
p i o n o w ą , i poziome drogi p o s i a d a j ą g ł ó w n y c i ą g ognia p o z i o m y , i d ą c y
z k o m o r y paleniskowej ( t z w . zaślus — Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) przez piono
w ą , u ł o ż o n ą z cegieł k r a t ę ( t z w . ślusy do o t w o r u w ł a z o w e g o ) , l u b cepuch
(Zalas i M e d y n i a G ł o g o w s k a , p o w . Ł a ń c u t ) , i d r u g i g r a j ą c y r o l ę p o m o c n i
c z ą i d ą c y w g ó r ę o d dróg, c z y l i k a n a ł ó w o g n i o w y c h , w y k o n a n y c h w pod
łodze.
W czasach nowszych p r z y otworze w ł a z o w y m buduje się k o m i n za
o p a t r z o n y d o ł e m w d r z w i , u m o ż l i w i a j ą c e wejście do pieca ( A n d r y c h ó w ,
p o w . W a d o w i c e ) . Zdarza się j e d n a k r ó w n i e ż , że zamiast w e j ś c i a poprzez
d r z w i umieszczone w k o m i n i e r o b i się osobny w ł a z w bocznej ścianie
pieca ( K o ł a c z y c e i W a r z y c e , p o w . J a s ł o ; Chocz, p o w . Pleszew). Piece
z p o z i o m y m c i ą g i e m ognia u ż y w a się b ą d ź j a k o w o l n o s t o j ą c e , c z y l i po
lowe, i w ó w c z a s b y w a j ą z w y k l e częściowo wkopane i obsypane z i e m i ą ( B i
d a c z ó w , p o w . B i ł g o r a j ; Lipowiec, p o w . Z a m o ś ć ; M e d y n i a G ł o g o w s k a
i Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) , l u b umieszczone w szopach z desek ( Ł ą ż e k ,
p o w . N i s k o ) , b ą d ź budowane w o b r ę b i e d o m u mieszkalnego ( D o m a s t a w a ,
pow. Nisko).
Bóżnice konstrukcyjne, z a c h o d z ą c e m i ę d z y piecami o poziomym ciągu
ognia, d o t y c z ą g ł ó w n i e sposobu r o z w i ą z a n i a k r a t y i ewentualnie d r ó g .
K r a t a w y k o n a n a z cegieł u k ł a d a n y c h na p r z e m i a n nie sięga zazwyczaj
sklepienia. N i e k i e d y z a ś w dolnej części rozpostarta jest na podstawie
w postaci p e ł n e j przegrody. Tego rodzaju z a s ł o n a m a p r z e n o s i ć p ł o m i e ń
w g ó r n ą część pieca i c h r o n i ć naczynia o d o b s y p y w a n i a p o p i o ł e m . Nie
k t ó r z y garncarze ( n p . w B e ł c h a t o w i e ) p o s i a d a j ą piece, w k t ó r y c h k o m o r a
na g a r n k i jest d w u s t r o n n i e z a m k n i ę t a p i o n o w y m i k r a t a m i , z p o p i e l n i k i e m
p o d paleniskiem ( t a b l . I 1 6 ) .
P r z e w o d y ogniowe, umieszczone w p o d ł o d z e pieca, p o s i a d a j ą naj
częściej k s z t a ł t p r o s t y c h k a n a ł ó w b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e obok siebie.
9
9
Piec o dwóch kratach pionowych został wprowadzony t u przed paru laty
przez garncarza Franciszka Kostrzewskiego, który zapoznał się z nim. w czasie swych
rozległych wędrówek za pracą.
PIECE
W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
343
Z w y k l e jest i c h t r z y , p r z y c z y m w y l o t y i c h ł ą c z ą się z k o m o r ą o g n i o w ą
naprzeciw o t w o r ó w p a l e n i s k o w y c h .
N i e k i e d y garncarze w p r o w a d z a j ą i n d y w i d u a l n i e pewne ulepszenia
w k o n s t r u k c j i dróg. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec w Szczercowie (pow.
Ł a s k ) , gdzie k a n a ł y ogniowe, w liczbie sześciu, b i e g n ą p o n i ż e j k o m o r y
ogniowej, p r z y c z y m k a ż d y z n i c h posiada w ścianie z o t w o r a m i palenisko
w y m i w ł a s n y w y l o t , a p o d n i m oddzielny p o p i e l n i k zaopatrzony w ruszta
( t a b l . I 15a, b ) , co pozwala garncarzowi p o s ł u g i w a ć się w pierwszej fazie
wypału węglem.
W y r a z e m m o d e r n i z a c j i pieca garncarskiego, p o d w p ł y w e m w z o r ó w
czerpanych z p r z e m y s ł u ceramicznego, są u ż y w a n e przez n i e k t ó r y c h garn
carzy piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia z p ł o m i e n i e m z w r o t n y m . Palenisko
pieca umieszcza się w ó w c z a s p o n i ż e j k o m i n a , p ł o m i e n i e p r z e d o s t a j ą się
k a n a ł a m i o g n i o w y m i , umieszczonymi p o d p o d ł o g ą , k u t y l n e j ś c i a n i e
pieca, s k ą d przez k r a t ę w p a d a j ą do k o m o r y na g a r n k i i z n a j d u j ą ujście
w otworze k o m i n o w y m ( K a r t u z y , C i e c h a n ó w — t a b l . I 17).
Piece o z w r o t n y m c i ą g u ognia m i e w a j ą r ó w n i e ż pewne o d m i a n y ,
p o w s t a j ą c e na gruncie w y n a l a z c z o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h g a r n c a r z y ; p r z y
k ł a d e m m o ż e b y ć t u piec w Chojnach, p o w . W i e l u ń , w k t ó r y m t r z y k a n a ł y
ogniowe do c i ą g u zwrotnego poprowadzone z o s t a ł y g ó r ą w z d ł u ż sklepienia.
P o j e m n o ś ć p i e c ó w z p i o n o w ą k r a t ą waha się n a j c z ę ś c i e j w granicach o d
350 ( A n d r y c h ó w , p o w . Wadowice) do 420 ( S o k o ł ó w , p o w . K o l b u s z o w a )
naczyń większych rozmiarów.
ZASIĘGI
Opisane w y ż e j f o r m y p i e c ó w garncarskich t w o r z ą na terenie P o l s k i
charakterystyczne skupienia o d o ś ć w y r a ź n i e o k r e ś l o n y c h z a s i ę g a c h .
Piece j e d n o k o m o r o w e , o c i ą g u p i o n o w y m ( t a b l . I 1), w y s t ę p u j ą w d w ó c h
skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje o ś r o d k i garncarskie w zachodniej
i p o ł u d n i o w e j części w o j . k r a k o w s k i e g o , drugie, bardziej rozproszone,
zachodnie i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Mazowsze oraz skrawek p ó ł n o c n o - w s c h o d
n i c h K u j a w . O b y d w a wskazane poprzednio skupienia t w o r z y ł y p r a w d o
podobnie dawniej jeden z a s i ę g , c i ą g n ą c y się p o ł u d n i k o w o szerokim pasem
w z d ł u ż zachodniego Mazowsza i M a ł o p o l s k i . O dawniejszej j e d n o l i t o ś c i
tego z a s i ę g u z d a j ą się ś w i a d c z y ć m i e j s c o w o ś c i P r z y b y s z ó w i P r z y r ó w ,
gdzie r ó w n i e ż tego r o d z a j u piece są l u b b y ł y do niedawna u ż y w a n e .
W z g l ę d n e j p r z e j r z y s t o ś c i z a s i ę g u o m a w i a n y c h t u p i e c ó w nie p o w i n i e n
m ą c i ć w o d e r w a n i u o d całości w y s t ę p u j ą c y p u n k t na terenie Lubelszczyz
n y ( F i r l e j ) , o k t ó r y m w i e m y , że i n t e r e s u j ą c a nas t u f o r m a p i e c ó w (zwana
t u piecem k r a k o w s k i m ) z o s t a ł a zaszczepiona z p o c z ą t k i e m X X w . przez
garncarza p o c h o d z ą c e g o z K r a k o w s k i e g o .
ROMAN R E I N F U S S
344
L u k ę , j a k a t w o r z y się m i ę d z y d w o m a poprzednio w s k a z a n y m i sku
p i e n i a m i p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o p i o n o w y m c i ą g u ognia, w y p e ł n i a j ą
piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i p i o n o w ą k r a t ą ( t a b l .
I 6, 6). W y s t ę p u j ą one w z d ł u ż ś r e d n i e j i g ó r n e j W a r t y w k i l k u o ś r o d k a c h
garncarskich, rozrzuconych m i ę d z y K o ł e m a Pleszewem ( w o j . p o z n a ń s k i e ) ,
w okolicy Sieradza, Ł a s k u , Siewierza, p r z e c h o d z ą c w K r a k o w s k i e a ż po
W i s ł ę (Brzesko N o w e ) . W d w ó c h w y p a d k a c h o b y d w i e o m ó w i o n e d o t y c h
czas f o r m y p i e c ó w notowane są w t y c h samych m i e j s c o w o ś c i a c h .
W s p ó ł w y s t ę p o w a n i e d w ó c h , n i e z b y t od siebie r ó ż n y c h f o r m p i e c ó w
w o b r ę b i e tego samego z a s i ę g u w s k a z y w a ł o b y na m o ż l i w o ś ć istnienia
p o w i ą z a ń genetycznych m i ę d z y obu o m ó w i o n y m i dotychczas t y p a m i .
N a terenie P o l s k i ś r o d k o w e j , wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j
w y s t ę p u j ą piece o p i o n o w y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p o z i o m ą k r a t ę
( t a b l . I 7—9). N a zachodzie z w a r t y i c h z a s i ę g obejmuje K i e l e c c z y z n ę ,
z a c h o d n i ą część w o j e w ó d z t w a warszawskiego i p r z y l e g ł e obszary woje
w ó d z t w a ł ó d z k i e g o ( Ł o w i c k i e i B a w s k i e ) . T r a d y c j a o piecu z r u s z t e m
p o z i o m y m z a c h o w a ł a się w Szczercowie, n a w s c h ó d o d Sieradza. J a k w y
n i k a z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , b y ł t o piec d w u p a l e n i s k o w y , k o n s t r u k
cyjnie d o ś ć j u ż o d b i e g a j ą c y od p o d o b n y c h p i e c ó w , n p . z Kielecczyzny.
J e d y n y piec z k r a t ą p o z i o m ą , z a n o t o w a n y w Gostycynie, pow. T u c h o l a
( t a b l . I 9), z o s t a ł w y b u d o w a n y przez garncarza, k t ó r y p r z y b y ł t a m z B u
rzenina p o d Sieradzem. N a p o ł u d n i o w y m wschodzie dzisiejszy z a s i ę g
p i e c ó w z k r a t ą p o z i o m ą nie przechodzi poza granice w o j e w ó d z t w a lubel
skiego. W t r a d y c j i p a m i ę ć o n i m z a c h o w a ł a się r ó w n i e ż na p r z y l e g ł y c h
obszarach w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Zalesie, L e ż a j s k ) .
W ś r ó d p i e c ó w zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą w y s t ę p u j ą , j a k w i e m y ,
dwie o d m i a n y : jedna z k o m o r ą na g a r n k i , g ó r ą o t w a r t ą l u b p r z e c h o d z ą
c ą w k o m i n ; druga z k o m o r ą z a s k l e p i o n ą ( t a b l . I 1 0 , 1 1 ) . T a ostatnia
u ż y w a n a jest na terenach P o l s k i wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j (Bia
ł o s t o c k i e , Podlasie, Lubelszczyzna). N a z ° c h ó d od W i s ł y j e d y n y m stwier
d z o n y m p r z y k ł a d e m tego r o d z a j u pieca b y ł zburzony przed k i l k u l a t y
piec w C h a ł u p k a c h (pow. K i e l c e ) .
Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą ( t a b l .
I 13, 14), w y s t ę p u j ą w z w a r t y m z a s i ę g u na terenach p o ł u d n i o w o - w s c h o d
n i c h , w w o j e w ó d z t w i e rzeszowskim i na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z
t w a krakowskiego i lubelskiego.
Poza t y m z a s i ę g i e m s p o t y k a m y tego r o d z a j u piec w A n d r y c h o w i e
(pow. W a d o w i c e ) , gdzie z o s t a ł przeniesiony przez garncarza p o c h o d z ą c e g o
z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (pow. Ł a ń c u t ) .
Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, w y s t ę p u j ą c e t u i ó w d z i e w Sieradzkiem
10
1 0
I d e n t y c z n ą formę podaje R . K r z y w i e c ,
op. cit., ryc. 45.
PIECE
W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
345
11
czy pojedynczo na p ó ł n o c n y m Mazowszu ( C i e c h a n ó w ) , w Wielkopolsce
(Chocz) czy na P o m o r z u ( K a r t u z y ) , są to n a j c z ę ś c i e j piece o k o n s t r u k c j i
nowoczesnej (np. z d w o m a k r a t a m i l u b ze z w r o t n y m c i ą g i e m p ł o m i e n i a ) ,
k t ó r e w pracowniach garncarskich są z j a w i s k i e m n o w s z y m l u b n a j n o w s z y m ,
s t a n o w i ą c y m w y r a z modernizacji p r a c o w n i garncarskich p o d w p ł y w e m
wzorów przemysłowych.
ZAGADNIENIA
HISTORYCZNE
S p o ś r ó d o m ó w i o n y c h w y ż e j f o r m p i e c ó w garncarskich n a j s t a r s z ą ,
p o ś w i a d c z o n ą przez badania archeologiczne, jest j e d y n i e f o r m a pieca
g ó r ą otwartego l u b k o p u l a s t o zasklepionego, p o s i a d a j ą c e g o
komorę
o g n i o w ą o d d z i e l o n ą o d k o m o r y na g a r n k i k r a t ą p o z i o m ą . Piece t a k i e
0 p i o n o w y m c i ą g u ognia, k t ó r e m o g ł y r o z w i n ą ć się z o t w a r t y c h palenisk
1 m i e l e s z y , u ż y w a n e b y ł y w czasach s t a r o ż y t n y c h t a m , gdzie wysoko
s t a ł a sztuka ceramiczna, a więc w Grecji w I V w. p . n . e. , w t y m s a m y m
mniej więcej czasie u C e l t ó w na terenach Ś l ą s k a , Czech i p o ł u d n i o w y c h
N i e m i e c . O k o ł o r. 140 p . n . e. piece t a k i e b u d o w a U garncarze na obszarze
A n g l i i , k i l k a d z i e s i ą t z a ś p i e c ó w tego r o d z a j u , z m ł o d s z e g o okresu r z y m
skiego ( I I — I V w . п . е.), odkopano w I g o ł o m i p o d K r a k o w e m .
W okresie w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m piece z p o z i o m ą k r a t ą u ż y w a n e
b y ł y przez garncarzy, p r a c u j ą c y c h w miastach na E u s i . Zapewne f o r m a
t a nie b y ł a obca r ó w n i e ż k r a j o m zachodnioeuropejskim, skoro, w ulep
szonej formie (z d w o m a k r a t a m i , z a m y k a j ą c y m i k o m o r ę na naczynia
-od d o ł u i g ó r y ) , ten w ł a ś n i e t y p pieca polecany b y w a ł dla w y t w ó r n i fa
j a n s ó w jeszcze p o d koniec X V I I I w .
i u ż y w a n y do w y p a ł u s ł y n n y c h
d e l f t e ń s k i c h f a j a n s ó w . P o d n a z w ą „ p i e c ó w szwajcarskich" ulepszony
piec o d w u p o z i o m y c h k r a t a c h do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h o p i s y w a n y jest
w p o d r ę c z n i k a c h dla g a r n c a r z y .
N i e w i a d o m o m i , czy analogiczne do naszych piece z p o j e d y n c z ą k r a t ą
p o z i o m ą u ż y w a n e są jeszcze w k r a j a c h E u r o p y zachodniej. N a terenie
12
13
14
1 6
1 6
1 7
1 8
19
1 1
R . R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 26.
K r z y w i e o , op. cit., s. 16, 76.
K . M a j e w s k i , Kultura materialna, starożytnej
Grecji
[pod red...], Warsza
w a - W r o c ł a w 1956, s. 222, 223.
J . K o s t r z e w s k i , Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria
ziem polskich, 1939, s. 290; J . F i l i p , Pradzieje Czechosłowacji,
P o z n a ń 1951, s. 305.
K r z y w i e c , op. cit., s. 79.
Tstorija kultury driewniej Rusi, Moskwa —Leningrad 1948, t. 1, s. 140.
M. de F e l i c e , Encyclopédie
ou dictionnaire universel roisonné des connoissanees humaines, t. 4, Yverdon 1777.
F . W. H u d i g , Delfter Fayence, Berlin 1929, s. 80.
K . C z e c h o w s k i , Garncarstwo, Warszawa 1918, s. 70.
1 2
1 3
1 1
15
16
1 7
1 8
1 9
ROMAN R E I N F U S S
346
2 0
Czech i S ł o w a c j i nie w y s t ę p u j ą one w garncarstwie l u d o w y m , p o s ł u g u j ą
się n i m i n a t o m i a s t garncarze na W ę g r z e c h , gdzie potwierdzone s ą
r ó w n i e ż z p o c z ą t k u X V I I w . , a t a k ż e w E u m u n i i wraz z Siedmiogro
dem . W e d ł u g W o w k a [ W o ł k o w a ] piec d w u k o m o r o w y , z k r a t ą p o z i o m ą ,
s t a n o w i f o r m ę w y s t ę p u j ą c ą powszechnie p r a w i e n a całej U k r a i n i e .
X a B i a ł o r u s i zachodniej p i e c ó w t a k i c h u ż y w a l i do c z a s ó w o s t a t n i c h
garncarze, p o s ł u g u j ą c y się bardziej nowoczesnymi m e t o d a m i p r a c y ( u ż y
w a j ą c y k o ł a garncarskiego do w y r o b u n a c z y ń ) , g d y tymczasem bardziej
k o n s e r w a t y w n i , l e p i ą c y naczynia r ę c z n i e , w y p a l a l i swe w y r o b y w piecach
chlebowych .
Naszkicowany w y ż e j z a s i ę g p i e c ó w garncarskich z p o z i o m ą k r a t ą ,
k t ó r e w swej p r y m i t y w n e j , nieulepszonej formie w y s t ę p u j ą dziś na te
renie ś r o d k o w e j i wschodniej P o l s k i , na B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W ę g r z e c h
i w E u m u n i i , w p o ł ą c z e n i u z t y m , co w i e m y o i c h z a s i ę g a c h w czasach
s t a r o ż y t n y c h i o tego samego r o d z a j u piecach technicznie ulepszonych
(piece o d w u k r a t a c h ) n a terenie E u r o p y zachodniej, wskazuje, że m a m y
t u do czynienia ze z j a w i s k i e m s t a r y m ( n i e g d y ś p r a w d o p o d o b n i e w y s t ę
p u j ą c y m na terenie całej E u r o p y ) , k t ó r e obecnie znajduje się w stanie
regresji, cofając się p o d n a p o r e m f o r m technicznie doskonalszych n a
bardziej k o n s e r w a t y w n e obszary wschodnie i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e .
2 1
2 2
2 3
2 4
25
Czy w Polsce f o r m a t a u t r z y m u j e się od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h ? N a j
p r a w d o p o d o b n i e j nie. N i e r ó w n y i s ł a b y w y p a ł n a c z y ń z okresu wczesno
ś r e d n i o w i e c z n e g o wskazuje na t o , ż e do i c h w y p a l a n i a u ż y w a n o u r z ą d z e ń
znacznie mniej d o s k o n a ł y c h . B y ł y t o p r a w d o p o d o b n i e j e d n o k o m o r o w e
mielesze podobne do pieca, j a k i odkopano w okresie m i ę d z y w o j e n n y m
w P o z n a n i u n a S o ł a c z u . Piece opatrzone w p o z i o m ą k r a t ę p r z y j ę ł y się
u nas zapewne dopiero w ś r e d n i o w i e c z u , za p o ś r e d n i c t w e m miejskiego
garncarstwa cechowego.
E o r m ę m ł o d s z ą , w k a ż d y m razie nie p o s i a d a j ą c ą , o ile m i w i a d o m o ,
o d p o w i e d n i k ó w w materiale archeologicznym, s t a n o w i ą piece o p o z i o m y m
2 8
2 7
2 0
Informator (inf.) dr. F . Kalesny.
Inf. prof, dr Béla Gunda, na podst. pracy: L . K i s s , A
hódmezóvásárhelyi
tálasság,
„Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 15.
Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy J. C s a l o g o v i t s , Toina vdrmegye
Muzeumának
másodih ásatása a tórók hódaltság alatt elpusztult Ete kozség
helyén,
„Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 29: 1937, s. 330.
Inf. ustna od dr Florea Bobu Florescu.
Ch. W o w k [ W o l k ó w ] , Studyi z ukrainśkoj
etnografji ta antropołogiji,
Praga
1927, s. 59.
W. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie na zachodniej Białorusi,
Toruń 1950,
s. 223 i 224.
J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, P o z n a ń 1947, s. 264.
" K r z y w i e c , op. cit., s. 73.
2 1
2 2
2 3
2 4
25
26
PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE
LUDOWYM
c i ą g u ognia. Genetycznie w y w o d z ą się one zapewne z p i e c ó w j a m o w y c h ,
k o p a n y c h w zboczach niewielkich w z n i e s i e ń , podobnie j a k piec z okolic
M e d y n i a (dawna gub. K a ł u g a , Z S R R ) , p u b l i k o w a n y przez K . M o s z y ń
s k i e g o . W formie p r y m i t y w n e j p o s i a d a j ą one j e d n ą t y l k o s k l e p i o n ą w y
d ł u ż o n ą k o m o r ę , z a o p a t r z o n ą na p r z e c i w l e g ł y c h k o ń c a c h osi p o d ł u ż n e j
w dwa o t w o r y , z k t ó r y c h jeden p e ł n i funkcje paleniska, d r u g i o t w o r u wen
tylacyjnego i w ł a z u r ó w n o c z e ś n i e . Piece tego r o d z a j u , u ż y w a n e do w y p a ł u
c e r a m i k i siwej, z d a r z a j ą się na terenie R u m u n i i . P o d o b n y p r z y k ł a d ,
j a k k o l w i e k mniej w sposobie b u d o w y p r y m i t y w n y , stanowi opisany j u ż
poprzednio piec z M r z y g ł o d u w p o w . sanockim ( t a b l . I 12). N a terenie
zachodnich W ę g i e r w y s t ę p u j ą z b l i ż o n e piece, z t y m że p r z y otworze
p a l e n i s k o w y m d o b u d o w a n y jest k r ó t k i sklepiony rękaw, a o d strony w ł a z u
k o m i n z d r z w i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i wejście do k o m o r y na n a c z y n i a .
T a ostatnia f o r m a pieca p r z y p o m i n a nieco o d k r y t y w 1957 r. w K r a k o w i e ,
w d o m u P o d K r z y s z t o f o r a m i , podczas i n w e n t a r y z a c j i , prowadzonej przez
Z a k ł a d A r c h . Polsk. P o l i t . K r a k o w s k i e j , piec do w y p a l a n i a f a j a n s ó w ,
wzniesiony p o d koniec X V I w. przez W ł o c h a , de Stesiego.
W e d ł u g w s t ę p n e g o rozpoznania, s k ł a d a ł się on z jednej w y d ł u ż o n e j
k o m o r y bez k r a t y , z a k o ń c z o n e j k o m i n e m i zaopatrzonej z jednego b o k u
w p r o s t o k ą t n y m a ł y właz lub wziernik.
Z a r ó w n o piec w M r z y g ł o d z i e , j a k i wspomniane poprzednio piece w ę
gierskie p o s i a d a j ą w e w n ą t r z k o m o r y na naczynia rodzaj prowizorycznej,
zbudowanej z g a r n k ó w , k r a t y pionowej, k t ó r ą w i n n y c h piecach tego t y p u
z a s t ę p u j e k r a t a s t a ł a , w y k o n a n a z cegieł. Poza P o l s k ą p o ł u d n i o w o - w s c h o d
n i ą piece t a k i e w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w okolicach L w o w a ( C h o d o r ó w ) , na
z a c h o d n i m P o d o l u oraz n a P o k u c i u . O p i s y w a n y t u t y p pieca, j a k b y
w y n i k a ł o z jego ograniczonego z a s i ę g u , p r z y b y ł na tereny P o l s k i z po
ł u d n i o w e g o wschodu, gdzie w Rzeszowskiem i wschodniej części K r a
kowskiego w y p a r ł starsze piece z k r a t ą p o z i o m ą (wspomnienia o n i c h
z a c h o w a ł y się w L e ż a j s k u i Zalasie, pow. Ł a ń c u t ) , a n a s t ę p n i e w z w i ą z k u
z m i g r a c j a m i garncarzy z Rzeszowskiego i K r a k o w s k i e g o na w s c h ó d
p r z e r z u c i ł się na obszar p o ł u d n i o w e j Lubelszczyzny.
T r u d n o jest dociec, j a k i k i e d y do o m a w i a n y c h t u p e c ó w wprowadzone
z o s t a ł y t z w . drogi, c z y l i k a n a ł y ogniowe, budowane pod p o d ł o g ą pieca,
m o g ł y one, podobnie j a k i p i o n o w a k r a t a , p o w s t a ć z p r z e w o d ó w u k ł a d a
n y c h d o r a ź n i e z w y p a l o n y c h n a c z y ń , b ą d ź t e ż w z o r u dla n i c h d o s t a r c z y ć
28
2 9
30
3 1
3 2
:
2 8
K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa. Słowian, t. 1, K r a k ó w 1929, ryc. 324.
B . S l a t i n e a n u , Cerámica Bomaneasca, Bukareszt 1938, ryc. 74.
Inf.-prof. Béla G-unda, na podst. pracy: Gv. F a b i á n , A jdłci gerencséreTc. Vast
Szemle, t. 2, Szombathely 1935, s. 2 8 - 2 9 .
J . G a j e k , Zarys etnograficzny zachodniej części Podola, Lublin 1947, 85 s.
W. S z u c h i e w i o z , Huculszczyzna, t. 1, L w ó w 1902, 314 s.
2 9
3 0
3 1
3 2
ROMAN
348
REINFUSS
m o g ł y p r z e w o d y ogniowe, z n a j d u j ą c e się p o d p o z i o m ą k r a t ą p i e c ó w
0 c i ą g u p i o n o w y m . B y ć m o ż e odpowiedzi na t o p y t a n i e s z u k a ć n a l e ż y
w d o k ł a d n e j analizie n i e k t ó r y c h p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z p r z e w o d a m i
o g n i o w y m i p o d p o z i o m ą k r a t ą s z c z e l i n o w ą , k t ó r e r ó w n o c z e ś n i e zaopa
trzone są w p r z e l o t y ł ą c z ą c e b e z p o ś r e d n i o palenisko z k o m o r ą na naczynia,
poprzez ś c i a n ę p i o n o w ą (Lubelszczyzna — t a b l . I 11).
Opisane t u piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p i o n o w ą
k r a t ę i k a n a ł y ogniowe p o d p o d ł o g ą , po p e w n y c h ulepszeniach ( w p r o w a
dzenie p o p i e l n i k a , k o m i n a , bardziej celowe r o z w i ą z a n i e k s z t a ł t u k o m o r y
na naczynia), d o k o n a n y c h w p o ł o w i e X I X w . na zachodzie E u r o p y ,
w k r a c z a j ą na nasz teren j a k o t z w . piece kaselskie, k t ó r y m t o w a r z y s z ą
1 inne, bardziej udoskonalone, j a k piece o p o z i o m y m c i ą g u z d w o m a
p i o n o w y m i k r a t a m i , z w r o t n y m c i ą g u p ł o m i e n i a i t p . Piece te, wprowadza
ne p o d w p ł y w e m szkół r z e m i o s ł a garncarskiego ( K o ł o m y j a ) i samorzutnie
przez bardziej p o s t ę p o w y c h garncarzy (zwykle p r a c u j ą c y c h w miastach),
s ł u ż y ł y za w z o r y , k t ó r e n a ś l a d o w a l i i n n i . X a n i e k t ó r y c h terenach (np.
K a s z u b y ) w y p a r ł y one z u p e ł n i e starsze f o r m y p i e c ó w , gdzie indziej w y
s t ę p u j ą n i e k i e d y o b o k f o r m dawniejszych. W Ciechanowie, na p ó ł n o c n o w s c h o d n i m Mazowszu, pionowe, g ó r ą o t w a r t e okrąglaki
z poziomą
k r a t ą n a z y w a j ą garncarze p o l s k i m i , w o d r ó ż n i e n i u od kaselskich, k t ó
re o k r e ś l a j ą j a k o niemieckie.
B r a k analogii archeologicznych i p r z e k a z ó w h i s t o r y c z n y c h nie pozwala
r ó w n i e ż na o k r e ś l e n i e czasu powstania p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o pio
n o w y m c i ą g u ognia, p o z b a w i o n y c h k r a t y poziomej ( t a b l . I 1). P r a w d o p o
dobnie p o w s t a ł y one przez r e d u k c j ę k r a t y p o z i o m e j , k t ó r a w p r a w d z i e
p e ł n i w a ż n ą r o l ę w technologii w y p a ł u , ale r ó w n o c z e ś n i e n a r a ż o n a jest
na c z ę s t e awarie p o d w p ł y w e m o b c i ą ż e n i a przez s p i ę t r z o n e w p i e c u
naczynia. Piece tego r o d z a j u , w y s t ę p u j ą c e w Polsce w z d ł u ż zachodniej
g r a n i c y c z y n n y c h do dziś o ś r o d k ó w garncarskich, m a j ą swe analogie na
terenie S ł o w a c j i (gdzie w y s t ę p u j ą w d w u o d m i a n a c h : zasklepionej i g ó r ą
o t w a r t e j ) oraz na terenie zachodnich W ę g i e r . B r a k c z y n n y c h o ś r o d k ó w
garncarskich na terenie ś r o d k o w e j i zachodniej W i e l k o p o l s k i , Ś l ą s k a
i zachodniego Bomorza nie pozwala n a m j u ż s t w i e r d z i ć r o d z a j u u ż y w a n y c h
t a m p i e c ó w do w y p a l a n i a n a c z y ń . C h a r a k t e r y s t y c z n y j e d n a k
zasięg
o m a w i a n y c h t u j e d n o k o m o r o w y c h p i e c ó w z c i ą g i e m p i o n o w y m pozwala
p r z y p u s z c z a ć , że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m , k t ó r e na tereny
P o l s k i p r z y b y ł o z zachodu l u b m o ż e p o ł u d n i o w e g o zachodu. N i e posiadamy
ż a d n y c h d a n y c h , p o z w a l a j ą c y c h o k r e ś l i ć czas pojawienia się u nas t y c h
3 3
3 4
3 3
Inf. dr F . Kalesny.
Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy: К . К ó s , .1 züricvólgyi
JJunántuli Szemple, t. 9, Szombathely 1944, 216 s.
3 4
fazekasság,
PIECE
W POLSKIM
GARNCARSTWIE
LUDOWYM
p i e c ó w . P o n i e w a ż w K r a k o w s k i e m , gdzie jest i c h n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e ,
f o r m a t a u w a ż a n a jest za s t a r ą i t r a d y c y j n ą , p r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , ż e
m o g ł o się t o o d b y ć nie p ó ź n i e j j a k po p o ł o w i e X I X w . J e d y n i e w Chrza
nowie t e n t y p o k r e ś l a n o m i a n e m niemieckiego l u b w i e d e ń s k i e g o pieca,
co m o g ł o b y ewentualnie w s k a z y w a ć na ź r ó d ł o z a p o ż y c z e n i a .
Ze w z g l ę d u n a s w ą p r o s t ą k o n s t r u k c j ę , m i m o p o w a ż n y c h niedogod
n o ś c i (znaczna strata n a opale), piece te ł a t w o przejmowane s ą przez garn
carzy, p o s ł u g u j ą c y c h się poprzednio i n n y m i p i e c a m i . K l a s y c z n y m tego
p r z y k ł a d e m jest F i r l e j , gdzie garncarz ,,z A u s t r i i " p r z e s z c z e p i ł t ę f o r m ę
ok. 1910 г., czy garncarze z Jasielskiego, osiedli w S t a r y m S ą c z u , k t ó r z y
r ó w n i e ż p o s ł u g u j ą się p i e c a m i j e d n o k o m o r o w y m i z c i ą g i e m p i o n o w y m ,
zamiast (powszechnymi w i c h stronach r o d z i n n y c h ) p i e c a m i z c i ą g i e m
poziomym i kratą pionową.
Pewne n i e d o g o d n o ś c i , j a k i e p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć pozostawie
n i a p r z e w o d ó w o g n i o w y c h w ś r ó d dolnej w a r s t w y u s t a w i o n y c h w piecu
n a c z y ń , s t a r a j ą się garncarze u s u w a ć r ó ż n y m i sposobami, j a k ustawianie
w e w n ą t r z pieca k o l u m i e n k i z g a r n k ó w , l u ź n e j k r a t y z cegieł i t p . ; prowa
dzi t o w . konsekwencji do powstania nowej f o r m y , zdaje się lokalnej,
polskiej, j a k ą jest piec p i o n o w y , g ó r ą o t w a r t y l u b sklepiony, zaopatrzony
w k r ó t k i e m u r o w a n e rękawy p r z y paleniskach z a m k n i ę t y c h od s t r o n y
k o m o r y n a g a r n k i k r a t ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). Za tego r o d z a j u przypusz
czeniem przemawia z a s i ę g o m ó w i o n y c h t u p i e c ó w , k t ó r y m i e ś c i się
w obrębie zasięgu pieców jednokomorowych, z ciągiem pionowym, jak
i f a k t w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a o b u f o r m w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (Skalbmierz),
p r z y c z y m piece z p i o n o w ą k r a t ą w palenisku o k r e ś l a n e s ą j a k o m ł o d s z e .
P r z y dzisiejszym, z b y t jeszcze s z c z u p ł y m stanie w i a d o m o ś c i o piecach,
u ż y w a n y c h z a r ó w n o w garncarstwie l u d o w y m P o l s k i , j a k i i n n y c h k r a j ó w
europejskich, t r u d n o b y ł o b y k u s i ć się o szukanie ostatecznych r o z w i ą z a ń
s k o m p l i k o w a n y c h z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z g e n e z ą i r o z w o j e m poszcze
g ó l n y c h f o r m p i e c ó w garncarskich. Ogromne l u k i w materiale, d o t y c z ą
c y m p r z e s z ł o ś c i , p o w o d u j ą , ż e p r a w i e wszystko, co n a t e m a t h i s t o r i i
p i e c ó w garncarskich m o ż e m y obecnie p o w i e d z i e ć , nie w y k r a c z a poza
r a m y h i p o t e z y , k t ó r a w y m a g a jeszcze g r u n t o w n y c h b a d a ń u z u p e ł n i a j ą
c y c h i k o n t r o l n y c h . G d y b y praca niniejsza z a c h ę c i ł a e t n o g r a f ó w do i n
tensywniejszego n i ż d o t ą d zainteresowania się zagadnieniem p i e c ó w
garncarskich, k t ó r e w p r a w d z i e nie sięgają najstarszych t r a d y c j i k u l t u r y
l u d o w e j , ale niemniej s t a n o w i ą bardzo i s t o t n y element w jej p ó ź n i e j s z y m
r o z w o j u , r o l a tego skromnego szkicu b y ł a b y s p e ł n i a n a w z u p e ł n o ś c i .
350
ROMAN R E I N F U S S
Roman Reinfuss
F O U R S POUR L A CUISSON DANS L A P O T E R I E P O P U L A I R E
POLONAISE
Resume
Sur le territoire de la Pologne il y a actuellement en usage quatre principaux
types de fours pour la cuisson de poterie: 1. four á une chambre et á voie de feu
verticale, dans lequel la combustion s'acheve au milieu de la poterie placee dans
le moufle (tab. I , fig. 1 et 2); 2. four á voie de feu verticale avec des chambres á feu
fermées par une grille verticale d'argile (tab. I , fig. 6 et 6); 3. four á voie de feu
verticale avec chambre á feu séparée du moufle (emplacement pour la poterie) par
une grille horizontale (il existe deux varietés de ces fours: tab. I , fig. 7 — 9 et tab. I ,
fig. 10 et 11); 4. four á voie de feu horizontale et á grille verticale (tab. I , fig. 12 — 14).
A ce dernier groupe appartiennent les fours modernises, comme p. e. ceux á deux
grilles verticales (tab. I , fig. 16). ou á voie de feu retournante (tab. I , fig. 17).
Les types de fours enumeres ci-dessus apparaissent sur le territoire de la Pologne
en groupements caractéristiques (tab. I I ) dont la repartition géographique donné
lieu a des conclusions h y p o t h é t i q u e s sur les origines et S U T le d é v e l o p p e m e n t de
diverses formes.
('e ne sont que les fours á voie de feu verticale et á grille horizontale (type 3)
qui puissent se prévaloir d'un passé lointain, affirmé par des données archéologiques.
Dans leur forme primitive ils avaient été originairement en usage sur toute l'étendue
de l'Europe. L a poterie populaire polonaise ne les avait probablement adoptes
qu'au moyen age; leur extension actuelle n'excede pas les contrées plus conservatrices de la Pologne centrale et du Nord-Est (tab. I I , sign. I I I et I V ) .
L'extension de fours á voie de feu horizontale et á grille verticale (type 4),. qui
embrasse les terrains du Sud-Est de la Pologne (tab. I I , sign. V ) , de meme que les
formes similaires de ces fours, rencontrées sur les territoires de la Hongrie, de la Roumanie, et de l'Ukraine occidentale, laissent supposer qu'elles se sont répandues chez
nous en venant du Midi et en repoussant le type plus ancien mentionné ci-dessus.
Etablis par-ci, par-la dans l'ouest de la Pologne centrale, les fours du type 4 représentent un type deja perfectionné (tab. I , fig. 16 et 17), importé de l'Occident á une
époque plus récente.
Les fours á une chambre et á voie de feu verticale (type 1) se trouvent en Pologne
en bordure occidentale des centres potiers fonctionnant jusqu'á nos jours (tab. I I ,
sign. I ) et ont leurs correspondants sur le territoire de la Slovaquie et de la Hongrie
occidentale.
Les fours á voie de feu verticale et á grille verticale d'argile (type 2) rencontres
en Pologne centrale (tab. I I , sign. I I ) , dans la partie septentrionale de l'étendue des
fours á une chambre (tab. I I , sign. I I ) , donnent l'impression d'une varióte locale,
formée sur ce terrain grace aux perfectionnements apportés au four á une chambre
(du type 1).
