-
Title
-
Sprawozdania, recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.59-60
-
Date
-
1953
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3662
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3909
-
Text
-
W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J
W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM
ZOFIA
Staraniem
dzie
Referatu
Narodowej
w
KulUiry
przy
Wysokiem
Powiatowej
Mazowieckiem
zorganizowana w początku października
kursowa
mująca
wystawa
sztuki i rękodzieła
eksponaty
z dwóch
zowieckie i Bielsk
Ra
została
1952 r. p o k o n
ludowego,
powiatów:
obej
Wysokie
Ma
Podlaski.
G ł ó w n ą część w y s t a w y s t a n o w i ! d z i a ł t k a n i n , na
ry
złożyły
się
wyroby
wełniane
i lniane
oraz
któ
części
s t r o j u l u d o w e g o . W ś r ó d t k a n i n w y s u w a ł y się na
pierw
szy p l a n m a t e r i a ł y d e k o r a c y j n e , p r z e t y k a n e , t y p u
tzw-
„radziuszek",
cał
kowicie
zazwyczaj
z lnu,
z
dwukolorowe, wykonane
i bawełny,
lub
z l n u i w e ł n y . W s z y s t k i e te t k a n i n y m i a ł y w z o r y
wełny,
bądź
z lnu
geo
metryczne, ułożone z drobnych k w a d r a t ó w
k ą t ó w , z b u d o w a n e na
czy
zasadzie s z a c h o w n i c y
prosto
lub
prze
CIEŚLA
-
REINFUSSOWA
m : w pasie c z a r n y m a k s a m i t e m ; s p ó d n i c a
na
w kratkę
lub, rzadziej, w w ą z i u t k i e
lub
koron
ka. P o k a z a n o r ó w n i e ż , j a k o u z u p e ł n i e n i e s t r o j u ,
p r ą ż k i , ozdobiona u d o ł u
czepki
noszone
dawniej
głęboko
na
przez
uszy, b y ł y
nego m a t e r i a ł u
bione b y ł y
czarną krepinką
mężatki.
wykonane
bawełnianego,
wąziutką
Czepki,
białą
ryżką
pojedynczo l u b p o d w ó j n i e ,
gufrowaną.
czasem n a w e t
potrójnie.
z samodziałowego
płótna, kobiecych
z a r ó w n o kro.,em j a k
i męskich,
i zdobnictwem
b y ł y na
gorsie, p r z y r a m i o n a c h
i na
mankietach
lub
Hafty
by
wlekane, o wzorach geometrycznych, były
żeberek.
Zestawienia kolorystyczne tkanin
dekoracyjnych
ły d o ś ć r ó ż n o r o d n e , n p . b i a ł y z n i e b i e s k i m l u b
nym, czerwony z zielonym,
nym
zielo
niebieski z ciemnoczerwo
itp. Bardzo często stosowano p o ł ą c z e n i e l n u
lonego z s z a r y m . W tej g r u p i e t k a n i n
wyróżnił
narzutę
(100 x 170
rach z ł o t a w o ż ó ł t y m
Lubę Onufnik
nież t k a n i n y
bie
konkursowy
w
kolo
i głębokiego brązu, zrobioną
przez
z Hołodów
Obok dekoracyjnych,
cm)
sąd
(pow.
utrzymaną
Bielsk
ręczniki,
bielizna
rów
stołowa
i p o ś c i e l o w a , oraz m a t e r i a ł y u b r a n i o w e . W y k o n a n e
byly p r z e w a ż n i e splotem płótna lub r z ą d k o w y m .
bielizny
stołowej
kane. Bielizna
zdarzały
pościelowa
tkana była
s i ę na
one
Wśród
s i ę czasem t k a n i n y
kę, p o w s t a ł ą z k r z y ż u j ą c y c h
przety
w drobną
b i a ł y m tle
krat
czerwo
nych lub niebieskich nici osnowy i w ą t k u .
Z materiałów
tzw.
przewlekanym".
u b r a n i o w y c h pokazano jedynie
dwubarwną
i zielonym
maitość
kolorów,
Podobne
się k i i k a
ubiorów
ludowych
kompletów
strojów
na
kratkę
np.
lub czerwonym
wystawie
kobiecych
z d o ł a n o w y s z u k a ć w terenie), p r z e w a ż n i e
ze
wsi
Holodv
własność
(pow.
Michała
Bielsk
w
na
kobiecego s k ł a d a ł
się: k r ó t k i
wami,
z fabrycznego
wykonany
buraczkowym
czy
czarnym,
naprzodzie, kieszeniach
znalazło
(męskich
Na
kaftan
prze
jak
występuje
motywów
większa
geometrycznych
roślinne.
na
koszulach
zdobily
również
ręczników.
Oprócz
haftów
występują
one
na
terenie obu
k o r o n k i s z y d e ł k o w e , u ż y w a n e g ł ó w n i e do
brzegów
ręczników
powiatów
wykończania
i o b r u s ó w , oraz w y r o b y
siatkowe
— serwety i f i r a n k i , w i ą z a n e z l n i a n y c h nic
i wyszy
wane w różne wzory
g r u b ą n i t k ą b a w e ł n i a n ą . Za
roby siatkowe w y r ó ż n i o n a
na
Choińska
z
została
Lizanowej
w
na
konkursie
pow.
wy
Jani
Wysokie
Mazo
wieckie.
Z innych
działów zdobnictwa ludowego pokazano
wykonane
przez L u c y n ę
z S i e m i a t y c z i K a z i m i e r z a N i e r o d ę ze
w pow.
Bielsk
Podlaski.
•rowości
pisanki
wskutek
czego n i e
Pochodzące
zostały
na
dzieliły
na
s i ę na
kresce,
umiano później
dokładni:.'
woskową,
o wzorze
użyciu
i m a n k i e t a c h , oraz nad
faidka-
pisankach
z grupy
pierwszej,
z
grubych
pisa
i p r z e c i n k ó w , r o b i o n y c h p r z y p o m o c y g ł ó w k i od s z p i l k i .
W
złożonym
opartym
lejkowatego
ręka
kolorze
wzorze
określić
techniką
z długimi
rozcięcia
o
miej-
zmieszane,
ka,
w
drugą
przy
Rudka
stroju
wzdłuż
i
dwie grupy: jedną
powstałym
wsi
z obydwu
wystawie
ich a u t o r s t w a . P i s a n k i , w y k o n a n e
na
Arcichow-
komplet
sukienka
obszyty
nie
pochodzących
Podlaski): stanowią
Kuderskiego.
wzory
hafty
węższe boki
płaskim
oprócz
spotyka się t a k ż e
tkani
granatowym.
Spośród
i
utrzymane
wy
ską
tle
krzyżykowe
roz
ściegiem
ważnie
kolorze p o m a r a ń c z o w y m
był
krzyżykowym
konanych
wystawie pisanki
tkane w
haf
biały wykonany
w kolorach czerwonym i czarnym. Wśród haftów
n y l n i a n e n a z a p a s k i i s p ó d n i c e k o b i e c e . B y l y to p r z e
materiały
Haft
Podlaski).
z n a l a z ł y się na w y s t a w i e
użytkowe, jak
wy
r a ź n i e do u b i o r ó w r u s k i c h . N i e k t ó r e k o s z u l e o z d o b i o n e
zaś płaskim,
ziomych
które
nawiązywały
ściegiem płaskim, kolorowy
z
ozdo
naszytą
Obok k o m p l e t ó w stroju w y s t a w i o n o też k i l k a koszul
po
się
czerwo
twarzy
zwykle
układającym
zachodzące
z kupnego
a wokół
tem b i a ł y m lub k o l o r o w y m .
o motywie
za
paska t y b e t o w a g ł a d k a l u b l n i a n a w k o l o r o w e d r o b n e
n i k a j ą c y c h się k r ę g ó w . W z d ł u ż b o k ó w dłuższych biegła
bordiura
lniana, tka
paseczki;
kropek
nawiązujących
do
pisanek zachodniopodlaskich, w y s t ę p o w a ł
południkowy
lub.
którym
częściej,
siatkowy
podział
bryły,
w
po-
59
Ryc.
1.
Pisanki
wykonane
wierzchnia jajka
ilość t r ó j k ą t ó w
przy
d z i e l i ł a s i ę na
pomocy
pisaka
większą
lub
lejkowatego.
mniejszą
sferycznych. Pola uzyskane z p o d z i a ł u
Powiat
nej,
jak
nie
Podlaski)'.
n y m p i s a n k i te p r z e d s t a w i a ł y
względem
kolorystycz
się dość bogato. O p r ó c z
dwukolorowych
( b i a ł y w z ó r na
b a r w n y m tle), na
wy
stawie znalazły
się r ó w n i e ż okazy o wzorze t r ó j -
lub
czterokolorowym.
Całość
znania
kompozycji
stowskie. P o d s t a w o w y m i
dość
zdobniczym: w
tej
grupie b y ł y rozety złożone z p r z e c i n k ó w i kropek,
wzorami
po
ł o w y rozet, w a c h l a r z e l u b w i e ń c e . W k o m p o z y c j i
obydwa
pas,
bryle
podkreślone
bieguny.
Przestrzeń
obiegający
wypukłości,
lub
medalionowym.
jajko
dwa
były
przede
między
nimi
wypełniał
(biały
wykonany
Wzory
bardziej
skomplikowane
wzór
na
tle
brązowym,
woskiem
barwionym
brązowo,
drzewie niedźwiedzie,
miały
two
kilku ubiorami i
kilkuna
rzeźbione
w y k o n a n e przez J ó z e f a
zorga
rozpo
artystyczny
nie
rzeczywistości
dający
który
ludności
miejscowościach,
tkactwa,
i
że
został
zebra
to
sposób
w
tym
który
tam
pod
dość
tym
względem
Ekspozycja
Jan
wystawy, uwarunkowana
ciasnotą
dzonych m a t e r i a ł ó w . Stłoczonych p r z e d m i o t ó w nie
za
opatrzono w
Na
określono,
objaśnienia
zaś
czy
t w ó r c ó w czy
ani
napisy
umieszczonych
podane
do
przy
nazwiska
orientacyjne.
eksponatach
odnoszą
się
uży
ły t r u d n o ś c i a m i k o m u n i k a c y j n y m i ,
przez o d d z i a ł
miejscowości
CPLiA w
Siemiatyczach,
Mystki-Rzym
w
pow.
wykonane
Wysokie
Ma
nie
wy
P e w n e u s t e r k i w y s t a w y nie w y n i k n ę ł y j e d n a k z w i
metryk,
w
do
właścicieli.
zowieckie), k i l k a glinianych
nadesła
loka
l u , n i e u ł a t w i a ł a z w i e d z a j ą c y m k o r z y s t a n i a ze z g r o m a
n y o r g a n i z a t o r ó w . C z ę ś c i o w o s p o w o d o w a n e one
ne
stano
ośrodek).
Ma
t y c h do d e k o r a c j i , ' w y r o b y p l e c i o n e z w i k l i n y ,
dwu-
powszechnie
Wysokie
bez
pojęcia
terenie.
najobszerniejszy,
kowskiego (wieś Dąbrowa-Dzięciel, pow.
naczyń
miał
zamiesz
dostatecznego
mimo
wyrabianych
Brańsku,
metrykach
reliefu.
ilością tkanin,
pokazu
dokładniejszego
wrażenie
bez
wy
dwu-
czerwonym
białej skorupie jajka
dział
osnowowych,
wił w a ż n y
s t u p i s a n k a m i , z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e d w a
w
Również
im. in. w
układzie
Bielsk
m i a ł w ekspozycji d u ż e l u k i , jak np. b r a k t k a n i n
największej
rzący rodzaj w y p u k ł e g o
Poza d u ż ą
przypadkowy,
w
ośrodkowe
15
pow.
terenu. Materiał,
powiaty, w
w
Burchard.
itp., w y k o n a n e
Krzywa,
o r z e c z y w i s t y m stanie sztuki l u d o w e j na
poprzecznie w z d ł u ż
czarnym). D w i e z nich na
wzór
dwa
motywy
s t ę p u j ą t u r z a d k o . P i s a n k i tej g r u p y b y ł y na ogól
kolorowe
orna
wszystkim
sprawiała
pośpiechu,
dorobek
zaledwie
P.
grzebień
(wieś
i wysondowania
kującej
ny
na
w
reprezentować
Druga grupa pisanek, z a r ó w n o w ogólnej
na
Juszczuka
wystawy
nizowanego
jak i w doborze m o t y w ó w , p r z y p o m i n a ł a p i s a n k i a u g u
mentu
Jerzego
Rys.
ze s ł o m y p r a s o w a n e j i b a r w i o
kasetki, futerały
przez
r o ś l i n n y m i . Pod
Podlaski.
zowieckie, oraz w y r o b y
w y p e ł n i o n e b y ł y najczęściej zaznaczonymi schematycz
motywami
Bielsk
zosta
częściowo zaś
tym.
ż e l u d n o ś ć o b u p o w i a t ó w , s p o t y k a j ą c s i ę z tego r o d z a
ju a k c j ą
po
raz
p i e r w s z y , nie
nierskich w y s i ł k ó w
poparła
organizatorów.
należycie
pi®-
W Y S T A W A „ T K A C T W O ŚWIĘTOKRZYSKIE" W K I E L C A C H
MARIA
Wystawa
Kultury
salach
Muzeum
Komisja
sko
kielecka,
Świętokrzyskiego
eliminacyjna
60 e k s p o n a t ó w
23 z a p a s k i ,
strojów
zorganizowana
przez
Wydział
i Sztuki Prezydium W R N , otwarta została
wypożyczonych
kobiecych
w trzech
wystawę
z terenu,
ny
Materiał
salach. U w e j ś ć
bli
w
tym
Wystawione w sąsiedniej
dzą
wsie: Mirzec, Zbijów,
jed
jak
do sal
np.
zapaski
z
znaj
Dymin.
mirzeckiego
z całym
strojem
Eksponaty
j e d y n i e do w y r o b ó w
opoczyńskiego
nianka"
gdyż
dostarczonych
metryczki
,,CPLiA
nie w y j a ś n i a ł y
w
miejsce
wypadku
przez
lub
produkcji
tkaniny
Opoczy
cechą
tkanin,
chałupniczej
niekoniecznie
Spółdzielni. Ponadto dobór
żenie, że c h a r a k t e r y s t y c z n ą
pokrywa
eksponatów
niesłuszne
t k a n i n tego
przede w s z y s t k i m szerokie
się
Spółdzielnię
Spółdzielnia
był tu niezbyt szczęśliwy, w y w o ł u j ą c
ka jest
mi-
„Opoczynianka".
n a l e ż y c i e pochodzenia
skupu
pochodzenia
się z s i e d z i b ą
—
ograniczały
Przemysłu Ludowego i Artystycznego
Lakoniczne
druga
świętokrzyskiego.
ośrodka
Nie-
tkaniny z ośrodka
w
trzecia —
wcho
Jagodne.
również
ośrodka
rzeckiego,
Trębowiec,
nak
części
zapaska
opoczyńskiego,
pocho
ekspozycyjny
oraz
d o w a ł y s i ę n a p i s y w y j a ś n i a j ą c e , ż e p i e r w s z a sala o b e j
ośrodka
sali okazy t k a c t w a
dzące z ośrodka mirzeckiego (w którego zasięg
muje
tkactwo
magazy
CPLiA.
m i r ó w ) b y ł y bardziej r ó ż n o r o d n e . Z n a l a z ł y się t u
szereg k r a j e k
i męskich.
nieczne b y ł o b y w t y m w y p a d k u w y j ś c i e poza
11.XII.1952.
w y t y p o w a ł a na
19 „ d y w a n ó w " ,
rozmieszczono
dnia
w
PRZEŻDZIECKA
wra
białe
świętokrzyskiego,
Masłowa
i
Krajna.
reprezentowała
prążki
jedynie
poprzeczne,
czarna
pokazana
kobiecym. Prawdopodobnie
terenu
można
też zaliczyć
drugą
zapaskę,
szczyn.
P o n a d t o p o k a z a n o szereg w ą s k i c h
wraz
do
ze
tego
Świer-
krajek
(1.5
— 2,5 cm) w p o d ł u ż n e , p r z e w a ż n i e d r o b n e p a s k i w k o
lorach:
nym,
zielonym,
różowym,
pomarańczowym,
fioletowym,
żółtym,
czerwo
niebieskim,
brązowym
i czarnym — pochodzących z Jasieńca i w
podobnych
k o l o r a c h , ale z p r z e w a g ą c i e m n y c h , ze Z b i j o w a
go. S i e d e m
, dywanów"
z ośrodka
k u miejsca
z n a l a z ł o się w sali t k a c t w a
go. B y ł y
to „ d y w a n y "
pasiaste p o c h o d z ą c e
pujących
miejscowości:
Mirzec Poduchowny,
bra
z
nastę
Trembo-
w y ż ó ł t o - p o m a r a ń c z o w e j , k t ó r a w y s t ę p u j e jako tło we
wiec (gm. Mirzec)
wszystkich
n y " te, z s z y w a n e z d w ó c h p ł a t ó w , t k a n e s ą p r z e w a ż n i e
nej,
pokazanych
utrzymanej
i dominuje
jako
w
kolorach
kraciakach.
.,łowicki",
czyńskich
pod
w
zapaskach
wpływem
wiśniowym
Kolor
rozpowszechnił
dopiero
w
(z w y j ą t k i e m
okresie
i
czarnym)
żółto-pomarańczowy.
się w
tkaninach
międzywojennym,
mody łowickiej
jed
pojawiają
opo
splotem
wełną
na
( g m . Solec).
lnianej
„Dywa
osnowie.
Po
dzielić je m o ż n a na 3 g r u p y :
1) P r o s t e p a s i a k i d w u . i t r z y k o l o r o w e , o p a s a c h
kiedy
się w
rządkowym
Solecka
z
świętokrzyskie
bar
i Wola
Duże
mirzeckiego
ośrod
zastosowanie
Zapaski
nej
szerokości
5—8
cm
w
kolorach
rów
czerwonym
Opo-
i czarnym lub czerwonym, zielonym i granatowym,
c z y ń s k i e m b a r w y jaśniejsze, bardziej jaskrawe, a pola
p o c h o d z ą c e z W o l i S o l e c k i e j ( L a s o t a , u r . w 1893 г.),
pasów rozszerzają
Mirca
się. N a p r z e ł o m i e w i e k ó w
XIX/XX
pasiaki o p o c z y ń s k i e b y ł y m n i e j b a r w n e , tło m i a ł y prze
ważnie
kami
„pąsowe"
(cynober),
lub bogatszymi
rów, które jednak
pokryte
pasami
drobnymi
o większej
b y ł y ciemniejsze
prąż
ilości
2) P a s i a k i
kolo
od obecnych,
bar
ciemnych. W ś r ó d pokazanych
z kolorów
tkanin przeważają
(Anna
Kreczar.
Kossowska)
ur. w
czerwono-czarne,
nej
Mirzec
i Trembowiec (Łucja
Dzik, ur. w
1920 г . ) .
pro
— czarno-biały
przepasaną
plecionym
pomarańczowym
w
pasem
podłużne
kraciaki.
sukmanę
wełnianym
pasy
męską,
w
wie
materiałów
ubraniowych,
kolorze
tkanych
w
szerokości,
oraz
szeregu
splotem
rządkowym
przez W i k t o r i ę
natowej
wełny
Granatowe
wysta
z b i a ł e g o l n u i czar
z 1913 r „ w y
S o b o ń z b i a ł e g o l n u i gra
splotem
rządkowym
odwracanym.
p a s y szersze p o d z i e l o n e s ą t u
wiązkami
z ł o ż o n y m i z w ą s k i c h (1/2 c m ) p a s k ó w b i a ł y c h i g r a
delikatną
k r a t k ę o d w u k o l o r o w e j osnowie u ł o ż o n e j w pasy
nej
konany
zielono-fioletowe,
oraz d w a stroje kobiece. N i e u w z g l ę d n i o n o na
,
z 1902 г., t k a n y p r z e z R o z a l i ę K u
nej w e ł n y . D r u g i — , , m o d r o " - b i a ł y
opoczyńską
miej
Kossowska)
3) S t a r e „ d y w a n y " — p a s i a k i z W o l i S o l e c k i e j . J e d e n
ny" przetykane
wystawiono
kompozycyj
(Anna
charską
Ponadto
Trem-
i piaskowej, z
Poduchowny
ste p a s i a k i . Z i n n y c h z n a l a z ł y s i ę t u j e d y n i e 2 „ d y w a
,,w k o z i o ł k i " i 2 n a r z u t y —
i
1930 г.).
wzbogacone
lub żółto-pomarańczowej
scowości:
s t ę p o w a ł y t u również pasiaki dwukolorowe, pochodzą
części p o w i a t u , zestawione
(Józef
nie i k o l o r y s t y c z n i e w ą s k i m i p a s m a m i b a r w y zielo
dziej s t o n o w a n e i u ł o ż o n e raczej w d r o b n e p r ą ż k i . W y
ce ze w s c h o d n i e j
Poduchownego
bowca
n a t o w y c h p r ą ż k ó w na
rów
Tkactwo
ośrodka
1 lub 2 nitki.
świętokrzyskiego
reprezentowane
innych
tkanin.
Byłoby
b y ł o p r z e z 11 zapasek z m i e j s c o w o ś c i : M a s ł ó w , B i e l i n y ,
n i e w ą t p l i w i e bardziej celowe, zamiast
siedmiu
prawie
Krajno.
identycznych
zapasek
na
tle
dać przegląd
o k a z ó w bardziej
żółto-pomarańczowym.
różnorodny pod
wzglę
dzielni
nym
czyńskiego
w
rozwoju
historycznym;
oczywiście
ko
i Łączna
oraz przez 4 t k a n i n y
Ludowego
i Artystycznego
Spół
w
Bo
dzentynie — wszystkie w drobne p r ą ż k i czarne o r ó ż
d e m t e c h n i c z n y m i i l u s t r u j ą c y c h d o r o b e k t k a c t w a opo
w
Dyminy
Przemysłu
rytmie,
szerokie
na
czerwonym
kra.jki
(3—4,5
tle. Zapaski
wszyte
cm). Szereg t a k i c h
były
krajek
61
w
drobne
podłużne
prążki
bieskie, żółte, czerwone,
łe i szare), p o c h o d z ą c y c h
w
oddzielnej
Wystawa
barwne
(granatowe,
ze w s i B i e l i n y ,
materiału
ską
Kubsuwską z Mirca
z Woli
na c e l u d o k o n a n i e
prze
oraz w y t y p o w a
w a r t o ś c i o w y c h , ze w z g l ę d u
częściowo
tylko
spełniła
na
swoje
za
Ekspozycja
w y s t a w y p r o s t a , bez o p r a w y
( . . d y w a n y " na
ś c i a n a c h , zapaski
na
co w
stojakach),
nego
rezultacie
przemieszania
..dywany"
f
Sąd
konkursow y
przyzna!
Anieli Karyś i Katarzynie
następujące
nagrody:
Woś (Dyminy), Anieli M c h -
la ( M a s ł ó w ) , Ł u c j i D z i k ( T r e m b o w i e c ) . Ponadto
sterstwo
Kultury
i Sztuki zakupiło tkaniny
Mini.
wykonane
Kuchar
plastycznej,
przez j e d n a k o w y u k ł a d
mirzeckie,
wobec
eksponatów
i stroje w z d ł u ż
doprowadziło
wystawionych
nach sali o b e j m u j ą c e j
danie.
oraz l i o z a l i ę
Soleckiej.
trochę monotonna
kielecka, m a j ą c a
nie o k a z ó w najbardziej
przez A n n ę
umeszczono
gablotce.
g l ą d u t k a c t w a l u d o w e g o tego terenu
dobór
nie
zielone, b r ą z o w e , czarne, bia
tkanin.
braku
ścian
do
I
miejsca
pew
tak
np.
na
ścia
tkactwo mirzeckie. znalazły
się
w sali n a s t ę p n e j , w s k u t e k z a ś m a ł e j ilości zapasek m i rzeckich
umieszczono
w ś r ó d nich
skie. N i e o d p o w i e d n i e w y d a j e
mentu
dekoracyjnego
zapaski
świętokrzy
się też użycie juko
krzeseł
ele
stylowych.
VII P O W O J E N N Y KONKURS SZOPKI K R A K O W S K I E J
ZOFIA
W d n i u 23 g r u d n i a 1952 r. o d b y ł s i ę s i ó d m y p o
nie k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z ą
ganizowany,
jak
w
latach
woj
szopkę krakowską,
ubiegłych,
zor
przez
Muzeum
D o k o n k u r s u z g ł o s z o n o 29 szopek ( w r o k u
ubiegłym
Historyczne Miasta K r a k o w a .
—
34).
lub
Przeważały
dwupiętrowe;
szopki
średniej
większość
wielkości,
stanowiły
gotyckie, ś r o d k o w e
małych — kilka
ostrosłupowymi
P o z i o m szopek
nim,
która
zaś —
( k o p u ł y ) . W m a ł y c h szopkach
są d a s z k a m i
jak w
Nie znalazła
się ani
odbiegałaby
Całość
formą
od
sprawiała
przeważnie
gotyckie
wieże
lub
nakryte
stożkowatymi.
był. podobnie
wyrównany.
kowskiej.
lub
jedno
trzy wieżowe,
d w u w i e ż o w y c h . W i e ż e b o c z n e szopek m a j ą
barokowe
Dudzika,
roku
wrażenie
szopka,
szopki
pewnej
kra
mono
wypełniona
(tutaj
który
w
Floriańskiej
jest
porcje i logikę
również
wypełnił
połączonych
i Barbakanu,
za
GŁOWA
z
Sukiennie
przykładem
z konkursu
wieżami
dolną
z
motywem
Morys poszedł
szopce
między
Wnękę
skomponowaną
1951
t y m samym
Morys
Z.
wypełnił
mo
konstrukcją
motywów
Bramy
co. ze w z g l ę d u n a i c h p r o
konstrukcji całości, stanowi
niewątpli
w i e b ł ą d . Z tego r o d z a j u b ł ę d a m i s p o t y k a m y s i ę u M o rysa n i e po raz p i e r w s z y . W y s t a r c z y p r z y p o m n i e ć
szopkę
stradzie
poprzed
jedna
tradycyjnej
tywem).
z konkursu
w
roku
1949. w
której
na
Morysa
zbyt
balustradami
sprawia
jego
balu
pierwszego p i ę t r a umieścił j a k o d e k o r a c j ę
w e t k ę zamku i katedry w a w e l s k i e j . W ostatniej
tonii.
silnie zaznaczony
został
syl
szopce
wysrebrzonymi
p o z i o m y p o d z i a ł b u d y n k u , w s k u t e k czego
ona w r a ż e n i e
płaskiej.
D r u g ą z d w ó c h pierwszych nagród otrzymał, jak już
Dwie
pierwsze
Aleksander
roku
nimi
przestrzeń
kilka było pięciowieżowych. a wśród
zakończenia
między
krakowskich
BARBARA
Kudłek
nagrody
i zdobywca
poprzednim, W a c ł a w
Szopka
na
konkursie
pierwszej
otrzymali
nagrody
w
Morys.
W a c ł a w a M o r y s a ( r y c . 1), ś r e d n i e j
wspomniałam,
Aleksander
Kudłek.
Szopka
i r y c . 4), k t ó r ą
zaliczyć m o ż n a
raczej
do ś r e d n i c h ,
jego
ma
trzy w i e ż e z z a k o ń c z e n i a m i g o t y c k i m i , z t y m , że d w i e
wielkości,
d w u p i ę t r o w a , ma trzy w i e ż e barokowe, p r z e s t r z e ń
zaś
w i e ż e boczne p o k r y t e s ą s t o ż k o w a t y m i daszkami,
ża
środkowa
zaś wzorowana
jest
na
gotyckiej
wie
wieży
Kościoła
Mariackiego w Krakowie.
Przestrzeń
między
wieżami
wypełnia
gotyckim
dachem
ze s t e r c z y n a m i .
trzy
wycięcia.
wybiega
lej w n ę k i K u d l e k
letniego: p o s t a ć
czerwone
półkoliście
robotnika
na
pełnia draperia, ozdobiona
cinankami, tło
oświetlone
tyłu.
dają
z
sąd
on
z
bardzo
szopka
na
Mariackiego,
pionowych
model
odrzucił,
rurki,
efek'.
kolo
wielki
postęp
od
1950
Ryc.
4. Szopka
Ryc.
5. Szopka
—
wieżami
tradycyjnej
wartości
szopki
kra
Gotfryd,
Jan
Parter i piętro s p r a w i a j ą
kimi
dwupiętrowa,
pięcio-
kurs
nie
konkursach-
w kolorze, p o k r y t a
srebrnym
również
zdobywcy
Szopka
I
ziomie.
ją
skiego.
trzech
Szopka
Feliksa
wa, o p i ę c i u
kończeniu
Szopka
M o l e n d y jest
wieżach
gotyckim,
sprawia
względem
piąta,
Dońca
z dwiema gotyckimi
kończeniu
pod
jak
(ryc.
barokowa).
tak
jest
wnęki, podparte dwoma
wrażenie lekkiej
fila
i jest
kolorystycznym. Zarówno
zamiast
staniolu,
szopek z p o c z ą t k u
Z
pozostałych
nawiązuje
okresu
na
ona
do
kon
I I I n a g r o d a ( r y c . 3). m a ł a .
piętrowa,
wieżyczkach
kami
pięciu
ostrosłupowymi.
mieszczona
jest
Między
galeryjka,
trzy w i e ż e ś r o d k o w e . W n ę k a
tal
z
trójkątnym
po b o k a c h
wie
kowatymi
daszkami.
usą
kolumnami;
Całość
Władysława
o podsta
ku przodowi, nakryte
rach ciemnych, z p r z e w a g ą
Szopka
dasz
bocznymi
się dwie p r z y b u d ó w k i
wysunięte
utrzymana
jest
stoż
w
( r y c . 5).
przeznaczony
również
nawet
mie,
nagrodzona
stopniu
do w y s t a w i o n e j w r o k u p o p r z e d n i m . J e s t ona
fakt,
traciło
piętrze
znajduje
się
kim; ściany parteru
szereg
stary m u r
okien
poszerzają
gwiazda.
wyklejone są
sta
z cegieł. Na
że
do
Nadzieje,
W
ku
bajek
dla
ostatnim
kon
m o d e l u szopki, k t ó r y
nadawał
mywane
nie
się do
obecnie
Odrodzenie
i dalszy
w
punktu
by,
tego
for
szczytowego,
nie
k t ó r e od p a r u
szopkarzy
krakowskie
obrzędową
jedynie
żadnych
tradycyjnej
rozwoju.
wyjałowienia,
szopkarstwo
jest
podejmują
tkwią
twórczości
swą pierwotną
dawno
funkc.,ę
przez
lat
krakowskich,
i
j u ż za
podtrzy
doroczne
kon
kursy.
jest
jedynie
w
ciem, przystosowania
głoby
nastąpić
i
niolem, w sposób naśladujący
zawodzą.
możliwości
P r z y c z y n ą pewnego
wyższej,
piętra
specjal
teatrzyk
wystawiania
szopkarze
doszedłszy
obserwuje. się w
do g r a n i a
ośmiopromienna
Kudłeka.
się.
się w
przeróbkach,
niestety,
która,
s z o p k i na
jest
przez
przedstawień.
dwupię
i pierwszego
do
razie
po p e w n y c h
trowa, o pięciu w i e ż a c h gotyckich; na ś r o d k o w e j , naj
umieszczona
na
daje j u ż w i ę k s z y c h
jest
gór
bardzo
liliowym.
zatrzymał
przeobrazi
kursie nie b y ł o ani jednego
żliwy
r ó w n i e ż I I I n a g r o d ą , jest z b l i ż o n a w p e w n y m
Ściany parteru
gdyby
kiełkowy,
kolo
fioletu i srebra.
Turskiego
jak
krakowska
p r ó b w t y m k i e r u n k u , lecz
poprowadzone
podpartym
szopki
o
•—
rozwiązań.
ż e szopka
dzieci,
częścią
ż a d n y c h n o w y c h p o m y s ł ó w , ani
nie i n t e r e s u j ą c y c h
Rozwój
środkowa
ozdobiony
kolorze
po
mniejszych
ozdobioną
prosty,
mdłym
szopka
na p a r t e r z e p o s i a d a p o r
szczytem,
znajdują
trójkątnej,
wieżami
w
szopek
gotyckie,
z bogato
całkiem
rodzaju
jedno
do
boczne
starych
zakończonych
a z niej
parter,
pa
na znacznie n i ż s z y m
V I I k o n k u r s , poza s z o p k ą w y k o n a n ą
Wciąż,
zasługuje
Zygmunta Ludwika.
o
pa
(dwie
słabo, utrzymany
międzywojennego.
wyróżnienie
stanowi
nie p r z y n i ó s ł
ustawione
s t r u k c j ą , j a k i przez z a s t o s o w a n i e r ó ż n o k o l o r o w y c h
pierów
ną
pod
dwupiętrowa,
wypełniają
wieżach
była
można
barokowa). Kontrast
b o c z n y m i i t r z e c i ą o za
szopka s p r a w i a
względem
—
o za
i kolorystycznym.
2)
Środek
coraz m n i e j s z e
trzypiętro
(cztery
przeładowanej,
wieżami
barokowym.
rami. Na ogół
dobra
środkowa
wrażenie
Jana
dość duża,
wysokości
architektonicznym
Szopka
piętrowo
równej
Zaliczyć
i I I nagrody
kon
Dudzika,
z wystawio
ezenkierowskiej,
Krup
i Zdzisława
jego, w p o r ó w n a n i u
roku.
J.
bar
poprzednich
ną w poprzednim
książce
ciężkie i nie
w
s t a n i o l e m . Jest p r a w i e ś c i s ł ą k o p i ą z n a n e j s z o p k i t z w .
w
wrażenie
w s t a w i a j ą c y c h swe szopki na
zabrakło
barokowa),
publikowanej
Reinfuss
wieżami.
rokrotnego
mdła
Turski.
R.
dzo w i ą ż ą s i ę z u m i e s z c z o n y m i n a d n i m i n i e c i o m a l e k
w i e ż o w a ( d w i e w i e ż e b o c z n e •— g o t y c k i e , ś r o d k o w a —
dość
Kudlek.
Władysław
szopkę
artystycznej.
Stefan
jest
Aleksander
Wyk.
Kościoła
W ś r ó d szopkarzy
Gotfryda
Wyk.
krakowska.
Foi.
Molenda.
Stefana
krakowska.
scenograficzny,
następnie
skopiowanymi
odbiegającą
rurek
płynami;
ciekawy
Trzy drugie nagrody otrzymali:
Szopka
wy
z lat ubiegłych. W
k o w s k i e j i nie p r z e d s t a w i a j ą c ą
Doniec i Feliks
,.6"
promieniście
przedstawione
stanowi
konkurs
konkursowy
naturalistycznic
Sześcio
cyfra
B o k i te.) w n ę k :
barwnymi
do p r a c K u d ł e k a
wystawił
który
dolnej
zaś — ścianka
rystyczny. Nagrodzona
w stosunku
Wewnątrz
starannie w y k o n a n y m i wy
napełnionych
od
lico.
tło s t a n o w i ą ułożone
ma
otoczona
postumencie,
postacie r o b o t n i k ó w .
szklannych.
jej
wnęki,
przed
sztandary. We w n ę c e
również
roku
zaś obramienie
Podstawa
przedstawił apoteozę Planu
na c o k o l e o d f r o n t u ;
są
nakryta
od w e w n ą t r z
półkoliste
balustradą,
wnęka
rozwój
j e j do
przede
świecki
szopki k r a k o w s k i e j
przypadku
związania
nowych funkcji,
wszystkim przy
teatrzyk
przedstawień
jej
co
mo
przetworzeniu
kukiełkowy,
w
mo
z ży
nadający
świetlicach
sie.
szkolnych
przedszkolach.
Otworzy
twórczej
to
pracy
przed
szopkarzami
nowe
możliwości
i p r z y c z y n i s i ę do u t r z y m a n i a
o wykroju
gotyc
tradycji, której
upadek b y ł b y
się s k o ś n i e k u
dołowi.
polskiej sztuki
ludowej.
niewątpliwą
pięknej
szkodą
dla
fi.?
ANDRZEJ
CZARNIAK
PAJĄK
k o p a n é m , lecz i n a Ś l ą s k u
(podczas p l e b i s c y t u ) , a na
wet
biedą
w Warszawie. N ę k a n y
graniczącą
z
nędzą,
n i e r e z y g n u j e ze s w y c h a m b i c j i . W s t ę p u j e d o P a ń s t w o
wej
Szkoły
B u d o w n i c t w a na
chitektury.
Po
skończeniu
Ś l ą s k u , na
pięciu
kształcić się dalej w A k a d e m i i
kowie.
Zapisuje
zmusza
go
Przyjmuje
sprawując
1930 r. p o ś l u b i a
łacz,
czekającą
wnuczką
W
w
zrezygnowania
z
brak
marzeń
pieniędzy
jego
na
nadzór
nad
Bronisławę
niego
słynnego
od
budowami.
Gąsienicę
10 l a t .
przyjęty
jako
do
urzędnik
Zarządu
uprawnienie
dowlanymi.
do
Roj
Ciu
jego
jest
Roja.
Miejskiego
Technicznego
B u d o w l a n e g o i po z d a n i u e g z a m i n u
otrzymuje
Żona
przewodnika Wojciecha
1931 r. zostaje
Zakopanem
Urzędu
administracyjnego
kierowania
O d tej c h w i l i p o ś w i ę c a
robotami
zastaje
kennkarty
Po z a k o ń c z e n i u
wstępuje
go na
t y m stanowi
wojny
nego. W k r ó t c e
i powstaniu Państwa
do M i e j s k i e g o O d d z i a ł u
z a s ł y n ą ł j a k o najlepszy
k i d r e w n i a n e j na
Gdy
ro.
„góralskiej".
Ludo
Budowlanego
oraz rozpoczyna w y k ł a d y w Szkole P r z e m y s ł u
Drzew
znawca
budar-
Podhalu.
przystąpiono
drzejowi
syna
gróźb okupanta, odmawia wraz z całą
przyjęcia
wego
na
Podhalu.
Druga wojna światowa
sku. M i m o
bu
się ulubionej b u -
darce, j a k jego o j c o w i e i dziadowie, z ojca
z n a n i budarze na
dziną
życia.
posadę urzędnika w Śląskim Urzędzie W o .
jewódzkim,
W
pragnie
Sztuk P i ę k n y c h w K r a .
się na studia, j e d n a k
do
Wydział A r
semestrów
do b u d o w y M u z e u m L e n i n a , A n
Czarniakowi przypadła
rola kierownika ro
bót. B y ł j e d n y m z pięciu p r o j e k t a n t ó w
Schroniska
w
Pięciu Stawach Polskich i kierował osobiście całą
bu
d o w ą . Projekt schroniska w Pięciu Stawach został po
darowany
Państwu
Polskiemu
jako
czyn
społeczny
architektów — miłośników Tatr.
Polska
grudniu
lepszy
r.
kultura
ludowa
1952 r. z m a r ł
„budarz"
1900 n a
poniosła
Podhala.
Pająkówce
wielką
Andrzej Czarniak
Czarniak
(Gubałówka)
stratę.
Pająk,
urodził
w
W
naj
się
w
gminie Koście
Przez
ostatnie
Urzędzie
dwa
lata
Budowlanym,
ukochanej
budarce.
życia
nie p r a c o w a ł
poświęcając
się
Z ramienia P T T K
kierował
b u d o w ą s c h r o n i s k a na H a l i G ą s i e n i c o w e j
oraz
l i s k o . Z e s t r o n y m a t k i p o c h o d z i ł ze s t a r e g o g ó r a l s k i e g o
czał
rodu
s z c z ę d z i ł na t ę c i ę ż k ą p r a c ę
s w y c h sił. M i m o
jącej się choroby, ostatniego
lata trzydzieści
..budarzy",
ukończeniu
mieszkających
szkoły podstawowej
we wsi Skrzypnę.
w Zakopanem,
p i ł na k u r s c i e s i e l s t w a w P a ń s t w o w e j
Szkole
Po
wstą
Przemy
słu Drzewnego w Zakopanem. Pierwsza wojna ś w i a t o
wa p r z e r w a ł a C z a r n i a k o w i n a u k ę . Ojciec jego, p o w o ł a ,
zy
budowę
wychodził
Skromne
nianego
wyżywić
drewnianej
rodziny,
jako
chłopak
więc
r o b o t n i k na
rozpoczyna
budowach.
nie może
pracę
zarobkową
Pięciu
Stawów
prze
wykoń
Stawach.
przez
Nic
rozwija
parę
Zawrat,
ra
aby
schroniska.
(nosił
się z zamiarem
napisania
budarki), świetne
wyczucie
podhalańskiego
b u d o w n i c t w a oraz
podręcznika
istoty
poczucie
stylu
odpowie
wezwanie
dzialności w s w o i m fachu. R e a l i z u j ą c np. p r o j e k t n a j
do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o w 1918 r. u c i e k a , j a k w i ę k s z o ś ć
bardziej znanego i s ł a w n e g o architekta, nie w a h a ł się.
górali, w T a t r y na
Otrzymawszy
Pięciu
w
w
C e c h o w a ł a go ś w i e t n a z n a j o m o ś ć b u d o w n i c t w a d r e w
gospodarstwo
na P a j ą k ó w c e
do
dopilnować budowy
n y do w o j s k a a u s t r i a c k i e g o , g i n i e na w o j n i e .
matki
schroniska
już
całkowicie
S ł o w a c j ę . T a m , po w i e l u
dach, w J u r a n i o w e j
Dolinie
doczekał
się
przygo
zakończenia
w o j n y . W s t ę p u j e n a t y c h m i a s t do f o r m u j ą c e g o
się w o j
ska p o l s k i e g o i zostaje w c i e l o n y do 18 k o m p a n i i p o l o
wej 2 p. s a p e r ó w . Po ostatecznym z a k o ń c z e n i u
wojennych
powraca
do S z k o ł y
i w 1925 r. k o ń c z y k u r s
Równocześnie
góral wstępuje
Przemysłu
działań
Drzewnego
ciesielstwa.
ambitny,
rwący
s i ę do
życia
młody
do s e k c j i n a r c i a r s k i e j P T T . i z z a p a
Nie
zadowala
na
to
p r z e w o d n i k a I I I k l a s y po
jeszcze
jego
ambicji
i
Tatrach
zamiłowań.
W y s t ę p u j e w a m a t o r s k i m zespole m ł o d y c h g ó r a l i ,
gra
j ą c y c h regionalne sztuki i t a ń c z ą c y c h , nie t y l k o w Za-
R4
do
zasad
zmiany proporcji
budownictwa drewnianego,
(np. dachu),
Cieszył się przyjaźnią
rów
wielu
czy i n n y c h
architektów
s t o l i c y , lecz, m i m o s e r d e c z n y c h
żądać
szczegółówi
profeso
stosunków
z ni
m i , n i g d y rúe czuł się k i m i n n y m n i ż b y ł z dziada
dziada
ł e m bierze u d z i a ł w zawodach narciarskich, z d a j ą c po
nadto egzamin
o ile u w a ż a ł , że p r o j e k t a n t p o p e ł n i ! k a r d y n a l n y b ł ą d w
stosunku
— budarzem
pra
Podhala.
Pozostawił żonę i dwóch synów, którzy studiują
ar
c h i t e k t u r ę i j a k ojciec c h c ą p o ś w i ę c i ć s i ę p o d h a l a ń s k i e j
budarce.
Na
pogrzeb
Andrzeja Pająka
Czarniaka zjechał
z c a ł e g o P o d h a l a . P o g r z e b a n o go n a s t a r y m
(cmentarzu zasłużonych)
obok jego
lud
cmentarzu
dziadów.
W . T . G. W .
