-
Title
-
Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.131-135
-
Creator
-
Śnieżyńska-Stolot, Ewa
-
Date
-
1968
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4538
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4892
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
twórcy ludowi
-
rzeźba kamienna
-
Text
-
1
Adeodatus
Ewa
Martyński:
Figury
przydrożne:
II.
1. Radłów
2
pow.
Brzesko,
1855 r. U. 2. Kamionna
Ludowa
rzeźba
zainteresowanie
liczba
kamienna
badaczy,
artykułów
MARTYŃSKI
wywołuje
o czym
poświęconych
coraz
świadczy
KAMIENIARZ
większe
wzrastająca
ł
temu
problemowi . Nie
Adeodatus
wać
w
Twórczość
tej
Nazwisko
dziedzinie,
Martyńskiego
rach p r z y d r o ż n y c h
Adeodatusa
pojawia
występujących
Brzesko, B o c h n i a i D ą b r o w a
Martyńskiego.
się na
na
kilku
terenie . p o w i a t ó w
Tarnowska. Martyński
c h o d z i ł z B o r z ę c i n a , gdzie jego r o d z i n a d o t ą d
Ojciec
jego,
Jan,
osiedlił
Przywędrował
wskazuje
Według
na
tradycji
się w
zapewne
z
to spolszczona
rodzinnej
figu
Borzęcinie
przejawiał,
przebywa.
koło
proboszcza,
który
ożenił się z siostrzenicą
urodził
mu
się
syn,
któremu
się
nadano
on
nazwiska
później
zaopiekował.
i w
imię
uwagę
roku
1833
Adeodatus.
jak
i ojciec
do
kamieniarzy
w
musiała
praco
drewnie.
zetknąć
swoje
majstra.
obecnie
1895, p o c h o w a n y
2
samoukiem.
mieć
kon
kamieniarskimi. Być
może
pracujących
sezonowo
Twórczość
1852—1889,
jest
czas p r z e b y w a ł
w
Brzesku,
się z zawodowymi kamie
figury,
Praca w
do j e g o
na
dodawał
zawodzie
zawsze
pięć
w
gospodar
w
Górnym
zamyka
sygnowanych
do
kamieniarza
rodziny. Z m a r ł
cmentarzu
Martyńskiego
obejmując
w
„bocianów".
p r z y n o s i ć m u dochody, skoro z a k u p i ł
stwo, należące
cinie .
był
że musiał
kamieniarskich, tzw.
że jakiś
mógł
Sygnując
tytuł
Martyński
jednak,
ośrodkami
Wiadomo ponadto,
niarzami.
jak
rodzinną
warsztatach
gdzie r ó w n i e ż
Słowacji,
nim
proboszcza
należał
miejskich
nazwiska.
tak
tak
jego w s k a z u j e
z pobliskimi
na
j e g o s y n , d u ż e z d o l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e , co z w r ó c i ł o
miejscowego
roku
takt
jego
Martina
forma
po
B O R Z Ę C I N A
Ojciec r ó w n i e ż m i a ł u d z i e l a ć m u p i e r w s z y c h w s k a z ó w e k .
twórców
Jan
1857 r.
albo inaczej Adeodat, z a n i m z a c z ą ł
Zgodnie z tradycją
w
Z
kamieniu, rzeźbił
od r z e c z y w i ę c b ę d z i e w s p o m n i e ć j e d n e g o z c i e k a w s z y c h
1810.
Bochnia,
Śnieżyńska-Stolot
A D E O D A T U S
jak
pow.
się
w
i kilka
roku
Borzę
latach
przy-
131
kamienne
posągi
nastu
na ogrodzeniu k o ś c i o ł a w B o r z ę c i n i e , w k o ś c i e l e w
pisywanych
Szczu-
dodatkowo na
rowej,
mu
figur
Szczepanowie, Bilczy i
Szczegółowo
nymi.
zajmiemy
Najstarsza
pochodzi
z
z roku
ulicy
Brzeskiej.
trzon
ustawiony
i
Posąg
Chrystusa
01.
figur
się
św.
Radłowie
jest
z
czasie r e s t a u r a c j i
jedynie
stron
Piotra,
i
św.
u szczytu, e k l e k t y c z n y w
w
tu
przy
czterech
św.
Katarzynę
przydroż
Martyńskiego
w
i pokryty
przedstawiającymi
z Dzieciątkiem,
figury
Matkę
Wojciecha.
formie,
w
1885
1857
powstała
z Dzieciątkiem
bocheńskim.
Boczne
figura
we
wsi
ściany
z
posągiem
Kamionna
owej
figury
w
Matki
powiecie
ozdobione
postaciami św. Wojciecha i św. Macieja, umieszczonymi
o w a l n y c h p ł y c i n a c h , oraz s c e n ą k o r o n a c j i M a t k i Boskiej
(U. 2). Z k o l e i w i a d o m o , ż e w
tyński figurę stojącą
skich.
Trzon
na
ustawiony
roku
Rynku w
na
1865 w y k o n a ł
Biskupicach
cokole
przedstawiającymi
oraz postacie ś w . W o j c i e c h a
Dwie
następne
'domem
pochodzą z lat
twórcy.
z
ruinach
padku
z
świątyni.
ten
Wśród
figur
jest
6
Martyńskich ,
1883 i 1889,
Jest to
scenę
Ofiary
i św. P a w ł a
i
w
figur,
dwukrotnie powtórzona
przypisywanych
na
trzech
( i l . 3).
pod
ta
ustawionym
bokach
tu
Borzęcinie,
7
( i l . 4,
koniec
5).
życia
sama
figura
na
cokole,
wyrzeźbiono
dol
dwu-
3
9
kapitelu,
W
trzonu
czasie
wy
został
przepro
Martyńskiemu
8
1852 , k t ó r a
Serce C h r y s t u s a z r o k u
1856 w
żającym
Matkę
Boską
pew
Boskiej
Wietrzychowi
najstarszą
z posągiem
( i l . 7), o t r z o n i e p o k r y t y m
z
z grupą Matki
i św. Róży w
byłaby
j e g o p r a c ( i l . 6). Z k o l e i f i g u r ę
ze
znanych
przedstawia
Dolnym
Borzęci
płaskorzeźbami,
wyobra
Bolesną,
nad
którą
unosi
się
w c h m u r a c h Oko Opatrzności, św. S t a n i s ł a w a i św. W o j
ciecha oraz b y ć m o ż e f i g u r ę z Ł ę t o w i c z p o s ą g i e m
tusa N a z a r e ń s k i e g o ,
płas
z w i e ń c z o n y m g r u p ą W n i e b o w z i ę c i a M a t k i Boskiej. W
kondygnacji
4
Abrahama
w
Wojniczu
a powstały
trzonie
5
cach z r o k u
jącym
kondygnacja
chmury.
w
w
stojącego
restauracji.
n o ś c i ą jego a u t o r s t w a jest f i g u r a
nie
ręce,
fragment
w y m i e n i o n y , przypuszczalnie
wadzonej
młodzieńca
w
o szerokim
wyobrażającą
ma
przedstawia
Druga
kolumny
Borzęcina
Martyńskich
jako
męczeńską
ciężkiej
płaskorzeźbą
domem
płaskorzeźbę
Adeodata
pogańskiej
figury
później
św.
z palmą
formę
pokrytej
w
Radłow-
zwieńczony
sygnowanych
dwukondygnacjowym
132
na
rzymskim,
trzonu ma
są
Mar-
g r u p ą C h r z t u Chrystusa. B o k i t r z o n u ozdobione są
korzeźbami
nej
ścianie
Różańcowej, św. Dominika
roku
Boskiej
o
3
Figura przed
tylnej
przypuszczalnie
stroju
mu
roku
1).
W
przed
apostołów.
jącą
figurami
Martyńskiego
cokole
Boską
powstać
jego
znajduje
Dziełem
na
Łękach.
się
sygnowanych
1855
płaskorzeźbami,
siał
przydrożnych,
Zestawiając
z roku
rozliczne
drożnych występujących
typy
niowo-wschodniej
Małopolski,
silnymi
mi
i tzw.
menty
figury
Figury
do d r u g i e j
można
podziałami
„rzeźbiarskie",
a r c h i t e k t o n i c z n e do
czącego.
kamiennych
figur
Martyńskiego
z wymienionych
typ
przy
które
rzeźbiarski
wyróżnić
należy
grup, k t ó r a
został
grupę
architektoniczny
ograniczają
wprowadzenia gzymsu
nacisk na . s t r o n ę r z e ź b i a r s k ą . W
nich
figur
na terenie p o ł u d n i o w e j i p o ł u d
figur
operujących
Chrys
1857.
zaliczyć
kładzie
wypadku
ele
wień
właśnie
główny
dwóch
ostat
zmodyfikowany
przez
4
Adcodatus
Martyński:
Figury
przydrożne:
II. 3.
Bisku
pice
Radłowskie
pow.
Brzesko,
1865 r. II. 4.
Borzęcin
pow. Brzesko,
1889 r.
pow. Brzesko,
1883 r. II. 5. Wojnicz
II. 6. Wietrzychowice
pow.
Dąbrowa
Tarnowska,
1852 r.
S z c z e g ó l n i e m o ż n a to z a u w a ż y ć w
wych,
jak
Matka
Boska
Chrzest
Chrystusa
krotnie
powtarzający
Obok
widocznej
z
wypadku
Różańcowa
Biskupic
się
w
układ
grupie
Matki
członkowanie
we
się
w
staci
czy
w
np.
zespoleniu
Sceny
z silniejszym
tle, zaznaczonych
Te
dla
do
Płaskorzeźby
przeciwieństwie
do
wyszły
z warsztatów
kamieniarskich,
gdzie
styczny
dla
rzeźb
z wnękami
Miękki
Martyńskiego
w u k ł a d z i e postaci, f a ł d ó w , jak
nych
Róży
chmur
na
jak
chmury
rzeźb
te
Mar
po
powstały
figur,
przejawia
które
kamieniarz
rzeźby
modelunek
i formie
roz
umieszczonych
w
cokół i trzon
św.
zaakcentowaniem
z
b i a r z postacie ś w i ę t y c h .
prze
przedstawione
razem
wykonywał
na
jak
kłębiaste
figur
stosunku
reliefem.
postaci
i
klębiastych
trzony
w
dwu
( i l . 9).
dekoracyjne
charakterystyczne
pierwszoplanowych
trzonem
Dominika
Boskiej.
zdobiące
płaskorzeźbie
św.
motyw
czy
pfektów
Różańcowej,
Matki
szczególnie
tyńskiego.
w
szat
Wniebowzięciu
stają
są
głów,
Boskiej
grupo
Wniebowzięcia
leży p o d k r e ś l i ć w y k o r z y s t a n i e t a k i c h
ciwstawny
ujęć
Wietrzychowic,
Radłowskich
temat
umiejętności
z
a
rzeź
charaktery
się
pełnych,
zarówno
pulch
twarzy.
5
6
nadanie drugiej kondygnacji f o r m y
ny. Zastosowany t u t y p f i g u r y
s p o t y k a n y c h , nie
Martyńskiego,
zbliżonej
należy
do
kolum
do b a r d z o
rzadko
jest on j e d n a k o r y g i n a l n y m
gdyż
na
kilka
lat
pomysłem
wcześniej
występuje
w figurze z U ś c i a Solnego, w y k o n a n e j przez nieznanego
kamieniarza w
roku
1863
zdobiące boki figur we
skiego
jak
i
umieszczone
lub
( i l . 8). P ł a s k o r z e ź b y
wcześniejszych
większość
są
w
figur
typu
półkoliście
owalnych wgłębieniach.
dwie ostatnie figury,
zamkniętych
dolna
jest z trzech s t r o n j e d n o l i t y m
część
fryzem
apostołów, odmiennie niż figura
nione
posągu,
były
swoich
jak
wolą
lub
związku
z ł o ż o n y m z postaci
w
zarówno
wień
przedstawień
który
czczony
z tym
znowu
pokryta
z U ś c i a Solnego. T e m a t y
bocznych
fundatora,
patronów
zerunek. W
i
płycinach
są
trzonu
p o j a w i a j ą c e się w figurach p r z y d r o ż n y c h ,
czącego
Martyń
„rzeźbiarskiego"
Przeciwieństwem
gdzie
świętych
pracach
wybierał
okolicy
poszczególne
uzależ
zazwyczaj
cudowny
rzeźby
nie
czyły się w j e d n o l i t ą całość t e m a t y c z n ą . W d w ó c h
nich
w
figurach
całej
pełni,
formalnym.
Martyńskiego
podkreślona
Apostołowie
jednolitość
ta
odpowiednim
przedstawieni
rami
figury
oddziela
ziemską
poprzez
występuje
rozwiązaniem
w
dolnej
moment
Posągi
sferę
drugiej
unoszenia
świętych
rakteryzuje
pokryta kłębiastymi
od
wprowadzenie
materializowanie
kreślić
Kolumna
zwarta
niebieskiej.
kolumny
kondygnacji,
Madonny
wieńczące
figury
kompozycja
kon
co
sce
chmu
Zwężenie
powoduje
przez
miało
odpod
anioły.
Martyńskiego
i duże
łą
ostat
dygnacji stoją z wzniesionymi głowami, obserwując
nę Wniebowzięcia.
wi
wyczucie
cha
bryły.
133
Jak
Jak
należy
one
określić styl figur
powstały
i na
ile
są
i rzeźb
jego
Sztuka m a ł o m i a s t e c z k o w a
Martyńskiego?
samodzielnym
wy
nie a s y m i l o w a ł a w z o r y
leźć
tworem?
te
Kamieniarze-rzeżbiarze
mieniarskich,
które
wie,
Żywcu,
wie,
posługiwali
wanymi
się
reprodukującymi
dzeniu
wzory
się
od
podstawę
Wiadomo,
że
twórczości
i
w
ludowi,
Wartość
rzeźb
kalkę,
po
do
podobny
stawały
Trwała
sposób
więc
tutaj
wzory,
łącznie
powstałych
najmniejszego
Artysta
stawienia,
ale
tyński
musiał
zmieniał
również
kamieniarskich,
Nie
ma
on
w
ludowy
to
na
i
pracują
dla
z
oleodrukami
nabożeństwa.
w
tym
procesie
wieku
z wzoru
gruntownie
korzystać
pewno
ze
jeśli
jego
nie
typ
formę.
z
wzorów
sobie i n d y w i d u a l n o ś c i
134
tradycję
i stąd
zapewne
swej
do
płynący
przed
Mar-
wzorników
artysty
z
ludowego.
niej
dużej
ilości
szczególnie
się
w
Poziom
miejscowych
również
grupie
wieku
XIX
w
kościołów.
rzeźbach
Tradycje
Martyńskiego,
Wniebowzięcia.
artystyczny
rzeźb
Martyńskiego
odróżnia
z n a c z n i e od f i g u r w y k o n y w a n y c h w w a r s z t a t a c h
niarskich,
np.
Samka
Bochni.
się
w
w
w
częstokroć
zasadzie
waniu
Stopień
Przy
uderza
W
okolicznych
warsztacie
sztuki
z Radłowa
wsiach
Wojciecha
bierze
jest
dobrym
jedynie pełna
uroku
tu
opano
naiwność
i Biskupic
powiatu
je
kamie
który
ludowej,
całkowicie
rzeźb, zwłaszcza
łowskich.
mu
prymitywizmu,
wykładnik
niewielki.
warsztatu
niektórych
najbliższym
za
chęt
Rad-
bocheńskiego,
Brzeska i D ą b r o w y Tarnowskiej, w Uściu Solnym, Przyb o r o w i e i Pasiece O t f i n o w s k i e j
chodzące
jemy
ten
z początku
styl
jest,
podobny
jak
się
zasymilowanych
naiwnością
wieku
pracom
wydaje,
tradycji
spotyka
XIX, w
się
Martyńskiego
wynikiem
(11. 10).
ze
po
odnajdu
połączenia
postbarokowych
prowincjonalnego
figury
których
Styl
silnie
swoistą
środowiska.
XIX
istnie
graficznych.
T w ó r c z o ś ć jego, na p ó ł r z e m i e ś l n i c z a , o p a r t a jest
o starą
ciąg
które
oporu, p o w t a r z a j ą c
czerpał
one
inwencji.
podstawę
z książeczek
prac
roz
cechową,
pracowali
u
jący wzór.
się
własnej
jako
,
ikonograficznych
rozwinięcia
dewocyjnymi
linii
w
1 0
przeprowa
była jednak różna . Zawodowy rzemieślnik
s z e d ł po
Gróden
pqprzez p r o d u k c j ę
wykorzystując
artystyczna
i
i
się pomocniczymi wzorami,
różnorodne
obrazkami
wyda
głównie
średniowiecza,
stanowiły
wzornikami,
zamawiającego,
przydrożnych.
posługiwania
Tarno
ołtarzy
na
ka
Krako
czy
Monachium
figur,
zmian
z życzeniem
tradycja
artyści
Lipsku,
warsztatach
czynne w
Brzesku
drukowanymi
w
niewielkich
projektami figur
w
są
Bochni,
stylach. Przenoszone
zgodnych
nąca
dotąd
Myślenicach,
najczęściej
licznych
pracujący
jeszcze
w
wyczuwa
1.połowy
barokowe, k t ó r e m o ż n a było zna
jednak
urok.
P R Z Y P I S Y
1 R . R e i n f u s s , Rzeźba
figuralna
Łemków,
„ P o l . Szt.
L u d . " X V I I , 1963, s. 123. — K . W o l s k i , Z badań
nad
kamieniarstwem
ludowym
na Roztoczu,
„Rocznik M u
z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , I , 1960, s. 113.
2 D a n e d o t y c z ą c e A . M a r t y ń s k i e g o z e b r a n o w czasie
b a d a ń terenowych prowadzonych przez P r a c o w n i ę
ba
d a n i a s z t u k i l u d o w e j I S P A N ( W y w i a d y N r 71862, 71879,
72108, 74358). — K s i ę g i p a r a f i i
Borzęcin,
Mortuorum
10
Figury
przydrożne:
Bochnia,
1863 r.
Solne,
1845 r.
II.
II.
9.
7. Borzęcin
pow.
Brzesko,
wyk.
1856
Grupa
Wniebowzięcia
Matki
Boskiej,
1888—1913, s. 13 w y m i e n i a j ą w d n i u 26 l u t e g o 1895 z g o n
A. Martyńskiego w
62 r o k u
życia na
^pneumonie'".
W rubryce dotyczącej zawodu odnotowano: „scułptor".
3 Napis
na
trzonie
figury:
„Fondacyja
Błażeja
i M a r i a n n y ż o n y M e n d u s ó w R. 1855". P o n i ż e j : „ R e s t a u r o
w a ł P i o t r i M a r y . . . M e n d y s e R . 1885". Z t y ł u : „ M a j s t e r
Adeodatus Jan M a r t y ń s k i " .
4 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ A d e o d a t u s J a n
Martyń
ski, majster z B o r z ę c i n a " . „ F u n d o w a l i Maciej Bednasz
i Wojciech G u r k a z d o ł o ż e n i e m G m i n y . P r o s z ą o w e s t h n i e n i e do B o g a R . P . 1857".
5 N a p i s na t r z o n i e f i g u r y : „ F u n d a c j a J a n a i M a r y j a n n y M a r c i n k o w s k i c h A D 1865". Z t y ł u : „ A d e o d a t u s M a r
tyński majster z Borzęcina".
6 N a p i s na
trzonie figury:
„Przez cherubiny
do
n i e b a w z i ę t a za d z i e ć m i T w e m i m ó d l s i ę o ś w i ę t a " .
Z tyłu: „Fundatorzy Adeodat i Maryanna
Martyńscy
R.P. 1883".
Fot.:
Jan
r. Adcodatus
wyk.
1883
7
Jan
r.
Martyński.
Adeodatus
II. 8. Uście
Solne
Martyński.
II. 10.
N a p i s n a t r z o n i e f i g u r y o d t y l u : „ A D 1889
Martyński z Borzęcina".
pow.
Uście
Adeodat
8 Figurę
z Wietrzychowic
jako w y k o n a n ą
przez
Martyńskiego notuje „Katalog z a b y t k ó w sztuki w Pol
sce", I , r e d . J . S z a b l a w s k i , W a r s z a w a 1953, s. 142.
I s t n i e j ą c a sygnatura uległa zniszczeniu zapewne
w
czasie o d n o w i e n i a f i g u r y w r o k u 1964, k i e d y s t a r y n a p i s
zastąpiono m a r m u r o w ą tablicą.
9 N a p i s na cokole f i g u r y : „ P o s t a w i o n o R o k u
1856.
R e s t a u r o w a ł S t a n i s ł a w K a m i ń s k i . . . 18...".
10 W s p o m n i a n e
wzorniki
kamieniarskie
zostaną
omówione szczegółowo w przygotowywanym
artykule
o k a m i e n i a r z a c h l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na terenie p o łudniowowschodniej Małopolski.
11 P r o b l e m t e n ' p o r u s z y ł K . P i w o c k i , Podnieta
zacja,
Sztuka
i historia,
w: [Księga p a m i ą t k o w a
p r o f . M . W a l i c k i e g o , W a r s z a w a 1966, s. 217].
Swiderski
i
reali
k u czci
