-
Title
-
Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.202-210
-
Creator
-
Kubiak, Anna E.
-
Date
-
2002
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2719
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2915
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep
cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce.
Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age
spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980
roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro
zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New
Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną
specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą
ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery
inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ
dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9).
NEW AGE
A N N A
E.
K U B I A K
Sztuka New Age
New Age
A
by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na
leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest
New Age? A pytanie to nie należy do łatwych
i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego,
że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane
tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny
mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji
punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia
ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien
nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny
obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25
700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie
astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ
rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po
czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier
dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to
w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad
dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I
wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii
operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne
dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych
koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo
gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra
cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania
Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie
młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age
wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość
* Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst
ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New
Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał
gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et
nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy
kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro
wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne
(przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium"
Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym
nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada
nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the
Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998
202
New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne
dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych
ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa
nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu
ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej.
Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni
stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak
również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje,
które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek,
ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic,
burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność
jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów,
które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest
niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem,
efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność.
New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka
tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak
teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej
kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między
różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną
a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re
ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho
du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co
wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford
1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami
współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz
nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage
pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję
zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest
kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać
określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze
nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko
we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii,
ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się
spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych
i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj
dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego
rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo
wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo
nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się
z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób
radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta
wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec
nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta
wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa
go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu
możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze
nika on różnorodne formy krajobrazowe.
2
Szukając konkretnych przejawów kultury New
Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol"
obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija
jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi
ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon
wencjonalnymi terapiami i humanistyczną
psychoterapią, praktyki parapsychologicz
ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko
wanie w sposób ponad wyznaniowy rei
gijno-filozoficznych tradycji Wschodu
(np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo
gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo
zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół
nocnej, szamanizmu. To, że owe
zjawiska łączą się w pewną (choć
chaotyczną) całość, świadczy ich
współobecność podczas festiwali
wzorowanych na londyńskim fe
stiwalu Mind, Body and Spirit, na
łamach czasopism specjalizują
cych się w podobnej tematyce,
odwoływanie się do tak szerokiego
spektrum zainteresowań przez we
wnętrznych teoretyków.
mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy
borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia
jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó
wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ
rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho
analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy
chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff
(1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga
w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda
niu amerykańskim. Amerykańska psycholo
gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia"
rozwijanego w podręcznikach samopomo
cy oraz próbowała łączyć religię i psy
chologię w koncepcjach nieświadomo
ści Williama Jamesa. W jego koncep
cji „podprogowego ja" (subliminal self)
Hanegraaff widzi zarys wodnikowego
Wyższego Ja. Nawiązując do ezote
rycznego dziedzictwa, psychologia
głębi oddała mu, co należne: doko
nała psychologizacji współczesne
go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996,
482).
W kontekście duchowości New
Age mówi się o religii a la carte.
Trzydzieści lat temu Thomas
Luckmann przewidział konse
kwencje tego procesu: „Dzisiaj
«autonomiczna» jednostka staje
przed specyficznie religijnym mo
delem również jako konsument.
Duchowość Nowej Ery
Inaczej mówiąc, model taki jest
jednym z możliwych wyborów jed
Podstawową cechą odróżniają
nostki" (Luckmann 1996, 136).
cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument
uwolniony od obowią
moreligijność. Pojęcie to zapropo
zujących
wersji
świętości sam za
nował Paul Heelas (1996), wska
pełnia
swój
prywatny
kosmos. Jed
zując na otwarcie sakralny status
nocześnie
jednostka
ma
do czynie
„ja": przekonanie o pierwotnej
nia
z
postępującym
różnicowaniem
pełni i doskonałości osoby, zwanej
się modeli religijności. Na „ducho
Wyższym Ja. W kręgu New Age
wym
bazarze" dostępne są książki,
dokonuje się rozróżnienia między
kursy
i wskazówki przewodników
„ja" codziennym, zaprzątniętym
Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a
już nie tylko z tradycji europej
doraźnymi sprawami materialny
Fot. Krzysztof Sabak
skich, wzbogaconych wznawianymi
mi, a „Ja" duchowym, nazywanym
pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale
czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba
kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho
wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz),
du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy
gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do
miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym
współczesnej duchowości zaproponował Luckmann.
oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia
Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła
posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom.
dem. W literaturze socjologicznej mówi się również
Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za
o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci
miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu
priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia
rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika
terpretując tradycję New Age proponuje religijność
w
publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze
globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych
roko,
publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo
sum.
Święty
kosmos jest tkany jak osobisty pachwork.
gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3
203
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie
nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko
smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą
ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj
nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje
się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza
się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim
stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje,
ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi
sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon
strację umiejętności, nabywanie magicznych przed
miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade
łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić
się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli
gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial
na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu
jogi niż do Kościoła.
4
Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości:
przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro
pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na
uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie
pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz
nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to
lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego
porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko
smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest
to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz
nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa
miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa
ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo
mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej,
a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce
lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od
rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę
sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie
„duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed
ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez
socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a;
od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo
sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników
wpływających na stosunek do tradycji.
Tradycje w New Age
W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe
miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą,
która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak
trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja
astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem
skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm
tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego
w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele,
lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość
204
się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem
New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki.
Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw
i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu
zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji
ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i
niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili
zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają
cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko
biecością a męskością, nieświadomym a świadomym,
świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak
więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany,
metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa
ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład
w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema.
Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo
gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli
jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż
technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę
dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in
nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do
kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar
tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe
go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek
tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka
muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989;
tłumaczenie za: Szewczyk 1996).
Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem
ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar
nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska.
Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której
dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza
łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz)
i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora
Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy
dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci,
czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od
wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak
mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat
sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się
klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści
i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia
wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na
kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko
lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny
i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe.
Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi
nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem
zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając
„ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie
ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa
ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co
Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
205
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto
rytetu tradycji do autorytetu jednostki.
New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą
dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie
czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul
tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest
nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy
ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji.
Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej
pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią.
Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego
„małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek,
kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no
wego symbolicznego uniwersum stają się: troska
0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na
ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu
manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za
interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej.
Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul
tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu
czytelników spoza kręgu akademickiego.
Drogą, na której rozpowszechniane są metody du
chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia
dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie
można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść
zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta
tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New
Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii
jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz
nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy
ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui,
wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie,
który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij
ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze
nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta
sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną
prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd
indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po
zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania»
a nie narzucania" (York 1996, 58).
Sztuka New Age
Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym.
Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze
snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji
1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia
ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni
ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest
z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie
każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age
zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży
cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji,
wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó
wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz,
sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n
207
dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna
towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie
piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk
na materialnego i natury. Panestetyczne podejście
obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie,
ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej
Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka,
zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz.
Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam:
związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj
mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento
wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak
pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze
nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form
plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia,
który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego
światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo
gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji
dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz
nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele
menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór
artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001).
Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić
o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza
nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha
rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych
idei krążących w środowiskach New Age. Są to:
- brak ostrych granic sztuka/nie sztuka
- mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm
- korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak
cja, surrealizm
- humor i zabawa z konwencją
- nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce
przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo
tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka
nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu
z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi
się" bricólageów konwencji i motywów
- inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz
nych, motywy etniczne
- sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty
wy okultystyczne
- elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej
- przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we
wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo
giczne
- poetyka reklamy, elementy kultury popularnej
- poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta
nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier,
kamień, muszelka, zasuszone rośliny)
- ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce
an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród
- ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala,
boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii
- przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność
Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE
it Щ
9.
Sztuka jarmarczna.
Targi egzotyczne,
Łódź 1998. Fot.
A n n a E. K u b i a k
10. Sklep „ M e t a b r a m a "
G d a ń s k . Fot. A n n a
SHO-Ti»
Л,Мд
E. K u b i a k
1 1 . Sklep Targi
ц
egzotyczne, Łódź
1998. Fot. A n n a
E. K u b i a k
mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad
czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek
z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy),
oświecenie
- pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma
łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego,
związkom z najbliższymi.
Cztery ścieżki New Age
Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć
poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento
wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków
w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to
„ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury
i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem
wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie
nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł.
Ścieżka kultur Innego
Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob
cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego
w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to,
aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy
tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne
kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie
ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni
ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz
ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację,
sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo
li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej
kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age
odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu,
kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian
obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro
wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo
wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło
wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz,
Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi
tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli
wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową
208
I
współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na
to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro
polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ
czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami
Innego dominującym motywem jest mandala. Stała
się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają
cych relację między indywidualnością (o której zacho
wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną
kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty.
Ścieżka kultury zakazanej
W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia
ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy
wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche
mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do
stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do
tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun
ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New
Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk.
Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe
z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo
gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły
wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto
ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me
dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony
jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo
com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli
innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne
go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu
ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak
że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości".
Ścieżka kontrkultury
Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie,
a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd
skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame
ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję
w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho
ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń-
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico
we poglądy i koncepcje społecznych komun), to
kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy
cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro
wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee
medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat
sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso
biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob
razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez
Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze
życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane
w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży
ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty.
Ścieżka kultury na sprzedaż
Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod
pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły
Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym
dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu
ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej
gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer
cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso
wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne
przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną
funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar
dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New
Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po
dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić:
świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy
Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki,
witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota,
„łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie
i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa
hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne,
minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy
„magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara
onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru
bioenergii.
Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka
zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we
wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po
znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie
lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie
za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa
ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak
rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum
czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki,
odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz
w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz
ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości.
Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza
jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo
gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie
209
z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego,
wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta
się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej
oraz... poprzez pieniądze.
Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby
owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli
zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia.
Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu
chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem
owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana
i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata.
Wybrana literatura
Bochinger Christoph
1994
„New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser
Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita
1999
New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma
niom
C l i f f o r d James
1988
The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra
phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University
Press
C i p r i a n i Roberto
1989
Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion,
Sage, London
Dobroczyński Bartłomiej
1997,
New Age, Kraków, Znak
Dobroczyński Bartłomiej
1992
Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447
Dobroczyński Bartłomiej
1991
Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434
D o k t ó r Tadeusz
1993
Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12,
s. 22-25
D o k t ó r Tadeusz
1996
Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po
granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne,
tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216
Drury Levi
1995
Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka
Encyklopedia Nowej Ery. New Age
1996
red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum
Ferguson M a r i l y n
1982
The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma
tion in Our Times, London, Paladin
F i n c h e r S u s a n n e F.
1994
Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź
G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.)
1995
Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ
Grof Stanisław
1999
Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote
rapii, Kraków, Wydawnictwo A
Grotowska Stella
1999
Religijność subiektywna, Kraków, Nomos
H a n e g r a a f f W o u t e r J.
1996
New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the
Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J.
Brill
Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE
H e e l a s Paul
1996
The New Age Movement. The Celebration of the Self and
the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell
H e e l a s Paul
1996
Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and
Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan
Huxley Aldous
1989
Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa
1993
Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra
ma
Just M a ł g o r z a t a
2001
Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją.
Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra
ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu
rowej, UW, Watszawa
Kraupe Janina
Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków
Kubiak A n n a E .
1995
New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1,
s. 17-21
Kubiak A n n a E .
1995
New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła
szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja
gielloński, Kraków, s 301-322
Kubiak A n n a E .
1996,
Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14,
s. 105-116
Kubiak A n n a E .
1996
Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie,
„Nomos", nr 14, s. 129-139
Kubiak A n n a E .
1996
Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6
Kubiak A n n a E.
1997
Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd
Religioznawczy", 4/186, s. 129-142
Kubiak A n n a E .
1998
Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro
wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53
Kubiak A n n a E .
1999
Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com
pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143
Kubiak A n n a E .
1999
O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny,
G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe
cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78
Kubiak A n n a E .
2001
Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska
(red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza
wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa
Kubiak A n n a E.
2001
The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.),
Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism
and Globalisation, Praeger Publishers
Lazaris
1990
fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3,
s7-9
Luckmann Thomas
1990
Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38
Luckmann
(1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos
M a c i e j k o Paweł
1994
Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3
M a c u r a Paweł (wybót i tłum.)
1993
New Age, Ktaków, Nomos
O l e c h n i c k i Ktzysztof
1998
New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa,
Oficyna Naukowa
P r o k o p i u k Jerzy
Jung С . G .
1991
1996
Thomas
210
1990
New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3
P r o k o p i u k Jerzy
1999
Labirynty herezji, Warszawa, Muza
P r o k o p i u k Jerzy
2000
Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze
gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa
Przybysz Piott Jan
1997
Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy
nr 4 (186), s. 19-30
Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin
1989
Reimagination of the World. A Critique of the New Age,
Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be
at & Company
W h i t e John
1996
Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz,
Limbus
Suliga Jan Witold
1994
Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa,
Dettot
Suliga Jan Witold
1997
Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu,
Warszwa, Sic
Szewczyk Wiesław
1996
Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca
magisterska, Instytut Socjologii U W
York M i c h a e l
1996
Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap
of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P.
C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion,
London, Macmillan Press, s. 48-63
Przypisy
1
2
3
Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia.
Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982
Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot
nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd
za należące do profanum.
