-
Title
-
In memoriam / LUD 1991 t.74
-
Description
-
LUD 1991 t.74, s.333-345
-
Date
-
1991
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1890
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2036
-
Text
-
Lud, t. 74, 1991
IN MEMORIAM
DR JAN-KRZYSZTOF MAKULSKI
(1938-1989)
Dr Jan-Krzysztof
Makuiski urodził się w Warszawie 15 stycznia 1938 roku,
zmarł 18 listopada 1989.
W latach 1956-1961 studiował etnografię i archeologię na Uniwersytecie Warszawskim; okres 1959-60 spędził we Francji jako stypendysta Instytutu Etnologii
Uniwersytetu Paryskiego, Praca pod kierunkiem takich mistrzów jak prof. A. Leroi-Gourhan oraz Roger Bastide znalazła trwałe odbicie w jego pasjach i zainteresowaniach kontynentem
afrykańskim,
którym dał wyraz w wielu publikacjach
poświęconych kulturze mieszkaliców tego obszaru świata. Studia etnograficzne ukończył w Warszawie w roku 1961, w tym samym 'roku rozpoczął pracę w Instytucie
Historii Kultury Materialnej
Polskiej Akademii Nauk specjalizując się, początkowo w etnografii Polski, później zaś w etnografii Afryki i krajów Trzeciego Świata.
W latach 1966-68 był starszym asystentem w Katedrze Socjologii Uniwersytetu
Warszawskiego gdzie prowadził zajęcia z socjologii polityki i jednocześnie wykładał socjologię na Studium Afrykańskim. W roku 1968 przeszedł do pracy w Katedrze Socjologii Kultury kierowanej przez prof. Józefa Chałasińskiego, koncentrując swoje zainteresowania
wokół zagadnień socjologii kultury wiejskiej. W roku
1969 uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych;
jego rozprawa
doktorska
traktuje o przemianach społecznych i ekonomicznych u plemion tuareskich Sahary.
W marcu 1970 obejmuje stanowisko wicedyrektora ds. naukowych w Państwowym
Muzeum Etnograficznym w Warszawie, 1 września 1974 zostaje mianowany dyrektorem Muzeum.
W początkach
lat siedemdziesiątych
dokonuje
się przełomowe
wydarzenie
w powojennych dziejach warszawskiego
Muzeum Etnograficznego. Uzyskanie stałej
siedziby przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 umoźliwia przeniesienie do odbudowanego
i zaadaptowanego
na cele muzeum gmachu wszystkich
działów
Muzeum, zlokalizowanych dotąd tymczasowo w trzech przypadkowych
obiektach.
Ogromną zasługą dr Makulskiego jest opracowanie - wspólnie z zespołem pracowników naukowych założeń mel'ytorycznych wraz z koncepcją wystaw stałych
oraz wszechstronnych
kierunków działania placówki. Uroczyste otwarcie Muzeum
w jego nowej siedzibie odbyło się w końcu roku 1973. Z biegiem lat kierowane
przez dr. Makuiskiego Muzeum Etnograficzne powiększa swoje zbiory, zakres działania oraz kadrę stając się centralną
placówką muzealnictwa
etnograficznego
w Polsce. Waga, jak'l dr Makuiski przywiązuje do sprawy współpracy z zagranicą
sprawia. iż l\~uzcurn nie tylko wpisuje się w sposób trwaly VI' życie kulturalne
Warszawy, lccz również zyskuje rozglos międzynarodowy notując na swym koncie
wieL~ sukcesów \V popularyzacji dorobku polskiej kultury ludowej za granicą.
Przez wszystkie te lata dr Makuiski łączy obowiązki dyrektora Muzeum z pracą
naukOWa i dydaktyczną.
Dużo publikuje, przy czym jego opl'acowania dotyczą
zarówno proillcmów muz.calnietwa, jak i zagadniell szerszych, odnoszących się do
w~zlowych problemów współczesnej etnologii i socjologii oraz metodologii badań.
334
Pisząc o muzealnictwie szczególną uwagę poświęca kwestiom przydatności zbiorów
i dokumentacji muzealnej do analizy przemian kulturowych, roli muzeum etnograficznego w dokumentacji
przemian współczesnej obyczajowości, a przede wszystkim zadaniom
muzealnictwa
etnograficznego
w Polsce traktowanym
jako
instrument polityki kulturalnej. Pasjonują go problemy złożone i trudne, np. sprawa
miejsca kultury ludowej w kulturze wsi współczesnej, czy też zagadnienia definicji i zakresu etnografii w świetle współczesnych potrzeb społecznych.
Był członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komitetu Nauk Orientalistycznych Polskiej Akademii Nauk a także szeregu polskich i zagranicznych towarzystw naukowych. Aktywny działacz ruchu ludowego, znajdował również czas
na 'pracę w licznych zespołach doradców i ekspertów. Swojq wiedzą i doświadczeniem dobrze służył nauce polskiej i polskiemu muzealnictwu.
Janina
N. SkTzyńska
DOC. DR HAB. ANDRZEJ MIKOŁAJCZYK
(I94S-19Bl)
16 stycznia 1991 roku zmarł nagle doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk, Dyrektor
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Kierował muzeum, łączilcym
parę dyscyplin naukowych, od 1979 roku. Jego ideą było powiązanie archeologii.
Doc. dr hab. Andrzej Mikołajczyk
(1948-1991)
335
etnografii i numizmatyki wspólną płaszczyzną antropologicznie
pojmowanej kultury. Etnografia była w tym łańcuchu ogniwem, które dostrzegał i rozumiał.
Będ'lc wysokiej klasy specjalist'l-numizmatykiem
wychodził
zainteresowaniami
poza jej ramy stawiając na pierwszym miejscu człowieka ,jako twórcę kultury
i zarazem jej wytwór. Zostawił ogromny dorobek naukowy w postaci 377 prac
opublikowanych, w tym 20 pozycji książkowych, należał do licznych towarzystw
naukowych, między innymi do Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, którego
członkiem był od 1979 roku. W latach, od 1982 roku do 1986, 'wchodził w skład
Komisji Rewizyjnej PTL przy Zarządzie Głównym. Był wyróżniany wieloma odznaczeniami pa11stwowymi i resortowymi, w tym: Srebrną Odznak'l za Opiekę Nad
Zabytkami (1977), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989).
Dużą wagę przywiązywał
do rozpowszechniania
wiedzy zarówno w sposób
specjalistyczny jak i popularyzatorski. Ze szczególną troską traktował wydawnictwa
muzealne. Rozszerzył istniejące serie "Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" o trzecią serię Numizmatyczną i Konserwatorską.
Dbał również o serię "Biblioteki Muzealnej" publikującej głównie katalogi, foldery
oraz zwarte monotematyczne opracowania. Był naczelnym redaktorem wszystkich
wydawnictw. Zdołał je utrzymać mimo trudnej sytuacji finansowej muzeum. Popierał różne formy popularyzacji nauki, za jedną z najważniejszych uważał wystawiennictwo. Kilka wystaw etnograficznych, nie licząc archeologicznych i numizmatycznych, powstało z Jego inspiracji, jak choćby ostatnio otwarta (16.11.1990) wystawa czasowa "Znad Niemna, Prypeci i Dniestru".
Odszedł Człowiek o szerokich horyzontach umysłowych, ogromnie zasłużony
dla nauki i muzealnictwa polskiego. Był silną osobowością, która jednych pobudzała do działania, innych porażała, rzadko kto pozostawał obojętny. Zrobił dla
kultury bardzo dużo, mógłby jeszcze więcej. Zmarł w wieku 42 lat, zostawiając
nas z gorzką refleksją nad odwiecznym problemem przemijania.
Elżbieta
Królikowska
PROF. DR MARIA ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA
(1898-1990)
W dniu 20 sierpnia 1990 roku zmarła prof. dr Maria Znamierowska-Priiffcrowa - twórca, założyciel i pierwszy, długoletni dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Toruniu.
Maria Znamierowska urodziła się 13 maja 1898 roku w Kibartach na Litwie.
Po ukończeniu szkoły średniej w Libawie rozpoczęła studia na Wydziale Filologicznym Wyższych Zeńskich Kursów oraz w Polskim Kollegium Uniwersyteckim
w Kijowie. W tym też czasie prowadziła przedszkole pod kierunkiem
Janusza
Korczaka. W 1920 roku wstąpiła na Wydział Humanistyczny Wolnej Wszechnicy
w Warszawie, gdzie studiowała historię kultury i historię sztuki. Równocześnie
pracowała jako wychowawczyni w Domu Sierot w Pruszkowie pod kierownictwem
Marii Falskiej i Janusza Korczaka. Bez wątpienia praca ta dała początek trwałym
już potem zainteresowaniom
problemami wychowawczymi, pedagogicznymi, przywiązywaniu tak wielkiej wagi do pracy z dziećmi i młodzieżą, pracy popularyzatorskiej, szeroko pojętej dydaktyce;
te właśnie predyspozycje
ornz rozwijane
336
umiejętności
i zainteresowania
sprawią, że z czasem stanie się wybitnym pedagogiem.
W 1921 roku przenosi się Maria Znamierowska
na Wydział Humanistyczny
Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie. Przez okres dw6ch lat uczęszcza na,
wykłady
z zakresu historii sztuki i polskiej architektury
ludowej na Wydziale
Sztuk Pięknych
tej uczelni. W latach 1922-1925 studiuje przyrodę na Wydziale
Matematyczno-Przyrodniczym
tegoż Uniwersytetu.
Wobec kłopot6w zdrowotnych
nie kończy studi6w przyrodniczych
(choć jej praca magisterska o ważkach zostaje
wydana
drukiem)
i powt6rnie
podejmuje
studia na Wydziale Humanistycznym
Uniwersytetu
Stefana Batorego w Wilnie, tym razem są to już studia etnograficzne.
Prof. dr Maria Znamierowska-Pri.if1'ewwa
(1898-1990)
Ten dość długi okres poszukiwań mający w efekcie przynieść wyłonienie się,
spośr6d r6żnorodnych
zainteresowań,
ich głównego nurtu, kOflczy się w 1927 roku
podjęciem pracy w Muzeum Etnograficznym
przy Uniwersytecie
Stefana Batorego
w Wilnie pod kierunkiem prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej.
Od tej pory Maria Znamierowska
koncentruje swe zainteresowania
i poczynania
na problemach
kultury
ludowej
i muzealnictwa
etnograficznego.
W 1932 roku kończy studia na Wydziale Humanistycznym
uzyskując tytuł magistra
w zakresie etnologii i etnografii.
W okresie swej pracy \V Uniwersyteckim
Muzeum Etnograficznym
w Wilnie
337
przes7.ła mgr Maria Znamierowska
wszystkie stopnie służbowe od zastępcy młodszego asystenta do stanowiska kustosza włącznie. Naukowe poczynania ostatnich
lat przedwojennych
uwieńczone z05tały uzyskaniem w 1939 roku stopnia doktora
w zakresie etnologii i etnografii u prof. Kazimierza Moszyńskiego, pod którego kierunkiem pracowała w ciągu poprzednich dwóch lat.
W latach 1927-1939 gromadziła Maria Znamierowska-PrUfferowa
materiały naukowe oraz zabytki kultury ludowej z terenów ówczesnego województwa wileńskiego i nowogródzkiego, a także częściowo białostockiego, dorywczo zaś również z Pomorza, Polesia i Wołynia. Opublikowała
kilkanaście artykułów i prac naukowych
dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej. Wśród nich najpoważniejszą
była
monografia pl. Rybołówstwo
jezior
trockich.
Ta właśnie tematyka
już wówczas
zaczyna dominować w pracy naukowo-badawczej
dr Prtifferowej.
Lata te to także okres intensywnej
pracy na polu muzealnictwa
etnograficznego. Rozwój Muzeum Etnograficznego
przy Uniwersytecie
Stefana
Batorego
w Wilnie, znaczne powiększenie jego zbiorów, tworzenie podstaw naukowej dokumentacji obiektów i metodologicznych założeń placówki uniwersyteckiej
to w znacznej mierze efekty działań dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej.
W tym miejscu
należy również przypomnieć, że już w 1934 roku wystąpiła Ona z koncepcją utworzenia w Wilnie muzeum na wolnym powietrzu.
Była to jedna z nielicznych
w owym czasie inicjatywa powołania tego typu placówki.
Lata pobytu w Wilnie to również pierwszy etap pracy społe£znej w. Polskim
Towarzystwie Ludoznawczym, a więc między innymi organizacja i udział w zespołowych badaniach wsi Mieszkańce w pow. wileńskim oraz podjęcie się redakcji
studenckiego pisma "Ethnographica",
którego pierwszy numer ukazał się w 1937 roku. Wszystkie te nurty działalności staną się odtąd wielką P;lsjążyciową ..
Dużą rolę w poczynaniach w owym okresie odegrały niewątpliwie
liczne podróże zagraniczne, których celem było zapoznanie siEi z organizacją muzealnictwa,
działalnością innych instytucji
naukowych
oraz archiwów wielu krajów Europy,
między innymi Francji i Włoch (1925), Węgier (1927), Czechosłowacji, Austrii i Jugosławii (1929), Danii i Norwegii (1930), Litwy (1931), Finlandii, Łotwy i Estonii
(1935), Niemiec (938).
Po wybuchu II wojny światowej kustosz. __ dr Maria Znamierowska-Prtifferowa zostaje zwolniona z pracy w Uniwersytecie
Stefana . Batorego; w Muzeum
pracuje jednak nadal - społecznie, podejmując jednocześnie pracę zarobkową jako
prywatna nauczycielka; bierze też aktywny udział w tajnym nauczaniu. W 1941 rokll rozpoczyna pracę w Litewskiej
Akademii Nauk w Wilnie; w 1944 rokupodejmuje pracę w Urzędzie Konserwatorskim
Litewskiej SRR, a· nieco później w 1'v'Iiejs~im Muzeum Sztuki w Wilnie.
W maju 1945 roku, z transportem
przesiedlonych
z Wilna pracowników Uniwersytetu Stefana Batorego, przyjeżdża
dr Maria Znamierowska-PrtiffeI:owa
do
Torunia. Już 1 listopada tegoż roku rozpoczyna pracę pedagogiczną i naukową
j:lko adiunkt w Katedrze Etnologii i Etnografii Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika
w Toruniu, kierowan'~j przez prof. Bożenę Stelmachowską.
Bardzo szybko uświadamia sobie skromny stan badań nad kultur'l ludową Polski północnej i jeszcze
szybciej - nader nikły stan posiadania obiektów z tego zakresu i tak lI1ielicznych
wówczas placówek muzealnych. Zdając sobie sprawę z olbrzymich potrzeb w tej
dziedzinie, z ogromną energią i właściwą sobie pasją przystępuje
do pracy~ Proponuje utworzenie przy Uniwersytecie muzeum obejmującego swym zasięgiem Polskę póinocną, a przy nim budowę skansenu. Kiedy propozycja ta natrafia na trudr.ości i realizacja
projektu nie zostaje podjęta,· prawie natychmiast,
bo.. już"W'
o
22 Lud t. LXXIV
338
1946 roku tworzy Dział Etnograficzny przy ówczesnym Muzeum Miejskim v.' Toruniu; pracami tego działu kieruje do końca 1958 roku.
Zastane w Toruniu zbiory etnograficzne
z przedwojennej
kolekcji parlstwa
Steinbornów to 162 obiekty. Już po dwóch latach zbiory liczą ponad 2.000 obiektów,
a w listopadzie
1948 roku udostępniona
zostaje zwiedzającym
stała ekspozycja
kultury ludowej Pomorza i Kujaw.
Dział Etnograficzny przy Muzeum Miejskim w Toruniu był pierwszym działem
etnograficznym utworzonym w Polsce po II wojnie światowej.
Lata następne to okres niezwykle intensywnej terenowej pracy badawcze] nad
kulturą ludową różnych regionów Polski, to tworzenie kolekcji etnograficznej,
to
wiele publikacji - artykułów i prac dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej, praca dydaktyczna na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika w Toruniu i wn'~zcie bardzo aktywny udział w pracach wielu towarzystw naukowych i społecznych,
a w tym przede wszystkim w Polskim Towarzystwie
Ludoznawczym. Był to nie
tylko okres intensywnego rozwoju Działu Etnograficznego w Muzeum, ale wysiłków
i pracy, których efektem było powst:mie wielu muzeów i działów etnograficznych
na obszarze Polski północnej.
W 1955 roku dr Marii Znamierowskiej-Prlifferowej
nadany zo:,tał tytuł profesora.
W drugiej połov.rie lat 50. Profesor koncentruje swe działania wokół tworzenia
odn;bnego muzeum etnograficznego, co stało się faktem 1 stycznia 1959 roku. V: tym
bowiem dniu rozpoczęło działalność samodzielne Muzeum Etnograficzne \V Toruniu,
obejmujące swym zasięgiem obszar Polski północnej. Pierwszym jego dyrektorem
została oczywiście Profesor Maria Znamierowska-Prlifferowa.
Faktem bez preceden~
su w owym okresie było już w ciągu następnych dwóch lat wybudowanie nowego
pawilonu Muzeum. Był to bodaj pierwszy po II wojnie światowej w Polsce budynek wzniesiony z przeznaczeniem
na muzeum. W pełnym toku znajduj,} się JUŻ
też w tym czasie prace zmierzające do budowy przy muzealnego skansenu.
Lata 60. to okres szybko postępującej,
szeroko pojętej rozbudowy Muzeum,
gromadzenia
jego zbiorów, tworzenia nowoczesnej placówki muzealnej prowadzącej wielostronną
działalność naukową, badawczą, kolekcjonerską,
wydawniczcl or
