Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1

Title

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.11-14

Creator

Szynkiewicz, Sławoj

Date

1978

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:846

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:921

Text

„Etnografia P o l s k a " , t. X X I I

JONGSZIEBÜ B I A M B Y N

z. 1

RINCZEN

(1905-1977)

D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a
sobie

coraz

większą

popularność

4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w

w

skali

zyskująca

międzynarodowej.

Ułan B a t o r profesor

W

Rinczen, w y b i t n y

dniu
przed

s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j
miał w i e l u przyjaciół.
Urodził
między

się

27 g r u d n i a 1905 r . w

rosyjską

wieństwie

Buriacją

d o pozostałych

i

Mongolią.

członków

Kiachcie,
Był

swej

pogranicznym

B u r i a t e m , lecz

rodziny

wybrał

mieście

w
za

przeci
ojczyznę

M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o
trudna

d o podjęcia,

różnice

języka,

wacja,
nim,
i

która

gdyż

oba t e n a r o d y

historii i kultury.

zresztą określiła

j a k można

emocjonalny.

sądzić,

Wymaga

cały

motywy

dzielą

Bardziej
życiorys

dwojakiego

t o k i l k u słów

niewielkie

interesująca
prof.

rodzaju

wprowadzenia.

—

stosunkowo

jest jej

Rinczena.

decyzja
moty

Kierowały

intelektualny

12

SŁAWOJ

Ojciec

Profesora

zresztą z a s o b n y m

należał

do

SZYNKIEWICZ

nielicznej

inteligencji

buriackiej,

arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i

obcymi,

m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i
w

t y m zakresie

czasy

ze

szczególnym

akcentem

Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze
XIX-wiecznych
tura —

badaczy

owej

na

historię

luki.

W

ńa o w e

i

lepiej

niż

Mongołów. Toteż młody Rinczen
realizacji

tego

kulturę

p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i

b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko

zwłaszcza l u d o w a —

wypełnienia

pozostawił

k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e

wykształcenie,

był
zgro

zamierzenia

kul

dążył do

umacniała

go

ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h ,

których

c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i

Mongo

łowie. N i e należy p r z y

t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a

przypadła

w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u
r a l n y obok politycznego

kształtował e m o c j o n a l n y

motyw

samookreślenia

się R i n c z e n a .
Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i ,
Rinczena

istniała a t m o s f e r a

że w

domu

rodzinnym

przychylna dla zmian politycznych w

Mon

g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć
k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e
spotkań
pewien

z

komunistami rosyjskimi,

czas

jako

pomocnik

i

sam

tłumacz

Rinczen

twórcy

zaś

pracował

rewolucji

przez

mongolskiej.

W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m
tejszym

Instytucie Języków Wschodu,

g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j

szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami.
Po powrocie
niejsza

współdziałał w

Akademia

Nauk)

pracach K o m i t e t u N a u k

koncentrując

klorystycznych. Był dziennikarzem w

Mongolii

(póź

się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w
c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " ,

fol

profe

sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego
głęboka w i e d z a
zywania
w

h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność

kontaktu

różnych

scenariusz

z

akcjach

ludźmi

sprawiły,

propagandowych.

pierwszego f i l m u

że

Na

odwoływano
prośbę

mongolskiego

się

władz

nawią

do

niego

napisał m . i n .
w

latach

I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i

japoń

Cogt

Tajdż,

który

s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t
z

kulturą

i

artykuły.

mongolską

wydając

w

językach

obcych

popularne

książki

Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h
krajach

Wschodu,

także pisarzem,
również

wykorzystywał

talent wszechstronnie.

a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l .

tłumaczeniami.

„Zasłużonego

swój

Za

dla K u l t u r y

przekład
Polskiej".

Pana
Język

Tadeusza
polski

znał

Był

więc

Zajmował

się

otrzymał

order

czynnie

(obok

15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a
szym k r a j u . Jego polszczyzna
b a r w n e j postaci

Profesora.

była nieco

a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o

uroku

JQNGSZEBÜ

W

swej

HIAMBYN

działalności n a u k o w e j

13

R I N C Z E N 1905—1977

był równie wszechstronny.

Zajmował

się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć ,
organizację

społeczną

—

zwłaszcza

strukturę

rodową,

nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a

wierzenia,

sklasyfikowania

j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana

wodzenie,

interesował

gdyż

się

praktycznie

orga

zagadki o y e t i m . Próba
jest n a

wszystkim,

co

niepo

należy

do

k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a ,
jednym

z n i e l i c z n y c h już w

drugiej

połowie

XX

w. To

zresztą,

obok

w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o
wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie.
Profesor

R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności

k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e
pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ
cześnie. D l a t e g o

w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a

n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim
rodowodzie.

K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący

naukowego

j a k też p o l i t y c z n e g o ,

zację k u l t u r y

się z a r ó w n o ze

środowiska

z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i -

M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o

założenia, ż e teraźniejszość

tkwi

swymi

korzeniami w

generalnego

przeszłości. G d y

t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y
najmniej
w

wiedzę

o

niej.

Przysporzyło

mu

to

znacznej

popularności

społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t

zrozumiałe w

kraju

pragnącym

szybko

wydobyć

się z z a c o f a n i a ,

które

z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością.
Na

atrakcyjność

j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się

osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e
ność

tradycji.

Nie

przyodzianego
prace

w

wyłącznie

proponował
właśnie —

nosił

garnituru,

strój n a r o d o w y .
imieniem

Jongsziebü

—

stolice

europejskie

a jeśli

rodu,

do

ktoś

chciał

którego

obok
wier

zapamiętały

Dążył d o tego, b y podpisywać

(Rinczen),
nazwę

demonstrujące

się

uściślenia,
zaliczał.

w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz

to

Tak

posługując

się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris
i i n n e wyróżnienia

go

swoje

causa

zagraniczne.

I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł
całe ż y c i e —
ginącej

w

ocaleniu od zapomnienia

procesie

szybkich

Mongolia. Występował w

bogatych

przeobrażeń,

jakim

treści d a w n e j
podlega

kultury

współczesna

o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za

wsteczne,

w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h
szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno
i

z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n -

fesjonalnym.
doktryny

Interesowały

go

one w

takim

samym

stopniu, j a k inne

r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m

za

angażowaniem.
Profesor

R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy,

filologów i e t n o -

14

SŁAWOJ

grafów,

być może s p r a w n i e j s z y c h

SZYNKIEWICZ

od mistrza w

metodologii

badań, a l e

ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o
wie

są w s p ó ł c z e s n y m i

naukowcami

z

określoną

specjalizacją,

on sam

należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a .
Być

może

jego

współczesnej
wiedzy

zamyka

symbolicznie

pewien

okres

w

dziejach

gromadzenia

f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia

koniecznego
Profesor
atlasu

śmierć

m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o

nie

dzieła

—

doczekał

próby

syntezy

publikacji

etnograf iczno-językowego

wiedzy

największego

o

kulturze
swego

mongolskiej.

zamierzenia

M o n g o l i i . Będzie o n stanowił

—

wybitny

wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał
w

swym

a r c h i w u m , również

posłużą t e m u c e l o w i .

Być może z czasem

p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e

ż y c i e , a której n i e

rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i .
Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e

przez wszystkich,

k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r .
D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor

Rinczen

s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y
i

d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e

s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e

po

już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j

w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą.
Sławoj

Szynkiewicz

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags