-
Title
-
Zdobione pustaki cementowe (z badań nad współczesną sztuką ludową) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.9-16
-
Creator
-
Drabik, Wanda
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4061
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4365
-
Subject
-
sztuka ludowa - badania
-
pustaki cementowe
-
Text
-
Wanda Drabik
ZDOBIONE PUSTAK! CEMENTOWE
(Z B A D A Ń NAD W S P Ó Ł C Z E S N Ą SZTUKĄ L U D O W Ą )
Jodnq z nielicznych r o z w i j a j ą c y c h się w s p ó ł c z e ś n i e n o w y c h
zawszo jednak m o ż n a z f o t o g r a f i i jednoznacznie o d c z y t a ć , z j a k ą
form twórczości ludowej jost zdobienie ś c i a n d o m ó w zbudowa
w e r s j ą w z o r u m a m y do czynienia, p a t r z ą c b o w i e m na
nych z nietradycyjnych m a t e r i a ł ó w . T a k i m m a t e r i a ł o m s ą beto
doznajemy z ł u d z e n i a optycznego, t z n . w pierwszej c h w i l i w i d z i m y
zdjęcia
nowe pustaki. Były one z n a n e j u ż na p o c z ą t k u l a t 3 0 - t y c h , j e d
w z ó r w y p u k ł y , a po c h w i l i t e n sam w z ó r j a w i n a m się j a k o w k l ę s ł y .
nak dopioro w Ibtach powojennych w e s z ł y w masowe u ż y c i e wo
P r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , że p r z e w a ż n i e w y k o n y w a n o f o r m y
wsiach i miasteczkach i po dzień dzisiejszy buduje się z n i c h na
0 ornamencie w g ł ę b n y m , ł a t w i e j s z y m do uzyskania, co znaczy,
iż p u s t a k i o t r z y m y w a ł y d o k o r a c j ę w y p u k ł ą , bardziej w y r a z i s t ą
terenie całego kraju domy i b u d y n k i gospodarcze.
Produkcja p u s t a k ó w jest prosta — odlewa się je w drewnia
1 lepiej w i d o c z n ą z pewnej odległości. O c z y w i ś c i e w y k o n a w c y
nych formach z masy p ł y n n e g o cemontu zmieszanego z p i a s k i e m
form
i wodą. Robią to albo sami zainteresowani na w ł a s n y m p o d w ó r k u ,
w y c z u c i e m k s z t a ł t u , p r o p o r c j i , f a n t a z j ą w doborze m o t y w ó w czy
p u s t a k o w y c h r ó ż n i l i się stopniem opanowania
techniki,
albo liczne, niowielkie w y t w ó r n i e , o f e r u j ą c e i n d y w i d u a l n y m od
u m i e j ę t n o ś c i ą a d a p t a c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h w z o r ó w . Obok f o r m p r y
biorcom gotowy produkt.
m i t y w n y c h , w y k o n y w a n y c h po p a r t a c k u , s p o t y k a m y wyszukano
Przeciętny pustak jest p r o s t o p a d ł o ś c i a n e m
o wymiarach
25 X 50 X 25 cm (wymiary te m o g ą ulogaó n i e w i e l k i m p r z e s u n i ę
k o m p o z y c j e , z a d z i w i a j ą c e s p r a w n o ś c i ą w a r s z t a t o w ą , zwykle bo
w i e m t e p r z y m i o t y w y s t ę p u j ą razem.
ciom), powierzchnię ma c h r o p o w a t ą , s z a r ą l u b c i e m n o s z a r ą . B u
T r u d n o z c a ł ą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć , co d e c y d o w a ł o o w y b o
dynek powstały w w y n i k u zastosowania tego t w o r z y w a s t a n o w i
rze t e c h n i k i i r o d z a j u o r n a m e n t u , j a k i m i k r y t e r i a m i k i e r o w a ł się
szarą, odpychającą bryłę, t r u d n ą do zaaprobowania przoz czło-
snycerz, o p r a c o w u j ą c f o r m ę . Ż y w i r s k a w s w y m a r t y k u l e piszo
wioka wrażliwego na e s t e t y k ę otoczenia. Potrzeba p r z e s ł o n i ę c i a
o s t a r y m cieśli z W y s z k o w a , k t ó r y przed p r z y s t ą p i o n i e m do w y k o
bądź upiększenia zbudowanych z p u s t a k ó w ś c i a n p o w s t a ł a c h y b a
nania f o r m y p r z y c h o d z i ł na miejsce b u d o w y i n a r a d z a ł się z właści
cielem. Cieśla t e n b y ł r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m w s z y s t k i c h zdobio
równoczośnio z wprowadzeniem tego budulca.
W niektórych regionach Polski p u s t a k i odlewa się w specjal
n y c h d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h tego b u d y n k u . „ T e n cieśla, k t ó r y
nych ozdobnio wyżłobionych formach, d z i ę k i czemu na i c h ekspo
z całym
nowanej powierzohni odciska się ornament. N a zdobione w t o n
k o m p o z y c y j n y c h w w y k o n a n i u skomplikowanego zdobienia pro
sposób pustaki dość wcześnie z w r ó c o n o u w a g ę . W 1948 r. u k a z a ł
filowanego szczytu c h a t y , jej g z y m s ó w n a d o k i e n n y c h , obić naro
się artykuł Marii Żywirskiej
ż y , wreszcie misternego g a n k u , p r a g n ą c z w i ą z a ć w a r t y s t y c z n ą
p r z e d s t a w i a j ą c y j e d n ą , szczególnie
zamiłowaniem
r o z w i n ą ł bogactwo swoich m o ż l i w o ś c i
pięknie z a k o m p o n o w a n ą f o r m ę na p u s t a k i , p o c h o d z ą c ą z 1033 г.,
c a ł o ś ć d o m , w y k o n a ł o s w o i s t y m charakterze ornament r ó w n i o ż
a znalezioną w rejonie Puszczy B i a ł e j , p r z y c z y m a u t o r k a wspo
na cementowej p o d m u r ó w c e (...) W z a ł o ż e n i a c h k o m p o z y c y j n y c h
mina również o innych zdobionych f o r m a c h , z k t ó r y m i się t a m
t y c h w s z y s t k i c h p a r t i i c h a t y a r t y s t a t r z y m a ł się n o w y c h kano
zetknęła.
n ó w : r z e ź b y nadokienne m a j ą d u ż o ś w i a t ł a , w z a k o ń c z e n i u da
K i l k a lat później przekonano s i ę , iż p o k r y t o o r n a m e n t o m
c h u nie m a dawnego ś p a r o g a - k o ź l i n y , t y l k o rodzaj nowoczesnego
pustaki występują na terenach znacznie rozleglejszych, n i ż sły
pazdura. Tymczasem rysunek f o r m y nosi w y b i t n e p i ę t n o d a w
nąca z tradycyjnogo zdobnictwa architektonicznego
n y c h zdobniczych t r a d y c j i
Kurpiow
kurpiowskich."
szczyzna. Począwszy od 1956 г., z e s p ó ł P r a c o w n i D o k u m e n t a c j i
Najprawdopodobniej w podobny sposób postępowało wielu
Polskiej Sztuki Ludowej p r o w a d z i i c h s y s t e m a t y c z n ą d o k u m e n t a
i n n y c h snycerzy. N a r a d y z z a m a w i a j ą c y m i f o r m y b y ł y konieczne,
cję fotograficzną w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h . W a r c h i w u m Pra
c h o ć b y ze w z g l ę d u n a ustalenie w y s o k o ś c i z a p ł a t y , a ca n i e w ą t p l i
cowni znajdują się obecnie 82 zdjęcia p r z e d s t a w i a j ą c e r ó ż n e m o
wie z a l e ż a ł a
tywy użyte do dekoracji p u s t a k ó w . Najstarszy z t y c h m o t y w ó w
r ó w n i e ż , co w y n i k a z f o t o g r a f i i , że niekiedy dla jednego b u d y n k u
nosi datę 1933 г., najnowsze p o c h o d z ą z l a t 70-tych.
Rozprzostrzenionie i r ó ż n o r o d n o ś ć z d o b i o n y c h f o r m , j a k t e ż
o d stopnia s k o m p l i k o w a n i a o r n a m e n t u . W i a d o m o
zamawiano k i l k a r ó ż n y c h f o r m , a zatem i c h w y k o n a w c a p r o j e k t o
w a ł c a ł ą p ł a s z c z y z n ę ś c i a n y . M u s i a ł więc b r a ć p o d u w a g ę prze
do przedstawienia j u ż
znaczenie i usytuowanie b u d y n k u , a t a k ż e m u s i a ł się liczyć z g u
teraz tej gałęzi twórczości l u d o w e j , m i m o iż d o k u m e n t a c j a nie
stem i o p i n i ą u ż y t k o w n i k a oraz p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i .
została jeszcze z a k o ń c z o n a i nie wszystkie w y ł a n i a j ą c e się p r o
W y g l ą d b u d y n k u s t a n o w i b o w i e m w i z y t ó w k ę s p o ł e c z n ą jego właś
blemy zostały r o z w i ą z a n o .
ciciela, a zarazem ś w i a d c z y o u m i e j ę t n o ś c i a c h tego, k t ó r y go zapro
aktualność samego zjawiska
skłaniają
W y r ó b ozdobnych f o r m do p r o d u k c j i p u s t a k ó w nio r ó ż n i się
j e k t o w a ł i w y k o n a ł . T o t e ż opracowanie f o r m y na p u s t a k i b y ł o
w zasadzie od w y r o b u f o r m do zdobienia m a s ł a , s e r ó w czy pier
zadaniem o wiele bardziej z ł o ż o n y m n i ż s p o r z ą d z e n i e p o d o b n e j ,
ników, mieści się więc j a k o dziedzina z d o b n i c t w a w zakresie sny
w y d a w a ł o b y s i ę , f o r m y na m a s ł o czy na p i e r n i k i , k t ó r a jest całoś
cerki. Cieśla czy stolarz m a j ą c y snycerskie u m i e j ę t n o ś c i u ż y w a ł
cią s a m ą w sobie, o g l ą d a n ą t y l k o w ograniczonym k r ę g u o s ó b , co
do dekoracji form na p u s t a k i t y c h samych n a r z ę d z i i w y k o r z y s t y
nie p o c i ą g a za s o b ą t r w a ł y c h , s p o ł e c z n i e w a ż n y c h konsekwencji.
wał te same techniki, j a k i m i p o s ł u g i w a ł się p r z y zdobieniu i n n y c h
O r n a m e n t n a p u s t a k u z a m y k a się w p r o s t o k ą c i e wyznaczo
przedmiotów. Pomijano t y l k o t e c h n i k ę a ż u r o w ą i r y t , j a k o z b y t
n y m przez jego ś c i a n ę l i c o w ą , a w i ę c w w y m i a r a c h 2 5 x 5 0 c m .
słabo zaznaczające się w odlewie. N a j c z ę ś c i e j
W y j ą t k o w o t y l k o ornament m i e ś c i się w p r o s t o k ą c i e d w u l u b
p o s ł u g i w a n o się
zwykłą t o c h n i k ą w i ó r o w ą , u z y s k u j ą c proste, ł a m a n e l u b w y g i ę t e
t r z y k r o t n i e n a w e t w y d ł u ż o n y m l u b w kwadracie
linio oraz t e c h n i k ą k l i n o w ą , d a j ą c ą t r ó j k ą t n e z a g ł ę b i e n i a . Rza
p o ł o w ę p r o s t o k ą t a . W i ą ż e się t o j e d n a k z k o m p o z y c j ą całej ś c i a n y
dziej stosowano t e c h n i k ę w r ą b k o w ą , z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i d l a ń
zbudowanej z p u s t a k ó w i s t a n o w i o d r ę b n e zagadnienie.
okrągłymi, o w a l n y m i i ł u k o w a t y m i w r ą b k a m i oraz k r y s t a l i c z n ą ,
pozostawiającą o d w r ó c o n o
ostrosłupy.
Wszystkie wspomniane w y ż e j e l e m e n t y m o ż n a b y ł o w y p r a c o
wać wypukło lub w g ł ę b n i e , co o c z y w i ś c i e w odlewie d a w a ł o od
wrotny ofekt. N i e k i e d y ł ą c z o n o w j o d n y m m o t y w i e elementy w y
pukłe i wklęsłe, w p r o w a d z a j ą c
t y m pewne urozmaicenie. N i e
obejmującym
W zdecydowanej większości, bo a ż w ok. 7 5 % , o r n a m e n t ó w
występują motywy
geometryczne. Znacznie rzadziej, ok. 2 0 % ,
s p o t y k a się o r n a m e n t y r o ś l i n n e . D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą
motywy
zoomorficzne i inne.
M o t y w y geometryczno na p u s t a k a c h zbudowano s ą z ele
m e n t ó w p r o s t y c h l u b z ł o ż o n y c h , powszechnie w snycerce stoso-
TABLICE
О
О
О
О
О
О
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
еэ
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
MOTYWÓW
о
о
о
о
о
о
о
о
о
о
WYSTĘPUJĄCYCH
NA
PUSTAKACH
о
о
о
о
о
Ч
r
6
®@@
8
(SĄ
w
w *
-13
12
ни
—
ПИ il llTí 11)11 iTÍ 1 f i 11 ¡ r
1*1
if mi fitmiiin iiiiiinniiii
=
Tm I I IYII I I IM I I IITII 11 mi
TiiiiiHiiiiiiiiniiiiiiiiii
49
-i?
1
20
jjllllllllllllllllllllllllll)lllll|tll¿
ai"
25 !
23
iiiiiiiiniiiiiiiimiiiniff
24
25
°o°
"U'"
WE
йттттттгттптгггттттггв
о о о
о
о
u
34
2J r
o
v ^ V
°
o
¿ y ^
o
28
° o
Q
0
л
o °
O
o o \ A o o
0
33
32
o
O S O
o
36
37
o
38
Tablica I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — Czajki, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 2 — T r z c i a n n a , w o j . skierniewickie. 3 — L i s n a , w o j . skierniewicki
4 — Trzcianna. 5 — S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 6 — K u r z e s z y n , w o j . , skierniewickie. 7 — D z i e t r z n i k i , w o j . sioradzkie. 8
Podskarbice K r ó l . , w o j . skierniewickie. 9 — Osowiec, w o j . skierniewickie. 10 — G o m u l i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . .11 — Małecz, wit
skierniewickie. 12 — S u l ę c i n Szlach. 13 — T r z c i a n n a . 14 — T r z c i a n n a . 16 — M i ł o c h n i e w i c e , w o j . skierniewickie. 16 — D ę b i c z e , щ
kaliskie. 17 — Ż e l e c h l i n , w o j . skierniewickie. 18 — Leszczyn, w o j . sieradzkie. 19 —• Leszczyn. 20 — W y g o d a Plugawska, w o j . kaliski
21 — Grabienice, w o j . k o n i ń s k i e . 22 — Czernice, w o j . sieradzkie. 23 — J ó z e f ó w , w o j . kaliskie. 24 — Ś w i e c a , w o j . kaliskie. 25 — Bogusa
w o j . b i a ł o s t o c k i e . 26 — Z a w a d y , w o j . b i a ł o s t o c k i e . 27 — L i p n i c a , w o j . sieradzkie. 28 — J a s i e ń , w o j . skierniewickie. 29 — Kawęczyi
w o j . k o n i ń s k i e . 30 — Stara W i e ś , w o j . bialskopodlaskie. 31 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 32 — Z a m b r z y c e Stare, w o j . ł o m ż y ń s k i e . 33K u r n o s , w o j . p i o t r k o w s k i e . 34 — O l e ś n i k , w o j . p i o t r k o w s k i e . 35 — K u z e n i n , w o j . p i o t r k o w s k i e . 36 — K u r z a j a m a , w o j . p ł o c k i e . 37Bereza, w o j . bialskopodlaskie. 38 —• Osiny, w o j . k o n i ń s k i e . 39 — T r z c i a n n a . 40 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e .
J
Tablica I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G r a b k ó w , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — P l e w k i , w o j . suwalskie. 3 — M a ł e c z , w o j . skierniewickie. 4S u l ę c i n Szlach., w o j . o s t r o ł ę c k i e . 5 — Smaszew, w o j . k o n i ń s k i e . 6 — A n t o n i e w , w o j . p ł o c k i e . 7 — K l e j w y , w o j . suwalskie. 8 —• Wistt
K r ó l . , w o j . w ł o c ł a w s k i e . 9 •—• K a d ł u b , w o j . sieradzkie. 10 — Smaszew. 11 — K a w ę c z y n , w o j . k o n i ń s k i e , 12 — U z d o w o , w o j . ciechi
nowskie. 13 — D r ą ż n o - H o l ę d r y , w o j . k o n i ń s k i e . 14 — Stara, w o j . kieleckie. 15 — S t a n i s ł a w ó w , w o j . p ł o c k i e . 16 — L a s k i , w o j . częsk
chowskie.
T a b l i c a I I I . W y k a z m i e j s c o w o ś c i : 1 — G ą s i o r ó w D u ż y , w o j . k o n i ń s k i e . 2 — G ą s i o r ó w M a ł y , w o j . k o n i ń s k i e . 3 — G ą s i o r ó w Mały. 4G ą s i o r ó w D u ż y . 5 — Z i m n e , w o j . p ł o c k i e . 6 — Ł ą ż k i , w o j . sieradzkie. 7 — T a r n o w a , w o j . k o n i ń s k i e . 8 — G o m u l i n , w o j . piotrkowski
9 — Braciejowice, w o j . lubelskie. 10 — Braoiejowice. 11 — Bogusze, w o j . b i a ł o s t o c k i e . 12 — Podbiele, w o j . o s t r o ł ę c k i e . Í 3 — Trąbi
w o j . w ł o c ł a w s k i e . 14 — P i ą t e k , w o j . p ł o c k i e . 15 — Bereza, w o j . bialskopodlaskie.
10
mmmmm
/>°о
л
Е
ó
ńniirminf
о.,
пшгшпга
о
о
о
о о о о
о о
о
о о о о
О
О
О
о
о° о ° о о ° о ° о
0
о
ф
0
о
ло
О
О
О
О
О
44
Ъ>
