-
Title
-
Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce / LUD 1995 t.78
-
Description
-
LUD 1995 t.78, s.147-168
-
Creator
-
Bukowska-Floreńska, Irena
-
Date
-
1995
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1958
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2109
-
Subject
-
regiony przemyslowe - badania etnologiczne
-
Text
-
Lud, t. 78, 1995
IRENA BUKOWSKA-FLOREŃSKA
Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych
Filia Uniwersytetu Śląskiego
Cieszyn
ETNOLOGICZNE
BADANIA REGIONÓW
PRZEMYSŁOWYCH
W POLSCE. PRZESZŁOŚĆ, STAN TERAŹNIEJSZY I PERSPEKTYWY
Społeczno-kulturowa
rzeczywistość tradycyjnych kultur ludowych i plemiennych, w ich szerokim aspekcie historycznym i funkcjonalnym, była jeszcze
do niedawna głównym obszarem dociekań w polskich badaniach etnologicznych (etnograficznych).
Źródłem' trwania tradycji kulturowej w społecznościach chłopskich była
realna możliwość bezpośredniego jej przekazu drogą transmisji ustnej oraz
przez symbole i przykład. Dziedziczone w ten sposób przez pokolenia wartości
kultury były widocznymi cechami względnie zwartego systemu kulturowego,
odrębności regionalnych, a także narodowych. Rozwijające się od XIX wieku,
coraz bujniej, różne gałęzie przemysłu, migracja ludności ze wsi do miast,
przekształcanie się miast w aglomeracje przemysłowe w XX wieku i pojawianie
się wielu czynników wywołujących proces urbanizacji wsi, przyczyniły się do
postępującego regresu tradycyjnej kultury ludowej. Polscy badacze tej kultury,
świadomi procesu jej nieuchronnej zmiany, już w wieku XIX spieszyli
z "rejestracją" tego co dawne, rodzime, cenne dla wiedzy o tradycji ludowej, co
w każdej chwili może ulec przetworzeniu lub całkowitemu zanikowi. Tego co
jest świadectwem oryginalnej kultury regionalnej, a za jej sprawą też narodowej. O zbieranie i opracowywanie tej kultury dbają nadal ośrodki etnologiczne
(Kutrzeba-Pojnarowa,
1976, s. 21 - 49).
Obok biedoty miejskiej, w XIX i XX wieku mieszkańcy wsi stanowili
główne źródło siły roboczej dla przemysłu. Mieszkańcy wsi podmiejskich, bądź
położonych w pobliżu kopalń i tworzących się innych zakładów przemysłowych, przekształconych z czasem w osady przemysłowe (na przykład na
Górnym Śląsku) oraz ludność przybywająca ze wsi do miasta, do przemysłu wnosiła w tworzące się społeczności przemysłowe własny bagaż kulturowy.
Był on świadectwem ciągłości tradycji rodzinnych i miejsca pochodzenia,
z którym rzadko zrywano kontakty. Jednakże, w nowych warunkach dyktujących inny sposób i styl życia, stawał się on w znacznym zakresie
nieprzydatny. Warunki te sprzyjały innowacji kulturowej i tworzeniu się
nowych wartości oraz wzorów zachowań, a z czasem nowej tradycji będącej
odbiciem innego, bardziej otwartego na wpływy zew.nętrzne systemu kulturo-
148
wego. W takich ośrodkach przemysłowych jak śląski i łódzki, wytworzył się on
w ciągu kilku dziesiątków lat, z jednej strony, jako pochodna procesu zmiany,
z drugiej, jako własny dorobek kilkunastu pokoleń społeczności industrialnej
złożonej z robotników przemysłowych (w Łodzi, Żyrardowie - tkacze, na
Śląsku - górnicy, hutnicy i inni), obsługi technicznej i urzędników, rzemiosła
i handlu - usług związanych z potrzebami tych społeczności (BukowskaFloreńska, 1987b, s. 85-92; Stawarz, 1982a, s. 29-45).
Naukowe zainteresowania społecznościami skupiającymi się wokół rozbudowującego się przemysłu zrodziły się na terenie Europy w XIX wieku,
w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dotyczyly one położenia
i warunków bytowych robotników. Opracowania takie najbardziej znane są
dla terenów Warszawy, Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego (Pietraszek, 1973,
s. 37). Jako prekursora badań etnologicznych (etnograficznych) nad kulturą
robotniczą wymienia się Stanisława Ciszewskiego i jego monografię, w której
opisuje dwuzawodową grupę rolniczo-górniczą z okolic Sławkowa w Olkuskiem. Obok ogólnej charakterystyki
i opisu niektórych dziedzin kultury
materialnej i społecznej (ubiór, pożywienie, obrzędy i inne) sporo miejsca
poświęcił on folklorowi i wierzeniom (Ciszewski, 1886 - 1887). Nieco materiału
dotyczącego rodzinnego i publicznego życia robotników (przykłady z terenu
Łodzi, Warszawy, Żyrardowa i Zagłębia Dąbrowskiego) można znaleźć
w nielicznych opracowaniach z początku XX wieku, wśród których współcześni etnologowie jako najciekawszą cytują pracę ks. A. Wójcickiego z 1922 roku
Robotnik polski w życiu rodzinnem.
W pierwszej połowie XX wieku rozrastające się i stabilizujące rejony
przemysłowe oraz kształtująca swój obraz i tradycję kultura robotnicza, nie
leżały jeszcze w sferze zainteresowań badawczych polskiej etnologii. Badania
nad społecznościami robotniczymi podejmowali przedstawiciele innych dyscyplin naukowych zainteresowanych warunkami życia robotników lub bezrobotnych (Trawińska, 1961, s. 19 - 104; Stawarz, 1982 c, s. 148) i ich własnymi opisami
życia (Mysłakowski, Gross, 1938; Pamiętniki, 1933). Znane są z tego okresu
pierwsze koncepcje teoretyczne dotyczące kultury klasy robotniczej (Rudniański, 1932; Gross, 1938), bądź po prostu kultury robotniczej. Na przykład Stefan
Czarnowski w 1938 roku zwraca uwagę na powstanie nowej kultury, której
twórców, jak pisze, cechuje świadomość "sprawiedliwości", "braterstwa",
"godności ludzkiej", "myślenie konkretne ... materialnymi kształtami". Podkreśla istnienie etosu mas robotniczych, próbując zanegować dotychczasowe
mniemanie jakoby postęp i mechanizacja pracy miały "wyjaławiać proletariat
z wszelkiej zdolności do tworzenia wartości duchowych". Po dłlłższym
wywodzie stwierdza, iż "Fakty nie potwierdzają słuszności tego poglądu. Kultura
robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie,
choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak
człowieczeństwem przenikniętej kultury" (Czarnowski, 1946, s. 101 - 120).
149
Poglądy te miały oparcie nie tylko w obserwacjach i przemyśleniach
własnych, we wspomnianych wyżej publikacjach przedstawicieli, zwłaszcza
ówczesnych lewicowych prądów filozoficznych, ale też we wcześniej publikowanych materiałach rozproszonych w najczęściej nieprofesjonalnych wydawnictwach. Zaliczyć tu można między innymi ogłaszane w poznańskiej
"Warcie" podania i legendy dotyczące śląskiego górnictwa, przez pochodzącego z Wielkopolski zbieracza folkloru górniczego, Skromnego (pseudonim),
1875, o czym obszernie pisze Józef Ligęza w wydanej przed kilkunastu laty
monografii Podania górnicze z Górnego Śląska (Ligęza, 1972). Podobne
materiały, wzbogacone opisem pierwszych procesów industrializacyjnych
w Tarnowskich Górach, Gliwicach, Katowicach i okolicy, można znaleźć
w artykułach Józefa Lompy pochodzących z XIX wieku i opublikowanych
przez A. Zielińskiego dopiero w 1984 roku (Simonides, 1989c, s. 12, 25).
różnych przejawach życia robotniczego na początku wieku XX, zwłaszcza wśród społeczności górniczych na Górnym Śląsku, interesujący materiał
znajdujemy w ukazujących się w okresie międzywojennym monografiach
miejscowości, takich jak: Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry czy
Świętochłowice. Stanisław Wallis ówczesny zbieracz miejscowego folkloru,
a także założyciel kolekcji muzealnej, w rozdziale monografii Świętochłowic
zatytułowanym "Sztuka ludowa", zamieścił szczegółowe informacje o kulturze
aż 15 wsi przemysłowych w centrum Górnego Śląska. Opisując kulturę
ludności pracującej równolegle na roli i w przemyśle, bądź tylko w górnictwie
i przemyśle, zwrócił po raz pierwszy uwagę na wyrabianie przedmiotów
codziennego użytku, często zdobionych, z odpadów pochodzenia przemysłowego, jak blachy, płytki ż.elazne, druty, węgiel (używany do rzeźbienia) i inne
(Wallis, 1931, s. 196-200).
Nacjonalistycznie zorientowane badania nad kulturą ludową Śląska prowadzili etnografowie niemieccy już od około 1919 roku, między innymi pod
kierunkiem Alfonsa Perlicka (Bytomskie, Gliwickie, Opolskie) uwzględniając
także "ludową kulturę stanu robotniczego" (Perlick, 1943). Szerzej o tym
wspomina Mieczysław Gładysz w opracowaniu Stan i potrzeby nauki polskiej
o Śląsku opublikowanym w wydawnictwie powstałego w 1934 roku Instytutu
Śląskiego w Katowicach. W podsumowaniu stanu i potrzeb ówczesnej etnografii śląskiej, której przedstawiciele podejmowali w latach trzydziestych
naukowe penetracje terenu, zbierając zabytki dla tworzonego Muzeum Śląskiego, nie podjął jednak wątku badań kultury powstałej tu społeczności
przemysłowej. Skupił się, podobnie jak inni badacze tego okresu, na gromadzeniu wiedzy o ulegającej regresowi kulturze chłopskiej. Przyczyną była świadomość, że śląska kultura chłopska posiada cechy świadczące nie tylko o tradycjach regionalnych lecz także narodowych (Gładysz, 1936, s. 157 - 187).
W okresie międzywojennym opublikowano tylko część materiałów zebranych
przez zespół (Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, Mieczysław Gładysz, Jerzy
a
150
Longman, Longin Malicki), dotyczących głównie Beskidu Śląskiego z Cieszyńskiem, Opolskiego, Pszczyńskiego (Bazielich, 1973, s. 711 - 713), w mniejszym
stopniu Rybnickiego i Katowickiego. Syntezę zebranych materiałów, uwzględniającą szersze wzmianki o części przemysłowej regionu, opublikowano dopiero w latach pięćdziesiątych (Ligęza, 1948, s. 167 -209; Gładysz, 1959,
s. 453 - 522).
Podobnie sprawa wyglądała w innych regionach Polski, gdzie przez długi
czas, jeszcze po 1945 roku, zajmowano się przede wszystkim zbieraniem
i dokumentowaniem
kurczących się zasobów tradycyjnej kultury chłopskiej,
badano jej przemiany, nie próbując opisu kultury funkcjonujących już od lat
społeczności skupionych wokół centrów przemysłowych. O ile historycy
podejmowali i rozwijali na coraz szerszą skalę badania dotyczące "polskiej
klasy robotniczej", nie biorąc jeszcze, w latach 1945 - 1956, pod uwagę
problematyki kultury (A. Stawarz wymienia takich autorów, jak: T. Lepkowski, S. Kolabiński, L Pietrzak-Pawłowska,
N. Gąsiorowska i inni), etnolodzy
dopiero zaczęli właściwie dostrzegać to pole badawcze. Za pierwsze, szersze
tego sygnały, można uznać zainteresowanie twórczością plastyczną górników,
zwłaszcza zaś wyrobami i rzeźbą węglową oraz solną (Życki, 1949; Żywirska,
1949; 1951; 1952; Gładysz, 1952; Seweryn, 1952), a także muzycznym folklorem górniczym (Ligęza, 1952; Wallis, 1952; Dygacz, 1960).
Za przełomowy moment w wytyczeniu nowych kierunków badań przyjmuje się metodologiczną konferencję jaka miała miejsce 23 kwietnia 1956 roku
w Krakowie (Pietraszek, 1958, s. 401 - 431), z wprowadzającym w dysKusję
referatem profesora Kazimierza Dobrowolskiego (1958, s. 76 - 77). Zwrócił on
uwagę na "doniosłość historii kultury ludu pracującego" różnych formacji
w dziejach ogólnonarodowych,
na znikomą liczbę prac reprezentowanych
przez etnografię i inne dyscypliny naukowe, poświęconych kulturze robotniczej
XIX i XX wieku (zwłaszcza "kulturze materialnej, życiu rodzinnemu, zwyczajom, obyczajom i folklorowi robotniczemu"). Podkreślając konieczność wypełnienia tych luk badawczych stwierdził wówczas, iż jest to także istotna
dziedzina pracy etnograficznej. Realizacja głoszonego tu między innymi
postulatu badań społeczności robotniczych miała oparcie we wcześniej podjętych badaniach śląskich muzeologów i członków Komisji Etnograficznej
Instytutu Śląskiego w Katowicach (o czym będzie mowa szerzej w dalszej
części). Opierała się jednak przede wszystkim na doświadczeniach kra k o wskiego
ośrodka
badawczego, prowadzącego
badania pod kierunkiem
K. Dobrowolskiego.
Były to badania podjęte w 1951 roku przez Zakład
Etnografii Ogólnej UJ nad życiem i kulturą górników salinarnych w Wieliczce
w latach 1880-1939 oraz kontynuowane nad innymi ośrodkami przemysłowymi w ramach prac Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie. Efektem była w pierwszym rzędzie praca Danuty
Dobrowolskiej Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939
151
(później książka o poszerzonym zakresie), w której konsekwentnie zastosowano zalecane przez Dobrowolskiego integralne, możliwie wszechstronne ujmowanie badanych zjawisk. Wychodząc od zadań badawczych, scharakteryzowano źródła, przebieg badań i ich wyniki. Uwzględniono zarówno dzieje żupy
i zakładu produkcyjnego, jak i zagadnienia związane z pracą i swoistymi
cechami kultury i tradycji kulturowej badanej społeczności (Dobrowolska,
1958a, s. 288 - 314; Dobrowolska, 1965; Kutrzeba-Pojnarowa,
1981, s. 17 - 35).
Ta sama autorka, w tym samym czasie, opublikowała w "Etnografii Polskiej"
artykuł nie typowy dla dotychczasowych zainteresowań etnograficznych, dotyczący sposobu spędzania czasu wolnego robotników małopolskich, zwracając
uwagę na nowy element - "współczesną kulturę wczasową". Opracowanie to
jest relacją z badań zespołowych wymienionego Zakładu, prowadzonych
w latach 1949 i 1950 (Dobrowolska, 1958 b, s. 315 - 322).
Podobny charakter miały też prace Edwarda Pietraszka Wiejscy robotnicy
kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku
górniczym w X I X i X X wieku (l 966b ), czy Materiały do historii załóg
fabrycznych w Polsce południowej pod redakcją K. Dobrowolskiego,
opublikowane przez dwóch autorów w "Pracach Komisji Socjologicznej" (Hutka,
1966; Żychowski, 1966). Prace te uwzględniały zarówno życie społeczne
i kulturę materialną, jak i społeczno-kulturowe skutki funkcjonowania badanych zakładów.
O kulturze robotniczej "na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej
w Zagłębiu Krakowskim"
pisał wcześniej Edward Pietraszek (1964), zaś
o społeczno-kulturowych skutkach industrializacji, w związku z badaniami nad
grupą zawodową górników w Lubiążu, Antoni Stojak (1964).
Wymienione prace z pogranicza etnografii, historii i socjologii, otworzyły
nowy rozdział w badaniach etnologicznych nie tylko ośrodka krakowskiego,
lecz dały przykład nowych potrzeb i możliwości badawczych innym. Na
szerszy kontekst problematyki badań nad kulturą robotniczą zwróciły uwagę
późniejsze artykuły E. Pietraszka i D. Dobrowolskiej.
Jak już wspomniano wyżej, najwcześniej badania kultury robotniczej
podjęto na G ó rn y m Ślą sku. Pierwsze artykuły dotyczyły folkloru górniczego, słownego i muzycznego oraz sztuki i znalazły się w specjalnym
zeszycie "Polskiej Sztuki Ludowej" z 1952 roku (Żywirska, Ligęza, Wallis,
Gładysz). Problematyce związanej z tymi dziedzinami kultury śląskiego regionu przemysłowego poświęcono później wiele opracowań, zarówno o charakterze materiałowym, jak syntetyczno-podsumowującym.
Taki charakter ma na
przykład jedna z dwóch książek Józefa Ligęzy Śladami tradycji, w której
omówiono nie tylko podania, opowieści, przysłowia śląskie, lecz także tradycje
literatury górniczej z Polski południowej (1968; 1972). Podobny charakter
mają późniejsze publikacje. Należą do nich: Doroty Simonides, dotyczące
humoru i rymowanek, w których uwzględnia folklor przemysłowego Śląska
152
(1984; 1985), zbiory pieśni Adolfa Dygacza, poprzedzone ogólnym omowleniem (1960; 1987), bądź historyczną i formalną analizą etnomuzykologiczną,
jak w opracowaniach Krystyny Turek (1986a; 1986b).
W okresie powojennym zespół członków Komisji Etnograficznej Śląskiego
Instytutu Naukowego w Katowicach podjął badania nad tradycyjną kulturą
zawodowej grupy górniczej. Zakres badall był szeroki, bo obejmujący nie tylko
tradycje zawodowe (narzędzia pracy, ubiór, organizację pracy) i związaną
z nimi obyczajowość, lecz także problemy osadnicze, strukturę etniczno-społeczną, mieszkanie, pożywienie, wierzenia, plastykę, folklor. Prowadzono je w osiedlach przykopalnianych, miastach i wsiach o przewadze ludności
górniczej; ich wyniki opublikowano w 1964 roku w monograficznej pracy
zbiorowej opracowanej przez Józefa Ligęzę i Marię Żywirską Zarys kultury
górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie (1964). Wcześniej, w trakcie
zbierania materiałów, zaprezentowano uwagi o sposobie prowadzenia badań,
co stanowiło cenną wskazówkę metodologiczną dla późniejszych badaczy tego
regionu i podobnej problematyki (Żywirska, 1952, s. 127 - 130; 1953, s. 93 - 103).
Zgodnie z intencją wspomnianych autorów, ich praca, która wyprzedziła inne
monografie dotyczące kultury środowisk przemysłowych, stała się wskazówką
do podejmowania wielokierunkowych, szczegółowych inicjatyw badawczych,
zarówno na Górnym Śląsku, jak w Łodzi i w Warszawie. Warto wspomnieć, że
w tym samym czasie ukazały się w ramach "Górnośląskich Studiów Socjologicznych", wydawanych przez Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, dwie
książki poświęcone rodzinie górniczej i hutniczej (Mrozek, 1965; Adamski,
1966), które stanowią znakomite poszerzenie wiedzy o kulturze społecznej tego
przemysłowego regionu w badanym okresie, a także dowód na bliskość
obszarów badawczych współczesnej etnologii i socjologii kultury.
Począwszy od lat sześćdziesiątych etnolodzy śląscy, zwłaszcza związani
pracą zawodową z muzealnictwem, później z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach i jego Filią w Cieszynie, z Uniwersytetem Wrocławskim, Polskim
Towarzystwem Ludoznawczym, Komisją Etnograficzną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, prowadzili badania nie tylko nad stanem
zanikających form i procesem zmian w tradycyjnej kulturze chłopskiej i robotniczej (Kaczko, 1968, s. 90-107; 1982; Dubiel, 1968; Buko',vska-Floreńska,
1968, s. 62-92; 1985, s. 126-152). Dążyli także do w miarę pełnego przebadania, zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami, niektórych dziedzin kultury
śląskiej społeczności, zwłaszcza w regionie przemysłowym, który jako dominujący na obszarze Górnego Śląska, stał się z czasem głównym poligonem
badawczym pracujących tu etnologów. W ostatnim dwudziestopięcioleciu, jako
efekt tych dociekań, ukazały się w postaci artykułów i publikacji zwartych,
dalsze opracowania dotyczące między innymi folkloru słownego i muzycznego,
wierzeń, obrzędowości, sztuki niezawodowej, rodziny oraz zmierzające do
próby ujęcia syntetycznego roli tradycji w społecznościach zindustrializowa-
153
nych. Z ważniejszych wymienić tu trzeba kolejno, zbiór Podania i opowieści
Dąbrowskiego
Marianny i Dyonizjusza Czubalów (1984), dwie
prace Mariana Gerlicha o ludowych wierzeniach związanych z pracą w górnictwie i przemyśle, z interesującą antropologiczną
analizą relacji "wierzenia
a życie codzienne", "wierzenia a problem pracy" i "wierzenia i tradycyjny
światopogląd w perspektywie robotniczej obrzędowości rodzinnej" (1992a;
1989).
Charakter monograficznego opisu ma praca zbiorowa Górniczy stan ... ,
prezentująca wybrane dziedziny folkloru w powiązaniu z niektórym i zagadnieniami kultury społecznej (rodzina, wzory zachowaó, obrzędy), wierzeniami,
sztuką, pod redakcją Doroty Simonides (1988). Szersze ujęcie, pod tą samą
redakcją, prezentuje pozycja Folklor Górnego Śląska (Simonides, 1989 a), która
obejmuje co prawda cały Śląsk (z rolniczym Opolskiem), zamieszczono tu
jednak sporo materiału dotyczącego specyfiki kulturowej regionu przemysłowego. Wart podkreślenia jest fakt uwzględnienia, między innymi, rozdziałów
dotyczących: "literatury dla ludu", której rozwój był możliwy dzięki istnieniu
drobnych przedsiębiorców przemysłowych - drukarzy, "ruchu śpiewaczego"
i "muzykowania", tak typowych właśnie dla śląskich osad robotniczych,
podobnie jak amatorski teatr. W książce tej zwraca się uwagę zarówno na
wątki archaiczne, jak i współczesne, w kontekście całościowego, systemowego
ujęcia kultury i tradycji.
Interesujący materiał z badaó nad obrzędowością rodzinną w katowickiej
aglomeracji przemysłowej zebrały dwie autorki: Halina Gerlich i Krystyna
Turek. Pierwsza z nich prowadziła badania w latach 1975 -1976 w środowiskach miejskich. głównie zaś w Katowicach, obejmując problematyką badawczą najważniejsze momenty z życia człowieka - Narodziny, zaślubiny, śmierć
(Gerlich, 1984). Druga, zajęła się wyłącznie zwyczajami, obrzędami i śpiewami pogrzebowymi, dokonując dokumentacji dawnego i współczesnego repertuaru pieśni wykonywanych na Górnym Śląsku. Badaniami terenowymi
i archiwalnymi w Jatach 1988 - 1992 objęła aglomerację górnośląską i niektóre
miejscowości w Gliwickiem i Opolskiem. Wyniki pracy, łączącej dwie postawy
badawcze - etnograficzną i muzykologiczną (bogata część z zapisem nutowym), zawarła w książce Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na
Górnym Śląsku (Turek, 1993).
Jak już wspomniano wyżej, w badaniach kultury śląskiego regionu przemysłowego podjęto też problem amatorskiej sztuki robotników, szczególnie
górników zaangażowanych w jej uprawianie zarówno w dziedzinie malarstwa,
rzeźby, jak i innych form plastycznych. Wykorzystuje się w niej od wielu lat
odpady pochodzenia przemysłowego i węgiel. Badania, rozpoczęte przez
M. Żywirską, prowadzili inni intensywnie w latach 1958 - 1994 zarówno drogą
penetracji terenowych i kontaktów osobistych z twórcami, jak i przez
dokonywanie okresowych przeglądów dzieł twórców przystających do zez Zagłębia
154
społów amatorów spotykających się w lokalnych domach kultury i biorących
udział w konkursach i wystawach organizowanych przez muzea w Zabrzu,
Bytomiu, Rybniku, Wodzisławiu, Katowicach. Z tej okazji ukazywały się liczne
katalogi wystaw o charakterze tekstów autorskich, z rejestrami twórców i ich
prac. Badania terenowe publikowano sukcesywnie w artykułach, w rocznikach
muzealnych i "Polskiej Sztuce Ludowej" (Bukowska-Floreńska,
1970; 1972;
1973; 1983) oraz jako publikacje zwarte (Żywirska, 1959; Bukowska-Floreńska, 1987 s; Fiderkiewicz, 1994). Prace dotyczące twórczości śląskich robotników mają najczęściej charakter opracowań monograficznych. Uwzględniają
sylwetki twórców i analizę formalną ich prac. Podkreśla się w nich jednak nie
tylko wartości formalno-estetyczne lecz także społeczno-kulturowe, wynikające
z konkretnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i tradycji kulturowych
przemysłowego regionu. Taki materiał zawiera zwłaszcza książka I. Bukowskiej-Floreńskiej Twórczo.fć plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego
Śląska ... , mająca charakter monografii etnologiczno-socjologicznej
uwzględniającej także aspekt historyczny warunków w jakich kształtowała się ta
twórczość (1987a, s. 35-41 i 138-140).
Badaczy śląskich społeczności przemysłowych interesują coraz bardziej
także różne przejawy kultury społecznej oraz czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, oddziaływające na zmiany w sposobie i stylu życia, w systemie kulturowym
i systemie wartości. Ujawnia się to w życiu rodzinnym, zachowaniach i specyfice funkcjonującej tu współcześnie tradycji (Jaworski, 1967, s. 18-56; Kaczko,
1982, s. 75-80; Bukowska-Floreńska,
1968; 1983, s. 126·152; 1988, s. 253-278;
1993; 1991). Są opracowania, które mają już charakter podsumowujący,
a nawet syntetyzujący wiedzę o tradycji kulturowej społeczności industrialnych, jak określa się ludność zamieszkującą od wielu pokoleń region przemysłowy, która zdołała już w znacznym stopniu wytworzyć własną kulturę
i tradycję. Ma to znaczenie dla świadomości tożsamości społeczno-kulturowej
tej ludności (Bukowska-Floreńska,
1983; 1987b; 1988; 1994a; 1994b, s. 72-82).
Takie ukierunkowanie badań i dociekań etnologicznych stało się w ośrodku śląskim możliwe i konieczne ze względu na głębokość wewnętrznych zmian
kulturowych i społecznych jakie zaszły w regionie już w XIX wieku, ulegając
utrwaleniu i pogłębieniu w wieku XX. Zainteresowania badawcze w drugiej
połowie XX wieku zostały jakby zobligowane konkretnymi warunkami środowiskowymi z jakimi ma do czynienia badacz. Niemałą rolę odegrała też
współpraca niektórych etnologów z istniejącym do początku lat osiemdziesiątych Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, który prowadził
tu także interdyscyplinarne
prace badawcze (Bukowska-Floreńska,
1987b,
s. 98-99; 1992c; 1994c; Łysik, 1975).
Badania nad społecznością robotniczą i jej kulturą rozwinął także szeroko
oś r o d e k ł ó d z k i. Zapoczątkował je w latach sześćdziesiątych tego wieku.
Poprzedziły je powojenne (pod koniec lat czterdziestych) badania archiwalne
155
prowadzone przez członków PTL nad migracją ludności wiejskiej do przemysłowej Łodzi. Badania terenowe związano pierwotnie z Łodzią, ośrodkiem
przemysłu włókienniczego, w którym dominują kobiety (w przeciwieństwie do
śląskiego górnictwa i hutnictwa). Prowadziły je wspólnie etnograficzne placówki Uniwersytetu Łódzkiego i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN
w Łodzi. Współpracowano także z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN i Katedrą Socjologii. Tematyka kultury robotniczej weszła
również do programu działalności Akademickiego Koła Ludoznawców przy
Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Już od 1957 roku rozpoczęto
starania o utworzenie skansenu domów robotniczych w centrum Łodzi
(skansen istniał kilka lat).
Większość materiałów w postaci artykułów publikowano od początku
w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" wydawanych do dziś przez PTL.
Wiele też pozycji ukazywało się w ogólnopolskich czasopismach etnograficznych: "Etnografii Polskiej", "Ludzie", "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w różnych pracach zbiorowych.
Etnolodzy łódzcy rozpoczęli swe badania, podobnie jak wyżej wymienieni,
od tak zwanej tradycyjnej kultury (częściowo na zamówienie Związku Zawodowego Włókniarzy), opisując obyczajowość, zwyczaje świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie oraz folklor (Lipiński, 1965; Lechowa, 1961; Matysiak-Polakowa,
1964; Dekowski, 1982). Już w 1963 i 1968 roku, przy
współpracy z Pracownią Etnograficzną IHKM PAN w Łodzi, prowadzono
badania nad czasem wolnym robotników łódzkich. Przygotowywano
też
założenia szerszych badań realizowanych w dzielnicy Łodzi - Księży Młyn
(Lipiński, 1970; Piotrowski, 1970). Oddział Łódzki PTL zainicjował konkurs
na folklor robotniczy Łodzi i wraz z Katedrą Etnografii Uniwersytetu
Łódzkiego i Działem Etnografii M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego
w Łodzi robocze seminarium - dyskusję poświęconą badaniom kultury
robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi (10 - 11 marca 1972).
Prezentowano na niej dorobek nie tylko badaczy łódzkich (Lechowa, 1973,
s. 63 - 78; Władykowa, 1973, s. 111- 116), ale także wypowiedzi przedstawicieli
różnych ośrodków i dyscyplin. Pozwoliło to na dyskusję wskazującą dalsze
potrzeby i kierunki badań kultury społeczności przemysłowych. Materiał
zamieszczono w kolejnym, 15 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych"
z 1973 roku. W sześć lat później ośrodek łódzki stał się ponownie inicjatorem
i organizatorem ogólnopolskiej sesji naukowej na temat etnografii ośrodka
przemysłowego, która odbyła się 12 -13 września 1977 roku z okazji Walnego
Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. Tym razem kontynuatorem
idei
profesor Zawistowicz-Adamskiej była profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska i współpracujący z nią od lat badacze kultury robotniczej Łodzi. Sesja dała
możliwość podsumowania dotychczasowych prac badawczych w skali ogólnopolskiej, które, jak się okazało, były jeszcze wówczas w fazie przede
156
wszystkim gromadzenia materiału faktograficznego i opisowego. Wszystkie
wypowiedzi opublikowano w 21 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych",
wydanym w 1982 roku.
Podsumowaniem
wiedzy o kulturze robotniczej Łodzi są opracowania
B. Kopczyóskiej-Jaworskiej
opublikowane w monografii miasta Łodzi i we
wspomnianym tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" (1980, s. 493 - 507:
1982, s. 15-34). Wydano też drukiem zbiór materiałów z ogłoszonego w 1972
roku konkursu na folklor robotniczy Łodzi Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie
konkursu, pod redakcją B. Kopczytlskiej-Jaworskiej,
J. Kucharskiej i J. P.
Dekowskiego. Opracowanie to wniosło sporo wiedzy na temat mieszkatl
łódzkich robotników, kojarzenia małżeóstw i wesela, świąt dorocznych, form
odpoczynku w czasie wolnym oraz tekstów muzycznych (z nutami) pieśni
śpiewanych z różnych okazji. Badania w ośrodku łódzkim są kontynuowane.
Od blisko dwudziestu lat prowadzone są także badania nad kulturą
robotniczą w największym na Mazowszu ośrodku przemysłowym - w Żyrardowie. Są to badania ośrodka
warszawskiego.
Badania te podjęli w 1976
roku pracownicy Katedry Etnografii (obecnie Katedry Etnologii i Antropologii
Kulturowej) Uniwersytetu Warszawskiego, zainteresowani obyczajem i modą,
rozumianymi jako swego rodzaju kody informacyjne w stosunkach międzygrupowych. Tematem badaó był obyczaj i moda w środowisku robotniczym
Żyrardowa w XIX i na początku XX wieku. Jak pisze Andrzej Stawarz,
ponieważ przyjęto dość szerokie definicje "obyczaju" i "mody", badania objęły
w zasadzie całą kulturę robotniczą w Żyrardowie oraz mieszkatl.ców podżyrardowskich wsi. Objęto też nimi środowiska inteligenckie i mieszczaóskie
(Stawarz, 1986). W badaniach, które w pierwszym etapie trwały cztery lata,
brano pod uwagę zarówno materiał z penetracji terenowej, jak i źródła
archiwalne, opisowe i ikonograficzne. Pozwoliły one na opracowanie wiedzy
o organizacji życia rodzinnego, obrzędowości, ubiorach, urządzaniu wnętrz,
o czasie wolnym i formach świętowania od kotlca XIX wieku do roku 1939.
Wyniki badaó zaprezentowano
między innymi na konferencjach w Łodzi
(szczególnie w 1977 roku), w Żyrardowie i stopniowo publikowano. Podsumowaniem pierwszego etapu badań, zakoóczonego w 1980 roku, była praca
zbiorowa Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii
miasta), pod redakcją Andrzeja Woźniaka. Zespół autorski uwzględnił zarówno obszerne omówienie źródeł i stan badaó nad kulturą robotniczą, jak
materiały dotyczące pochodzenia i struktury społeczności miasta (A. Stawarz, 1982a), życie rodzinne (A. Kuczyóska-Skrzypek,
1982a: J982b), obrzędy
(A. Woźniak, 1982 b) oraz wiedzę i religijność robotników (E. Bulka-Laskowska, 1982).
Mimo, iż od 1981 roku Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego nie
kontynuuje już badań zespołowych w Żyrardowie, dotychczasowe stały się,
podobnie jak to było na Śląsku i w Krakowie, inspiracją do dalszych
157
pogłębionych dociekaó indywidualnych, najczęściej przy współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych (Stacja w Żyrardowie) i Towarzystwem Przyjaciół Żyrardowa, wydawcami wspomnianej publikacji. Kolejne
opracowania publikowano w "Etnografii Polskiej" (Stawarz, 1982c), w"Łódzkich Studiach Etnograficznych"
(Kuczyńska-Skrzypek,
1982b; Woźniak,
l 982a), w popularnonaukowej serii "Biblioteka Wiedzy o Żyrardowie", w różnych p:-acach zbiorowych i jako pozycje indywidualne. Szczegółowy wykaz
tych publikacji zamieszcza na końcu swego artykułu A. Stawarz, podsumowując dziesięciolecie badaó nad kulturą robotniczą Żyrardowa we wspomnianym
wyżej tekście w "Etnografii Polskiej". Część swego dorobku wieloletnich
badań A. Stawarz zawar! także w książce Żyrardów. Narodziny społeczności
( 1830 - 187U), poświęconej zagadnieniom związków między strukturą społeczną a kulturą (1985).
Zespół żyrardowski, zainteresowany badaniami kultury robotniczej Żyrardowa na tyle się rozrósł w latach osiemdziesiątych, że powstała idea stworzenia
Centrum Badaó Kultury Robotniczej, którego podstawę mieli stanowić przedstawiciele ośrodka warszawskiego związani z Katedrą Etnologii i Antropologii
Kulturowej w Uniwersytecie Warszawskim, JHKM PAN w Warszawie i Muzeum Okręgowym w Żyrardowie.
W ostatnich latach ukazują się kolejne materiały z badań kontynuowanych
przez badaczy Żyrardowa w, jak mówią, "modelowym ośrodku miejsko-przemysłowym" (Stawarz, 1986; 1989; 1993).
Chcąc w pełni ogarnąć badania polskie nad środowiskami przemysłowymi,
należałoby uwzględnić dociekania przedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historyków, socjologów i ekonomistów, w tym wieloletni dorobek Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN (wydawane do użytku wewnętrznego liczne "Zeszyty Komitetu Badaó. Rejonów Uprzemysławianych" dostępne
w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i w prywatnych bibliotekach osób
biorących udział w badaniach od lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych). W tym artykule z założenia pomijam je (a temat zasługuje na
odrębne opracowanie), ograniczając się do wyboru ważniejszych badań etnologicznych prowadzonych przez przodujące w omawianym zakresie ośrodki.
Choć badania tradycji kulturowej i kultury ludności ośrodków i regionów
przemysłowych nadal są podejmowane, to etnologiczna wiedza w tym zakresie
jest ciągle niewystarczająca.
Muzeolodzy zobowiązani do gromadzenia materialnych przejawów kultury, w przypadku kultury robotniczej mają zadanie niełatwe. Podejmują więc
dyskusję nad tym co konkretnie należy zbierać, by udokumentować nie tylko
odległą przeszłość kulturową lecz także teraźniejszość. Problem ten podniosła
Barbara Bazielich na jednej z łódzkich konferencji, dotyczących badania
kultury robotniczej, próbując określić ramy kol.ekcjonerstwa etnograficznego
przez reprezentatywne egzemplarze zabytków (Bazielich, 1982, s. 81- 87).
158
Podejmowano też dyskusje nad zakresem kolekcjonerstwa kultury robotniczej.
Jednym z przykładów może być "dyskusja przy redakcyjnym stole" zwołana
w marcu 1985 roku w ówczesnym Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych
i Narodowo - Wyzwoleńczych w Warszawie (Przy redakcyjnym stole ... , 1986).
Brali w niej udział przedstawiciele kilku muzeów i uniwersytetów polskich
(historycy' i etnolodzy), z których wypowiedzi wynikała potrzeba pełnego
dokumentowania
zarówno tradycyjnej kultury materialnej, jak i umysłowej
robotników. Trudności w decyzjach kolekcjonerskich wiążą się z faktem, iż
kultura materialna robotników i innych współczesnych społeczności i grup
społecznych, to przede wszystkim standardowe wyroby masowe, w których
produkcji uczestniczą co prawda nieraz sami użytkownicy, ale które są raczej
dokumentem inżynierskiej myśli technicznej i wchodzą w zakres zbiorów
muzeów techniki. Tylko nieliczne obiekty mogą być zatem brane pod uwagę
jako wartości obrazujące regionalną, przemysłową tradycję kulturową.
Nieco lepiej przedstawia się sytuacja z określeniem zakresu prac badawczych, który, jak już wspomniano, pierwszy zarysował K. Dobrowolski,
a rozwinęli jego uczniowie i inni badacze kultury· robotniczej w społecznościach industrialnych.
Badania nad kulturą grup zawodowych i robotniczych zrodziły zainteresowania bardziej ogólną problematyką, jaka wiąże się z tą płaszczyzną dociekań
etnologicznych. Przede wszystkim zastanawiano się nad pojęciem "kultura
robotnicza" w kontekście dotąd badanej kultury ludowej (w rozumieniu kultury chłopskiej). Prekursorską wypowiedzią w tym zakresie jest artykuł
Edwarda Piet raszka Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury (1964, s. 143 - 162). Odwołał się on do Jana Stanisława
Bystronia, który już na początku tego wieku twierdził, iż kultura ludowa jest
własnością nie tylko warstw czy klas społecznych. Kultura robotnicza wywodząca się w znacznej części z wiejskiej, często była definiowana jako kultura
ludu pracującego. Wyodrębniano ją też jako klasową, zawodową, z pominięciem kultury rodzin i środowisk robotników. E. Pietraszek uważał początkowo, że nie można mówić o jedności środowiska zawodowego i rodzinnego,
trudno też zakładać wyraźną odrębność kulturową robotniczego środowiska.
Jak się okazało w późniejszych badaniach, między innymi na Śląsku, nader
liczne grupy zawodowe górników i hutników, tworzące zrąb tutejszych
społeczności industrialnych, tę kulturową jedność środowiskową stworzyły
(Bukowska-Floreńska,
t 987b).
Zwracając uwagę na kulturę masową jako element kultury współczesnej,
rozumianej jako kultura współczesnych społeczeństwo
wysokim rozwoju
techniczno-przemysłowym
i urbanizacyjnym, Pietraszek dostrzegł, że nie wszystko w niej jest rzeczywiście masowe i standardowe, choć każda nowość może
tu być szybko upowszechniona, podczas gdy tradycyjna kultura ludowa jest
bardziej zachowawcza. I tę zachowawczość daje się także zauważyć w kulturach robotniczych.
159
Współcześnie, w sytuacji upowszechnienia się wysokich standardów kultury, zmienił się nie tylko obraz, ale i forma przekazu kultury chłopskiej
i robotniczej (urbanizacja kultury w wyniku industrializacji, wpływów kultury
masowej, procesów migracji). Stąd, zdaniem Pietraszka, na kulturę ludową
składałyby się dziś już raczej nie wytwory i instytucje, lecz przede wszystkim
zachowania. Dlatego stwierdził, że "problematyka zachowań (także w ramach
instytucji powszechnych) wysuwać się będzie chyba coraz bardziej na czoło
także w etnograficznych badaniach nad współczesną kulturą ludową" (Pietraszek, 1966a, s. 92). Słuszność tego założenia potwierdziły inne późniejsze
badania i publikacje etnologiczne, pojawiające się w miarę pogłębiania się
zainteresowań badawczych społecznościami regionów przemysłowych. Wspomnę tu dla przykładu kilka.
Kulturowe aspekty pracy badały Danuta Dobrowolska i Anna Zadrożyńska. D. Dobrowolska
oparła się na badaniach środowisk robotniczych
formułując, w dwóch opracowaniach poświęconych pracy: Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka i Praca w życiu człowieka, interesujące tezy dotyczące
funkcji pracy (1974; 1980). Ilustrowała je omawiając między innymi takie
zagadnienia, jak: droga do zawodu, miejsce pracy w systemie wartości
jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa,
praca a styl życia i inne.
A. Zadrożyńska, w książce Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic
o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, podjęła próbę teoretycznego
wyjaśnienia zjawiska pracy i nie-pracy, w wymiarze czasu, przestrzeni, człowieka, bytu i ich wzajemnych zależności. W analizie posłużyła się materiałem
z etnologicznych badań środowiskowych (mieszkańców wsi - robotników
z gospodarstwa rolnego oraz robotników z warszawskiej fabryki), jak i z literatury przedmiotu. W poznaniu, opisie i analizie zjawiska kultury zastosowała
układ modeli systemu kultury (Zadrożyńska, 1983).
Społeczno-kulturowymi
funkcjami tradycji w społecznościach industrialnych oraz systemem wartości w rodzinach śląskich w tych społecznościach
zajęła się Irena Bukowska-Floreńska
(między innymi książka Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, 1989),
opierając się na wieloletnich badaniach regionów przemysłowych: Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Rybnickiego Okręgu Węglowego. Tym razem
uwzględniła na równi tradycyjną kulturę ludową chłopską i robotniczą oraz kulturę współczesną różnych grup społecznych o rodowodzie robotniczym, dążąc
do stwierdzeń ogólniejszej natury (Bukowska-Floreóska, 1987b; 1992a; 1992b;
1992c; 1994a; 1994b). Wnioski sprowadziły się między innymi do wskazania, że
wielopokoleniowe społeczności regionu przemysłowego, posiadające wspólne
korzenie, historię, wspólnie pracujące i współżyjące, mogą stworzyć środowiskowy, względnie jednorodny system kulturowy i system wartości, oparte na
tradycji wytworzonej przez kolejne pokolenia. Tradycji, która zwłaszcza w zakresie systemu wartości ma znaczenie dla świadomości regionalnej toż-
160
samości społecznej i kulturowej, jest społecznym i jednostkowym punktem
odniesienia, ma znaczenie etyczne jako regulator i stymulator zachowań
i postaw społecznych. Jest także, w takiej nowoczesnej społeczności industrialnej przekazywana i kontynuowana,
szczególnie w sferze zachowań. Stąd
kultura współczesnych społeczności przemysłowych (zwłaszcza społeczna i duchowa) może i powinna być polem dociekań etnologów.
Problem zachowań związanych z sytuacją pograniczną na styku "swój obcy", na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, badał w ostatnich
latach Eugeniusz Kłosek. Badaniami objął zarówno starsze, jak i nowe osiedla
robotnicze w Świętochłowicach i Chorzowie. Zwrócił uwagę na zjawisko
współczesnych stosunków między ludnością miejscową i napływową. Wykorzystał wskazania integralnego podejścia badawczego K. Dobrowolskiego.
Przedmiotem analizy są wzajemne postawy, funkcjonowanie stereotypu świadomości zróżnicowania regionalnego, znajdującego oparcie w miejscowej
tradycji. Autor poruszył też problem czynników integrujących i dezintegrujących tutejsze współczesne społeczności (Kłosek, 1993). To zagadnienie jest
tematem prowadzonych badań socjologicznych w sąsiednim mieście Ruda
Śląska (red. Wódz, 1993).
Wzory zachowań w śląskich środowiskach robotniczych poddał analizie
etnologicznej Marian Gerlich. Interesowały go codzienne zachowania człon,'
ków rodzin robotniczych wynikające z pełnionych w nich naturalnych ról,
z rytmu dnia podyktowanego pracą zawodową i miejscową tradycją (Gerlich.
1992b).
Założenia wstępne teorii i metodologii nauki o kulturze ludowej w nowoczesnym społeczeństwie industrialnym,
w świetle dotychczasowego
stanu
badań etnologicznych tego zagadnienia, próbuje sformułować Jerzy Damrosz
w książce Kultura ludowa w spoleczelistwie industrialnym (1992). Interesując się
od dawna problemem przemian związanych z rozwojem cywilizacji industrialnej (1973a; 1973b), podjął problem teraźniejszości i przyszłości kultury ludowej
w społeczeństwie zurbanizowanym
i industrialnym. Problem to od dawna
dyskutowany,
obarczony w etnologii świadomością faktu nieuchronnego
regresu tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej, która znana jest i chroniona
w formach zabytków w muzeach, skansenach, w powielanych, wzorcowych
okazach sztuki ludowej w "Cepelii"; także świadomością coraz silniej rozpowszechniającej się kultury masowej, zunifikowanej, stechnicyzowanej. Utrzymuje
się, że nie ma w niej miejsca na "żywą" kulturę ludową. Damrosz próbując
bronić jej istnienia, wskazuje na potrzebę badań interdyscyplinarnych (wzorem
Dobrowolskiego) nad obecną i przyszłą kulturową rzeczywistością. Powtarza
od dawna stawiane przez etnologów pytania: co badać? jak badać? po co
badać? Szukając na nie odpowiedzi, przedstawia, w sposób może nieco
kontrowersyjny,
swój obszerny ogląd problemu i pogląd na współczesne
i przyszłe wartości funkcjonujące w coraz to szerszych "przestrzennych kręgach
161
społeczno-kulturowych". Wskazuje na "strefy życia człowieka", na "przestrzenny horyzont kulturowy o skali lokalno-regionalnej",
który w "tradycjach
ludowych oznaczał pojęcie "ojczyzny prywatnej", w przeciwieństwie do "ojczyzny ideologicznej".
Długi i obszerny wywód Damrosza można sprowadzić do ogólnej konkluzji, że "każdą kulturę, w tym kulturę ludową czy kulturę lokalno-regionalną, należy rozpatrywać w dwóch ujęciach: jako warstwę powierzchniową
(elementy bardziej zmienne, przejściowe, moda) i jako warstwę głębinową
(elementy bardziej stałe, powszechniki kulturowe, niezmienniki etyczne)".
Zatem badacz powinien interesować się składnikami trwałymi, symbiozą
człowieka z przyrodą i "nad przyrodą", z drugim człowiekiem. Kierunek
poszukiwań teoretyczno-metodologicznych
traktuje Damrosz także dwutorowo: jako badanie wiejskich, małych grup społecznych, żyjących w symbiozie
z przyrodą, opartych o bezpośrednie stosunki społeczne oraz jako badanie
społeczno-kulturowych kategorii zróżnicowania w czasie i przestrzeni (etnos,
etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmiana kulturowa), bez względu na
podział "wieś - miasto" (Damrosz 1973a; 1973b; 1985, s. 153 -187; 1992,
s.187-190).
W kontekście przedstawionego tu przeglądu ważniejszych badań i publikacji, będących z jednej strony dokumentacją stanu wiedzy etnologicznej
o regionach przemysłowych w Polsce, z drugiej, zbiorem przemyśleń dotyczących tego pola badawczego, ostatnia z omówionych pozycji wskazuje w jakim
kierunku mogą i powinny iść współczesne badania etnologiczne.
Warto też sobie uświadomić, że regiony przemysłowe to swoiste laboratoria
dla badań wielu aspektów tradycji funkcjonującej w kulturze społeczeństw
nowoczesnych. Dlatego, nadal nie zaniedbując badań tak zwanych kultur
tradycyjnych, należy prowadzić badania etnologiczne w społecznościach przemysłowych. Empiryczne i teoretyczne ich efekty (dotyczące tradycji "dawnej"
i "nowej") mają nie tylko znaczenie poznawcze lecz i praktyczne dla polityki
społecznej, kulturalnej, wreszcie dla wzajemnego rozumienia się ludzi z różnych
środowisk i regionów.
BIBLIOGRAFIA
Adamski Franciszek
1966
/lulIlik i jego rodzina. Badania nad środowiskiem zawodowym hutnika oraz składem
i typem rodziny hutniczej, "Górnośląskie
Studia Socjologiczne" t. 3.
Bazielich Barbara
1973
Stan etnoyrafii .Hąskiej po 1945 roku, "Zaranie Śląskie" z. 3.
1982
Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych, "Łódzkie
Studia Etnograficzne" t. 21.
Bukowska-Floreńska
Irena
1968
Z etnograficznych badań /lad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym,
"Kroniki Miasta Zabrza" z. 2.
II
-
Lud t. LXXVlIf
162
1970
Amatorska twórczo.~ć plastyczna w Zabrzu. Ruch zorganizowany, "Kroniki Miasta
Zabrza" z. 3.
1971
Współczeslla ludowa rzeźba w zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza"
z. 4.
1972
Malarstwo w etnograficznych zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza"
z. 5.
1973
Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, "Polska Sztuka
Ludowa" nr 2.
1983
Eugeniusz Bąk - malarz i rze=biarz z Szopienic, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3 - 4.
1985
Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie
Górnego Śląska, w: Kultura wsi - kryzys wartości?, pod red. J. Damrosza, Ludowa
Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
1987a
Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie
rzeźby w węglu w XIX i XX wieku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia"
z. 8.
1987b
Spo/eczno-kulturowefunkcje
tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska,
Uniwersytet Śląski, Katowice.
Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury
1988
ludowej na Górnym Śląsku, w: Kultura ludowa sercem .~ląska, pod red. B. Bazielich.
Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne,
Wrocław.
1989
Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w systemie warto.~ci rodzimej ludności śląskiej.
Stan badań. postulaty badawcze. w: Śląska kultura ludowa. (Stan badań. studia
i szkice), pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice.
Śląskie uciechy i zabawy. Materia/y etnologiczno-folklorystyczne, pod red. 1. Bukow1991
skiej-Floreńskiej, PTL, Muzeum Górnośląskie, Bytom.
1992a
Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludno.~ci
śląskiej, w: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, pod. red. B. Bazielich,
Uniwersytet Wrocławski, Wrocław.
Rola tradycji w społecznościach zindustrializowanych i zurbanizowanych (na przy1992b
kładzie przemysłowych rejonów Górnego Śląska), w: Przeobrażenia społeczno-kulturowe wsi polskiej, pod red. J. Damrosza i H. Jastrzębskiej-Smolaga, Instytut Kultury,
Warszawa.
Customs and rites as a value stabilizing social bonds in the changing circumstances of
1992c
contemporary life, w: Ecology andfolklore I. cd. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź.
1993
Kulturowe uwarunkowania społecznej świadomości odrębności regionalnej Górnego
Śląska, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, pod red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski, Katowice.
Świadomość regionalnej tożsamo.~ci społeczno-kulturowej Ślązaków, w: Wspólnola
1994a
i odrębność regionalna, t. 1 Z problematyki tradycji. wartości symbolicznych i ludJ'cznych kultury, pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej,
Rybnicki Ośrodek Kultury.
Rybnik.
System wartości w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich, w: W trosce a rodzinę, pod
1994b
red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski. Katowice.
1994c
The degradation of the natural environment as an innovative factor of culture alld
folklore in Upper Silesia, w: Ecology and folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska,
Uniwersytet Łódzki, Łódź.
Ciszewski Stanisław
1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, "Zbiór Wiadomości do
Antropologii Krajowej" t. 10- 11.
163
Czarnowski Stefan
1946
Kultura, "Książka", Warszawa.
CzubaJa Marianna i Dyonizjusz
J984
Podania i opowieści z Zaglębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj, Śląski Instytut
Naukowy, Katowice.
Damrosz Jerzy
1973a
Wieś i per8pektywy rozwoju cywilizacji industrialnej, "Człowiek w Pracy i Osiedlu"
nr 6.
1973b
Kultura ludowa wohec przemian cywilizacji industrialnej, "Kultura i Społeczeństwo"
nr I.
1985
Rozważania o terainiejszości i przyszlości kultury ludowej w związku z problematyką
ciąg/rJ.I'ci kulturowej (warianty ujęć interdyscyplinarnych), w: Kultura wsi - kryzys
warto/óci1, op. cit.
1992
Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. GłówIle problemy i spory teoretyczne
oraz związki z praktyką spo/eczną w Polsce po 1945 roku, Instytut Kultury,
Warszawa.
Dekowski Jan Piotr
1982
Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego, "Łódzkie Studia
Etnograficzne" t. 21.
Dobrowolska Danuta
1958a
Górnicy salinarni w Wieliczce i ich ku/tura w latach 1880 -1939, "Etnografia Polska"
t. I.
1058b
Wczasy rohotnicze w Polsce Ludowej. Kształtowanie się nowej kultury socjalistycznej
mas pracujących. Studia i materia/y, "Etnografia Polska" t. 1.
1965
Górnicy salinami IV latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne
za/ogi
robotniczej, PA N, Kraków.
1968
Przeobrażenia 8po/eczne wsi podmiej8kiej, Wrocław.
1974
Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Warszawa.
1980
Praca w życiu człowieka, Warszawa.
Dobrowolski Kazimierz
1958
Droyi rozwoju etnografii pol.~kiej i jej obecne zadania, metody
związki z innymi
naukami (rozważania dyskusyjIle ), "Etnografia Polska" t. 1.
Dubiel Ludwik
1968
Mielerze i ..
kurzocy" nad K/odnicą, Bierawką i Rudą, "Zeszyty Gliwickie" t. 6.
Dygacz Adolf
1960
Pieśni gómicze. Studia i materia/y, "Śląsk", Katowice.
1987
Pieśni ludowe miasta KalOwice. Źródła i dok ument a(ja, Katowickie Towarzystwo
Spoleczno-K ulturalne, Katowice.
Fiderkiewicz Maria
1994
Śląscy "pariasi" pędzla i dłuta (1945 -1993), Muzeum Śląskie, Katowice.
Folklor roho/tliczej Łodzi ...
1976
Folklor robotniczej Lodzi. Pok/osie konkursu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej,
J. Kucharskiej i 1. P. Dekowskiego, "Literatura Ludowa" R. 12/15.
Gerlich Halina
1984
Narodziny. zaśluhiny. śmien'. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych.
Śląski Instytut Naukowy. Katowice.
Gerlich Marian Grzegorz
1989
Strachy. W kręgu dawnych śląskich wierzeń, Śląski Instytut Naukowy, Katowice.
164
1992a
Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a ::ycie codzienne, praca i obrzęd.
Uniwersytet Wrocławski, Wrocław.
1992b
Wzory zachowań a .flaskie środowiska robotnicze, w: W~pó/('zesne oblicze kullUry
ludowej na Śląsku, op. cit.
Gładysz Mieczysław
1936
Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, w: Stan i potrzeby nauki
polskiej o Śląsku, pod red. R. Lutmana, Instytut Śląski, Katowice.
1959
Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, l. 1 - 2, Instytut Zachodni, POl.nań.
Gross Franciszek
1938
Proletariat i kultura, Warszawa.
Hulka-Laskowska
Elżbieta
1982
Religijnoś(', wierzenia i tradycyjna wiedza robOlnik ów Żyrardowa drugiej polowy X/X
wieku we wspomnieniach Paw/a Hulki-Laskowskie{}o, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materia/y do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa.
Hutka Jerzy
1966
Środowisko robotników fabrycznych huty Z{}oda obecnie ZUT Zgoda, w: Materia/y do
historii zalóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. D. Dobrowolskiej, PAN,
Kraków.
Jaworski Eugeniusz
1967
Uwa{}i o współczesnym stanie tradycyjnej kultury ludowej w Górnośląskim Okręgu
Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. I.
Kaczko Krystyna
1968
Tradycyjne doroczne zwyczaje ludowe w Górnośląskim Okrrgu Przernysiowym. "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2.
W~półczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnego
1982
Śląska, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21.
Kłosek Eugeniusz
1993
"Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Uniwersytet
Wrocławski, Wrocław.
Kopczyńska-Jaworska
Bronisława
1980
Zwyczaje i obyczaje ludności /"odzi, w: Łódź. Dzieje miasta, Warszawa.
1982
Kultura .frodowiska robotniczego Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21.
Kuczyńska-Skrzypek
Anna
1982a
Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa na początku X X wieku, w: Tradycyjna
kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit.
1982b
Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrar
