-
Title
-
O folklorystyce polskiej w stulecie"Ludu" / LUD 1995 t.78
-
Description
-
LUD 1995 t.78, s.69-80
-
Creator
-
Krawczyk-Wasilewska, Violetta
-
Date
-
1995
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1953
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2104
-
Subject
-
folklorystyka
-
oświecenie
-
romantyzm
-
Lud - czasoppismo
-
Text
-
Lud, t. 78, 1995
VIOLETTA KRAWCZYK-WASILEWSKA
Katedra Wychowania Muzycznego
Uniwersytet Łódzki
o
FOLKLORYSTYCE
1. Formacja
romantyczna
POLSKIEJ
W STULECIE
"LUDU"
wobec folkloru
Rok 1802 zwykło się przyjmować jako datę wyjściową polskiej folklorystyki. Wtedy to narodził się - mający już dziś znaczenie historyczne - słynny
memoriał Hugo Kołłątaja, antycypujący program badań ludoznawczych i zamykający okres tak zwanej prefolklorystyki, o której istnieniu świadczą
odkrycia rękopiśmiennych zbiorków piosenek z wieku XVIII (Hernas, 1965).
Jednakże świadome i programowe zbieractwo materiałów - dziś określanych mianem folklorystycznych - rozpoczęło się w Polsce doby romantyzmu (Maślanka, 1984). Inicjatorem badań terenowych "z kosturem w ręku" był
legendarny Zorian Dołęga-Chodakowski,
za którym poszła duża grupa entuzjastów z Żegotą Paulim, Wacławem z Oleska, Ryszardem Berwińskim,
Romanem Zmorskim, Józefem Lompą, Janem J. Lipińskim, a przede wszystkim Lucjanem Siemieńskim i Kazimierzem W. Wójcickim. Owi zbieracze tak
zwanych "starożytności polskich i słowiańskich" gromadzili pieśni i podania
ludu w przekonaniu, iż uzyskują bezpośrednie źródło do poznania przeszłości
narodowej zachowanej w kulturze duchowej gminu, zamieszkującego tereny
rdzennie polskie i kresowe (Litwę, Białoruś i Ukrainę). Ich licznie drukowanym
zbiorom przyświecała motywacja literacka i narodowa a nie naukowa, dlatego
też publikacje te obciążone były - zależnymi od fantazji edytorów - interpolacjami, "obróbkami" literackimi i nieścisłościami regionalnymi, świadczącymi
o amatorskim podejściu do zagadnienia (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970).
W połowie XIX stulecia pojawiły się pierwsze próby rozważań teoretycznych na temat sensu i wartości owej "gorączki" zbierackiej. Podejmowali je J. I.
Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol i E. Dembowski,
jednakże - z dzisiejszego punktu widzenia - generalnie szli oni drogą
manifestu Chodakowskiego. W tej sytuacji nie zdobył zwolenników Ryszard
Berwiński, który w 1854 roku na kartach obszernego dzieła dowodził, iż
twórczość ludu nie ma charakteru samodzielnego, lecz jedynie przetwórczy
i domagał się, by poznawać ją drogą naukowej "krytyki" (Berwiński, 1854).
Mimo oburzenia z jakim się spotkał u współczesnych, był pierwszym, który
utorował drogę poszukiwań naukowych badaczom epoki pokolbergowskiej.
70
W romantycznej modzie na lubowanie się gminem w twórczości literackiej
i muzycznej oraz w atmosferze entuzjazmu dla zbieractwa terenowego dojrzewał Oskar Kolberg, górujący nad poprzednikami rzetelnością w gromadzeniu materiału, pozyskiwanego w toku regularnie prowadzonych badań terenowych (od 1839 roku przez lat pięćdziesiąt) na całym niemal obszarze ziem
polskich. Choć również amator i pasjonat, wykazał się jednocześnie ogromnym
talentem metodologicznym, wyrażającym się ewolucją jego programu badawczego. Początkowo zamierzał popularyzować pieśń ludową w salonach, dlatego też notował tekst wraz z melodią, systematyzując równocześnie gatunki
i podając miejsce ich znalezienia. Wobec nabieranego doświadczenia i powiększających się zbiorów zaplanował stworzenie kompleksowej systematyki pieśni
poprzez obserwację ich wariantów melodycznych z różnych terenów.
Niebawem jednak zmienił swe założenia badawcze, dostrzegając związek
pieśni z innymi elementami kultury chłopskiej, które równorzędnie począł
gromadzić i notować, choć nie zawsze potrafił właściwie objaśnić i zrozumieć
poszczególne zjawiska. Tak szerokie spectrum pozwoliło zbieraczowi wyabstrahować pojęcie regionu (określanego przezeń najczęściej mianem "prowincji"),
dla którego stworzył model monografii typu folklorystyczno-etnograficznego.
Za życia Kolberga ukazały się 33 tomy ułożone w "serie" (czyli regionalne
monografie encyklopedyczne), połączone wspólnym tytułem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pieśni,
muzyka i tańce l. Tytuł ten sam w sobie stanowi pierwszą polską definicję
i klasyfikację folkloru, realizując nieomal w całej rozciągłości oświeceniowy
program Kołłątaja. Rozległość dzieła Kolberga sytuuje naszego zbieracza na
pierwszym miejscu wśród innych europejskich kolekcjonerów folkloru. W dziejach zaś polskiej folklorystyki stanowi łącznik między romantycznym zbieractwem "starożytników" a unaukowioną folklorystyką epoki pozytywizmu.
2. Początki folklorystyki naukowej
W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia ugruntowuje się tendencja, aby
wszelkie poczynania w dziedzinie folkloru odbywały się zgodnie z wymaganiami nowoczesnej nauki europejskiej oraz odpowiadały pilnym potrzebom
poszerzania wiedzy o własnym kraju i narodzie żyjącym pod zaborami.
W okresie tym następuje rozwój archeologii, antropologii, językoznawstwa
oraz etnografii i etnologii, które takim terminom jak "kultura" i "cywilizacja"
nadają nowy sens. Jest to też czas upowszechniania się nowego terminu
"folklor", odkrytego przez Williama Thomsa w 1846 roku, a przeniesionego na
grunt polski przez Jana Karłowicza w 1888 roku 2.
1 Reedycja zbiorów
Kolberga powiększona o inedita obejmuje 68 tomów wydanych jako
Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań
1961-1990.
2 J. Karłowicz:
Folklore, "Wisła" t. 2, 1888, s. 84. Por. teź: W. Thoms, Folklor, "Literatura
Ludowa" 1975, nr 6, s. 37 - 39 (przekład V. Krawczyk).
71
Wraz z ukonstytuowaniem
się w 1874 roku Komisji Antropologicznej
Akademii Umiejętności i jej Sekcji Etnologicznej określony został program
badawczy niezbędnych prac ludoznawczych, które modyfikowano odpowiednimi uchwałami o charakterze instruktażowym (Jaworska, 1982). Tamże wiele
miejsca poświęcono zasadom gromadzenia materiałów folklorystycznych w terenie, wierności zapisu, sposobom weryfikacji tekstów (między innymi wnioskowano pomijanie obscenów), problematyce transkrypcji fonetycznej zapisów
gwarowych 3 oraz innym zagadnieniom edytorskim, jak również postulatom
ograniczenia prac zbierackich na rzecz interpretacyjnych.
Tak więc pod koniec XIX wieku inspiratorami badań nad folklorem są
pozytywistyczni uczeni, interpretujący literaturę i kulturę ludową z pozycji
etnologicznych, historycznych, językoznawczych i literackich. Prowadząc własne badania, kierują jednocześnie zespołami amatorów dostarczających materiał
terenowy i organizują instytucjonalne życie naukowe o wyraźnym międzyzaborowym oddziaływaniu. Głównym forum naukowej wymiany myśli stają
się czasopisma naukowe redagowane przez antropologów i filologów.
Pierwszym tego rodzaju periodykiem był "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Komisji Antropologicznej
Polskiej Akademii
Umiejętności w Krakowie), redagowany przez Izydora Kopernickiego w latach
lR77 - 18954. Tamże, obok Kopernickiego, materiały folklorystyczne publikują
kontynuatorzy tradycji Kolbergowskiej: Władysław Siarkowski, Władysław
Kosiński, Karol Matyas, Józef Rostafiński i Seweryn Udziela.
Ważniejszym ze względu na oddziaływanie i zawartość folklorystyczną był
miesięcznik krajoznawczy "Wisła", wychodzący w Warszawie w latach
1887 - 1916. Czasopismo to lokowało się na czołowej pozycji w zakresie opieki
nad amatorami (rekrutującymi się z postępowych mieszkańców prowincji),
dostarczającymi materiałów według dokładnych instrukcji i kwestionariuszy.
Do )903 roku "Wisłę" prowadził Jan Karłowicz, wybitny językoznawca
i twórca polskiej szkoły komparatystycznej w folklorystyce. W swych pracach
(Kapełuś, 1982a) poświęconych podaniom, bajkom i pieśniom lansował studia
oparte na szerokim materiale porównawczym polskim i obcym, odrzucając
tym samym przestarzałe poglądy Maxa Miillera (teoria solarna mitów), a także
romantyczną koncepcję o narodowym charakterze wątków bajkowych i pieśniowych. Dostrzegając poligenezę zjawisk folkloru zbliżył się do angielskiej
szkoły antropologicznej Tylora i Langa. Uwzględniał także historyczny aspekt
ewoluowania wątków podaniowych. Postulowana przezeń metoda badań
3 w związku z odkryciem
przez Lucjana Malinowskiego alfabetu fonetycznego, dyskusja
wokół problemu zastosowania transkrypcji fonetycznej trwała w Komisji od 1888 roku do roku
1890. Ostatecznie folkloryści postanowili odrzucić - jako nieczytelną - tę formę wydawania
tekstów i pozostawić dialektologom do dalszego wykorzystania.
4 Kontynuacją
tego czasopisma były "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne
i Etnograficzne" (1896 - 1919); redakcję działu etnograficznego prowadził Seweryn Udziela, autor licznych
prac o folklorze Galicji. organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
72
prozy ludowej wykazuje wiele zbieżności z metodą fińską (zwaną też porównawczo-geograficzną), bezpośrednio uczonemu polskiemu nie znaną (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 123-125). Tym samym Karłowicz kładzie podwaliny
pod nowoczesną komparatystykę folklorystyczną, która znajdzie zwolenników
dopiero w następnym pokoleniu.
3. "Lud" (1895 -1918) jako czasopismo folklorystyczne
Poza "Wisłą" doniosłe znaczenie dla rozwoju polskiej myśli folklorystycznej w początkach wieku XX miało czasopismo "Lud", wychodzące wówczas we
Lwowie jako organ Towarzystwa Ludoznawczego.
Już bowiem w pierwszym tomie redakcja (pod zarządem slawisty Antoniego Kaliny) zamieszcza obszerny artykuł metodologiczny Najnowsze prądy
w ludoznawstwie
autorstwa ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki
(Franko, 1895). Znamienne, że w artykule tym, będącym zresztą tekstem
odczytu wygłoszonego na pierwszym posiedzeniu naukowym TL, wyraz
"folklore" pojawia się jako angielski odpowiednik polskiego pojęcia "ludoznawstwo" i niemieckiego "Volkskunde". Pojęcie to autor traktuje szeroko,
choć odnosi do badań nad ludem, generalnie rozumianym jako "niższe
warstwy, które najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym". Opowiadając się
za nowoczesnymi badaniami w duchu szkół: migracyjno-historycznej i porównawczo-literackiej oraz antropologicznej, Franko wielokrotnie odwołuje się do
przykładów z zakresu tradycyjnej literatury ustnej: mitów, bajek i pieśni, czyli
klasycznego przedmiotu zainteresowań zbierackich i interpretacyjnych folklorystyki, od jej zarania po dzień dzisiejszy.
Tak rozumiane zjawiska folkloru znajdą szeroką reprezentację w kolejnych
tomach "Ludu", redagowanych przez następców Kaliny (po 1904 roku), a więc
Karola Potkańskiego (historyka), Seweryna Udzielę (etnografa) czy historyków
literatury - Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha.
Do 1918 roku ukazało się 20 tomów "Ludu", udzielającego swych łamów
cennym dla dokumentacji folkloru pracom materiałowym, przeważnie z terenu
Galicji (autorstwa B. Gustawicza, J. Świętka, H. Dobrowolskiego, L. Młynka,
H. Windakiewiczowej, W. Brzegi, S. Udzieli i innych). Sporadycznie też
publikowano materiały z innych terenów, że wymienimy Sieradzkie (I. Piątkowska), Poznańskie (W. Łabiński) czy Śląsk (W. Madłówna). Nadmienić tu
należy, że pod koniec XIX wieku prace badawcze nie były adekwatne do
wielkiej ilości prac zbierackich. Sytuacja ta niewiele zmieniła się po 1905 roku,
kiedy to Seweryn Udziela apelował w "Ludzie" do zbieraczy, by swe wysiłki
kierowali na opracowania i komentarze (Udziela, 1905).
Poza dokumentacją w zakresie bajek i pieśni szczególne miejsce w zainteresowaniach redaktorów "Ludu" zajmował tradycyjny teatr ludowy, czego
73
świadectwem są liczne artykuły pOSWlęcone szopce i ludowym widowiskom
bożonarodzeniowym (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik i inni)
oraz historyczne już studium syntetyzujące pl. Polskie widowiska ludowe
opracowane przez Adama Fischera w 1913 roku.
Charakterystyczną cechą przemian w profilu naukowym "Ludu" pierwszej
dekady nowego wieku było dostrzeżenie aktualnie występujących zjawisk
folkloru, których do tej pory nie poddawano obserwacji badawczej. Odnotowano więc fakt istnienia przekazów pisanych emancypującego się chłopstwa galicyjskiego, takich jak samorodne pisarstwo czy ludowe formuły
epistolograficzne. p'ropagowano też gromadzenie folkloru dziecięcego i żydowskiego; zauważono gwarę i folklor rekrutów polskich oraz ukraińskich, a także
folklor i język flisaków oraz lwowski folklor przedmiejski wraz z gwarą
złodziejską (Kapełuś, 1982b, s. 355 - 358).
W zakresie gatunków folkloru ówcześnie występujących, szczególny nacisk
położyła redakcja na gromadzenie przysłów, o czym świadczą wysoko cenione
przyczynki paremiograficzne
Franciszka Krceka, krytycznie uzupełniające
Księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych
polskich Samuela Adalberga (Adalberg, 1889 - 1894). Przy okazji należy nadmienić, że Krcek, w dziesiątkach
drobnych opracowań i recenzji prac obcych, rozproszonych
na kartach
licznych tomów "Ludu", przyczynił się do nowoczesnego oglądu zjawisk
folkloru.
Zamierzenia redakcji dotyczące folkloru Słowian ościennych realizowane
były w niewielkim stopniu i dotyczyły głównie materiałów ukraińskich
i huculskich oraz recenzji, w tym cennego zwłaszcza dorobku bajkoznawczego
czeskiego komparatysty J. Polivki.
Studia komparatystyczne
nad wędrownymi wątkami literatury ustnej
dominują w tomach z lat 1909 - 1912, zawierających interesujące pod względem
metodologicznym artykuły Stanisława Ciszewskiego i Adama Fischera oraz
słynną rozprawę filologa klasycznego Witolda Klingera, zatytułowaną Do
wplywu starożytno.ki
na folklor (Klinger, 1909). Podkreślić tu należy dorobek
"Ludu" w zakresie wzajemnych relacji literatury pięknej i folkloru. Te studia,
przynależne raczej komparatystyce literackiej, opublikowali: W. Bruchnalski,
S. Dobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S.
Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz i S.
Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988).
O rozległości zainteresowań folklorystycznych redakcji "Ludu" świadczy
też ogłoszenie w 1907 roku pionierskiego studium O metodach zbierania
i porządkowania
melodii ludowych Adolfa Chybińskiego, ojca nowoczesnej
etnografii muzycznej na gruncie polskim (Chybiński, 1907; 1910).
Tak więc w latach 1895-1918 "Lud" odegrał ważną rolę w programowaniu
rozwijających się badań nad folklorem, przynależącym - w owym czasie - do
74
szeroko pojmowanego przedmiotu zainteresowań ludoznawstwa, na którego
polu pracowali wyspecjalizowani amatorzy na równi z uczonymi reprezentującymi różne dyscypliny humanistyczne, społeczne, artystyczne i przyrodnicze. Stąd też rozmaitość metod i rozmaitość zagadnień poddawanych
naukowemu oglądowi. Wszystkie zaś działania podporządkowywano
naczelnemu celowi, jakim było pogłębienie samowiedzy o własnym narodzie w sytuacji życia pod zaborami.
4. Folklor w dwudziestoleciu międzywojennym
Odzyskanie niepodległości przyniosło nową rzeczywistość społeczną, kulturalną i naukową. Zmianie uległ stosunek do folkloru i kultury chłopskiej,
podlegając wpływowi ideologii regionalistycznej (propagowanej także poza
Polską) oraz orientacji agrarystycznej. Agraryzm jako doktryna ruchu ludowego nobilitował kulturę chłopską, dostrzegając w niej wartościową i godną
rozwoju część kultury narodowej.
Idee agrarystyczne ujawniły się, między innymi, w odkrywaniu dorobku
folklorystycznego
i literackiego pamiętnikarzy
chłopskich, że wymienimy
J. Kupca, H. Derdowskiego,
Jantka z Bugaja, S. Nędzę-Kubińca
czy
F. Kurasia. Idee regionalizmu zaś ukształtowały głównie koncepcje rodzime,
przeciwstawiające kulturę wsi polskiej - miejskiej kulturze kosmopolitycznej.
Regionaliści dostrzegali w folklorze i tradycji ludowej siły twórcze, zdolne do
pobudzenia ogólnonarodowej
sztuki i kultury.
Ten typ myślenia wpłynął na folkloryzację literatury, muzyki, plastyki
i twórczości scenicznej, ukształtował także koncepcję amatorskiego teatru
ludowego. Jędrzej Cierni ak, animator i realizator tej koncepcji, dążył do
wykreowania teatru chłopskiego, którego tworzywem były udramatyzowane
obrzędy i zwyczaje, tradycyjne i współczesne wraz z autentycznymi rekwizytami, strojem, muzyką i pieśniami ludowymi (Olcha, 1963).
W okresie międzywojennym kontynuowano
folklorystyczne zbieractwo
terenowe; nie ustawał również ruch amatorski, do czego w niemałym stopniu
przyczyniło się zorganizowanie sieci regionalnych kół Towarzystwa Krajoznawczego, powstanie muzeów regionalnych oraz czasopism typu "Ziemia" czy
"Orli Lot".
Naukowe zaś podejście do folkloru nie miało dawniejszego, jednostronnego
charakteru. W studiach etnograficznych, socjologicznych i kulturoznawczych
Adama Fischera, Aleksandra Brucknera, Stefana Czarnowskiego czy Kazimierza Moszyńskiego dochodziły do głosu nowe założenia teoretyczne i metodologiczne. Przeważać zaczął genetyczno-typologiczny,
interetniczny i historyczno-socjologiczny ogląd folkloru jako kategorii żywej, stanowiącej integralny
element kultury narodowej. Dla dziejów polskiej myśli folklorystycznej tego
okresu istotne znaczenie miało stanowisko socjologa Stefana Czarnowskiego
75
z roku 1929, obalające pokutujące przekonanie, iż folklor jest przeżytkiem
czasów pierwotnych i postulujące naukowe poznanie folkloru różnych grup
społecznych i zawodowych (Czarnowski, 1956).
W omawianym okresie na specjalne wyróżnienie zasługuje pierwsza w nauce polskiej syntetyczna monografia paremiologiczna Jana S. Bystronia - Przysłowia polskie (Bystroń, 1933), który - podobnie jak Karłowicz przy analizie
bajek i podań - włączył się bezwiednie w nurt światowych tendencji na tym
polu (Krawczyk-Wasilewska,
1986, s. 127).
W pracach filologów tego pokolenia (Witolda Klingera, Jana Janowa,
Stefana Vrtela-Wierczyńskiego czy Ryszarda Gansińca) dominowała szeroko
pojęta komparatystyka w postaci reminiscencji antycznych w folklorze polskim, słowiańskich zasięgów wątków bajkowych, legendowych i romansowych.
Właściwym zaś twórcą polskiej' szkoły komparatystycznej
okazał się Julian
Krzyżanowski, autor licznych studiów o związkach literatury (głównie staropolskiej) z literaturą ludową i popularną (Krzyżanowski, 1935) oraz prac
poświęconych bylinie i bajce.
Należy też wspomnieć o obecności folkloru na łamach "Ludu", który pod
redakcją Adama Fischera (w latach 1914 - 1939) zmienił charakter na bardziej
naukowy i antropologiczny, również dzięki tak znakomitym współpracownikom jak Jan Czekanowski czy Bronisław Malinowski. Unaukowienie czasopisma powoduje większe otwarcie na światowe badania. Szczególnego znaczenia nabierają więc liczne recenzje i artykuły informacyjne dotyczące prac
folklorystów za granicą. Sporo miejsca na łamach "Ludu" poświęcono folklorystyce słowiańskiej (czeskiej, słowackiej, słoweńskiej i łużyckiej), ale też
dostrzeżono prace folklorystów angielskich, francuskich, niemieckich, włoskich
i węgierskich (recenzja Karola Korany'iego). Pojedyncze informacje dotyczą
także folkloru greckiego, litewskiego, czy wreszcie panamskiego. "Lud" międzywojenny zawiera również całkiem pokaźną dokumentację w zakresie badań
folkloru obrzędowego (szopka i jasełka), a także muzycznego i choreograficznego w ujęciu metodycznym, gatunkowym, regionalnym i historycznym
(Karpińska, Niewiadomska, 1988).
5. Folklorystyka między filologią a antropologią
W powojennych dziejach polskiej myśli folklorystycznej osobną kartę
stanowią osiągnięcia badawcze Juliana Krzyżanowskiego (1882 - 1976), wybitnego historyka literatury polskiej, edytora i redaktora oraz teoretyka folkloru
i organizatora folklorystycznego środowiska naukowego.
Rozpoczęte przed wojną studia bajkoznawcze Krzyżanowskiego zaowocowały pionierskim katalogiem Polska bajka ludowa w układzie systematycznym,
opracowanym według międzynarodowego systemu Aarne-Thompsona
nawiązującego do metody fińskiej (Krzyżanowski, 1947). Poza licznymi studiami
76
z dziedziny bajki wszedł na grunt nowoczesnej paremiologii, zajmując się
genezą i systematyką przysłów polskich; dał temu wyraz w pracy Mądrej
głowie do,§ć dwie słowie oraz w krytycznej i powiększonej edycji dzieła
Adalberga (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Uczony opowiadał się za
wyodrębnieniem folklorystyki z etnografii i jej usamodzielnieniem. W swych
studiach nad teorią literatury ustnej i pisanej dowodził integralności obu
zjawisk, czym zjednał dla folklorystyki grupę młodych badaczy o orientacji
filologicznej (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski i inni).
Jednocześnie budował nowej folklorystyce instytucjonalne oparcie w Pracowni
Badań nad Literaturą Ludową przy Instytucie Badań Literackich Polskiej
Akademii Nauk w Warszawie. Powołał także do życia (w 1957 roku) pierwsze
polskie czasopismo folklorystyczne - "Literaturę Ludową", którego był
redaktorem do 1972 roku. Z licznych inicjatyw edytorskich uczonego na
specjalną wzmiankę zasługują: pionierski Słownik folkloru polskiego (1965)
i Dzieje folklorystyki
polskiej, doprowadzone do 1918 roku (Kapełuś, Krzyżanowski 1970; 1982).
Prace Juliana Krzyżanowskiego kontynuują i rozwijają długą tradycję
badań porównawczych· i genetyczno-historycznych.
Kierunek ten dominuje
zresztą w dorobku polskich folklorystów ostatniego półwiecza, których prace
prezentują wątki i motywy, a także całe teksty z opisem ich geografii (wpływy
szkoły fińskiej) oraz przenikania przez granice kulturowe i językowe.
Od połowy lat sześćdziesiątych polskie badania nad folklorem cechuje
szeroki rozrzut tematyczny i metodologiczny. Obserwuje się wzmożone zainteresowanie folklorem różnych środowisk zawodowych, nowatorskie ujęcia
folkloru dziecięcego (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides), a także wzrost
monografii i systematyk poświęconych pojedynczym gatunkom folkloru (na
przykład: balladzie - Jadwiga Jagiełło czy zagadce - Mirosław Kasjan).
Z kolei odkrycie takich zjawisk jak folkloryzm (Burszta, 1974, s. 309 - 311) czy
nowe oświetlenie ludowości literatury (Sulima, 1976) oraz języka folkloru
(Bartmiński, 1973; 1990) świadczą o toczącym się procesie poszerzania ogląd u
folkloru w kontekście interdyscyplinarnym.
Od 1972 roku "Literaturę Ludową" redaguje we Wrocławiu Czesław
Hernas. Zmieniając profil czasopisma, redakcja odchodzi od regionalnych
opisów folkloru słownego i otwiera się na nowoczesną myśl folklorystyczną.
Publikuje tłumaczenia i recenzje znaczących prac zagranicznych wyrosłych na
gruncie strukturalizmu,
semiotyki, kontekstualizmu
i etnolingwistyki oraz
patronuje współczesnym badaniom krajowym, tworząc zaczyn dyskusji nad
specyfiką istoty folkloru i jego funkcjonowaniem, zwłaszcza w obiegu współczesnym.
Coraz częściej pojawiają się studia świadczące o rozwoju myślenia o folklorze w sposób antropologiczno-kulturowy.
W tym aspekcie folklor jest
traktowany jako żywy element komunikacji społecznej, co wymaga badal1
77
z uwzględnieniem kontekstu kulturowego i sytuacyjnego, a także samego
wykonawcy i procesu wykonania.
Pod koniec lat siedemdziesiątych umacnia się problematyka związana
z nowym definiowaniem folkloru jako części kultury symbolicznej (wyrażanej
nie tylko słownie), co łączy się z koniecznością stosowania nowych metod
badania zjawiska w ramach usamodzielniającej się folklorystyki: Odnotować
tu należy falę prac o charakterze podręcznikowym (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Warto też
zwrócić uwagę na nowocześnie opracowane hasła "folklor", "folklorystyka",
"folkloryzm" na kartach Słownika etnologicznego (Staszczak, 1987) oraz nowatorskie ujęcia zjawisk folkloru na łamach czasopisma "Polska Sztuka Ludowa", o wyraźnie antropologicznym
zabarwieniu, zwłaszcza po poszerzeniu
profilu i tytułu czasopisma na "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (od roku
1990).
Na szczególne podkreślenie zasługuje też - znaczący w ostatniej dekadzie - rozwój badań etnolingwistycznych ze szczególnym uwzględnieniem
środków wyrazu w folklorze, głównie stereotypów językowych, topiki i formuł.
Największe osiągnięcia na tym polu ma ośrodek lubelski, w którym od roku
1988 Jerzy Bartmiński wydaje czasopismo "Etnolingwistyka".
Nowością ostatnich kilku lat są zainicjowane przez ośrodek łódzki badania
współczesnego folkloru w aspekcie ekologicznym. Doświadczenia w zakresie
tak zwanej ekologii ludzkiej i głębokiej inspirują potrzebę oglądu folkloru jako
wyrazu świadomości ekologicznej, stanowiącej relację między stanem a jakością życia społeczności w obliczu zagrożeń cywilizacyjnych, kulturowych,
politycznych i moralnych.
W ostatnim pięćdziesięcioleciu nastąpił poważny postęp w badaniach
polskiego folkloru muzycznego dzięki prężnie rozwijającej się etnomuzykologii,
zwłaszcza w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ale także
w poznańskim i katowickim ośrodku akademickim. Wymienić trzeba interesujący dorobek Jadwigi Sobieskiej, Jana Sadownika, Ludwika Bielawskiego, Anny Czekanowskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahliga, Bogusława
Linette'a czy Zbigniewa Przerembskiego, korzystających również z doświadczeń folklorystyki "filologicznej" i "antropologicznej".
Przypomnijmy też, że problematyka folklorystyczna interesuje również
filologów słowiańskich, działających w licznych ośrodkach naukowych. Jest
również bliska Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu,
patronującemu
licznym inicjatywom wydawniczym, z których największą było powołanie
w 1960 roku redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, kierowanej do 1987
roku przez Józefa Bursztę, po jego zaś śmierci przez Bogusława Linette'a; do
chwili obecnej ukazało się 67 tomów tego wydawnictwa.
Naszkicowane powyżej, jedynie najbardziej charakterystyczne,
kierunki
współczesnych badań folklorystycznych wskazują, że się one wzajemnie wspie-
78
rają i uzupełniają, choć często wychodzą z różnych założeń podstawowych.
Folklorystyka bowiem nie wypracowała sobie dotąd jednolitej metody badawczej, stanowiąc raczej system poglądów interpretacyjnych określonego fragmentu zmieniającej się kultury. Ciągle otwierające się możliwości nowych
interpretacji powodują, iż folklorystów nie ubywa, lecz przybywa wraz z rozwojem nauk o kulturze.
Na zakończenie należy dodać, że obecność folkloru i folklorystyki zaznacza
się nadal na łamach "Ludu", zarówno w studiach i artykułach, jak i recenzjach,
a także sprawozdaniach z konferencji i wydarzeń istotnych dla współczesnej
folklorystyki.
BIBLIOGRAFIA
Adalberg Samuel
1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Warszawa.
Bartmiński Jeerzy
1973
O języku Iolkloru, Ossolineum, Wrocław.
1990
Folklor. język. poetyka, Ossolineum, Wrocław.
Berwiński Ryszard
1854
Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1·2,
Poznań.
Bielawski Ludwik
1970
Rytmika polskich pieśni ludowych, PWM, Kraków.
1976
StreIowa teoria czasu i jej znaczenie dla antropologii muzycznej, PWM, Kraków.
1986
Drogi i bezdroża muzykologii polskiej, Ossolineum, Wrocław.
Burszta Józef
1974
Kultura ludowa - kultura narodowa. LSW, Warszawa.
Bystroń Jan Stanislaw
1933
Przysłowia polskie, PAU, Kraków.
Chybiński Adolf
1907
O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, "Lud" t. 13. s. 171·201.
1910
Etnografia muzyczna na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu
(25-29 maja 1909), "Lud" t. 16, s. 160-178.
Cieślikowski Jerzy
1967
Wielka zabawa, Ossolineum, Wrocław.
1975
Literatura i podkultura dziecięca, Ossolineum, Wrocław.
Czarnowski Stefan
1956
Kształtowanie się Iolkloru polskiego, w: Dzieła, t. 5, PWN, Warszawa.
Czekanowska Anna
1988
Etnografia muzyczna. Metodologia i metodyka, "Pomorze", Bydgoszcz.
1990
PolishIolk music: Slavonic heritage. Polish tradition. contemporary trends, Cambridge
University Press, Cambridge.
Dahlig Piotr
1987
Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, WSiP, Warszawa.
Fischer Adam
1913
Polskie widowiska ludowe, "Lud" t. 19.
79
Franko
Iwan
Najnowsze prądy w ludoznawstwie, "Lud"
1895
Hernas
t. I.
Czesław
W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki
1965
Jagiełło
polskiej, t. 1 - 2, PIW,
Warszawa.
Jadwiga
Polska hal/ada ludowa, Ossolineum,
1975
Jaworska
Wrocław.
Elżbicta
DziałalnoJć folklorystyczna Komisji AlItropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje jiJlklorystyki polskiej 1864 -1918, pod red. H. Kapeluś, J. Krzyżano-
1982
wskiego,
Helena
Kapełuś
PWN,
Jan Karlowicz (1836 -1903),
1982a
H. Kapełuś,
w: Dzieje folklorystyki
J. Krzyżanowskiego,
PWN,
polskiej 1864 -1918, pod red.
Warszawa.
"Lud". Oryan Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918), w: Dzieje, op. cit.
ł 982b
Kapełuś
Warszawa.
Helena,
Krzyżanowski
Dzieje folkloryslyki
1970
Julian
(red.)
polskiej
1800-1863.
Epoka przedkolbergowska,
Ossolineum,
Wrocław.
Dzieje folklorystyki
1982
Karlowicz
Folklore, .,Wisła"
1888
Karpińska
Grażyna
Warszawa.
Ewa,
t. 2.
Nicwiadomska
Maria
Bihliografia zawarto.vci ..Ludu" za lata 1895 -1985, PTL,
1988
Kasjan Jan
Wrocław.
Mirosław
Polska zagadka ludowa, Ossolineum.
1983
Klinger
polskiej 1864 -1918, PWN,
Jan
Wrocław.
Witold
1909
Kowalski
Do wpływ(JW starożytno.ki
na folklor, "Lud"
t. 15.
Piotr
W~półczesny jólklor i {()Iklorystyka,
1990
Kra wczyk- Wasilewska
PTL,
Wrocław.
Violetta
Wprowadzenie do {ólklorystyki, Uniwersytet
Łódzki,
WspMczesna wiedza a folklorze, LSW, Warszawa.
1979
1986
Krawczyk-Wasilewska
Violetta
Łódź.
(red.)
Ecology and Folklore, Łódź.
Ecology' and folklore 11, Łódź.
J992
1994
Krzyżanowski
Julian
Paralele, Warszawa.
1947
Pol.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, Warszawa.
1958 - 1960 Mądrej glowie doH dwie słowie, t. 1- 2, PIW, Warszawa.
1935
Krzyżanowski
1969-197R
Linette
(rcd.)
W oparciu a dzielo
Bogusław
Ohrzędowe pidni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wątków muzycznych
kryteriów wyznaczających regiony etnograficzne, KAW, Rzeszów.
1981
Maślanka
jako
Julian
1984
Olcha
Julian
Slownik folkloru polskiego, Wiedza Powszechna,
Warszawa.
Nowa księga przyslów i wyrażeń przyslowiowych polskich.
S. Adalberga, l. 1 -4, PIW, Warszawa.
1965
Polska folklorystyka
romantyczna, Ossolineum.
Wrocław.
Antoni
1963
Jędrzej Cierniak i jego dzieło. Wstęp do źródel i nurtów polskiego teatru ludowego,
Warszawa.
80
Przerembski Zbigniew
1994
Style i formy melodyczne polskie; pidni ludowej, IS PAN, Warszawa.
Sadownik Jan (red.)
1971
Pidni ludowe Podhala, PWM, Kraków.
Simonides Dorota
1969
Współczesna śląska proza ludowa, WSP, Opole.
1976
Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży, PWN, Wrocław.
Sobieska Jadwiga
1972
Ze studiów nad fólklorem muzycznym Wielkopolski, PWM, Kraków.
Staszczak Zofia (red.)
1987
Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Warszawa.
Stęszewski Jan
1966
Prolegomena do klasyfikacji etllomuzykologicznych, "Muzyka" nr 3·4.
1974
Rzeczy. świadomoi;ć i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych, "Rocznik Historii
Sztuki" nr 10.
Sulima Roch
1976
Folklor i literatura, LSW, Warszawa.
1982
Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa.
1990
S/owo i etos: szkice o klllturze, "Galicja", Kraków.
Thoms William
1975
Folklor, "Literatura Ludowa" nr 6.
Udziela Seweryn
1905
O potrzehie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych, "Lud" t. II.
Waliński Michał (red.)
1978
Teoria kultury. Folklor a kultura, Uniwersytet Śląski, Katowice.
Violetta
THE
Krawczyk-Wasilewska
STUDY
OF POLISH
FOLKLORE
ON THE
"LUD"
CENTENNIAL
ANNIVERSARY
OF
(Summary)
The article consists of the following sections: I. Romanticism and folklore; 2. The beginning of
academic folklore studies; 3. "Lud" (1895-1918) as a journal of folklore studies; 4. Folklore
between the World Wars; 5. Folklore studies between philology and anthropology.
The author discusses the history of Polish folklore studies since 1802 until today, taking into
consideration the main achievements in collecting and interpreting folk artifacts. She also deals
with the role of the journal "Lud" in the history of Polish folklore studies, treating as specifically,
"folklore-oriented"
the volumes published before World War I.
Transi. M. Wilczyński
