-
Title
-
Dokumentacja i informacja w naukach etnologcznych w Polsce/ LUD 1995 t.78
-
Description
-
LUD 1995 t.78, s.113-126
-
Creator
-
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
-
Date
-
1995
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1956
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2107
-
Subject
-
dokumentacja etnograficzna
-
infomcja etnograficzna
-
Text
-
Lud,
BRONISŁA
Ośrodek
WA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
Dokumentacji
Etnograficznej
t. 78, 1995
i Informacji
PTL
Łódź
DOKUMENTACJA
I INFORMACJA
W NAUKACH
ETNOLOGICZNYCH
W POLSCE
Kilka uwag wstępnych
Informacja naukowa jest integralną częścią wszelkiej działalności naukowej, przy czym należy podkreślić, że zgodnie z dominującymi
ustaleniami nomenklaturowymi
pod pojęciem informacji naukowej rozumiem zarówno gromadzenie danych źródłowych, dokumentów naukowych, ich dokumentacyjne opracowywanie, jak również poszukiwanie i wyszukiwanie
informacji oraz reprodukowanie i rozprowadzanie materiałów dokumentacyjnych (pOr.: Skalski, 1976, s. 81 - 86). Stąd też od paru lat z nazw instytucji służących dokumentacji i informacji w wielu przypadkach usunięto
termin "dokumentacja"
uznając, że mieści się on w szerszym pojęciu "informacji". Na przykład zmieniono nazwę Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk (ODIN PAN) na Ośrodek Informacji Naukowej (OIN PAN). W przypadku Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pozostaliśmy przy pierwotnej nazwie, utrzymywanej zresztą w wielu ośrodkach na
Zachodzie.
Działalność dokumentacyjno-informacyjna,
zmierzająca w pierwszym rzędzie do lepszego wykorzystania czasu pracownika nauki lub innego użytkownika danych, powinna być przystosowana do bieżących i perspektywi~znych
potrzeb dyscypliny. W tym celu należy ją programować i realizować w ścisłym
powiązaniu z planowanymi zadaniami naukowymi i praktycznymi instytucji,
której ma służyć. Jednocześnie powinna być dostosowana formą i metodą
przekazywania informacji do zróżnicowanych i zdynamizowanych
potrzeb
określonych użytkowników (Poradnik ... , 1977, s. 9 - 10).
Jednym z warunków realizacji powyższych celów jest usprawnienie obiegu
informacji w granicach własnej dyscypliny oraz dyscyplin pokrewnych, zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej.
Wiąże się to z potrzebą
usprawnienia systemów dokumentacji oraz wypracowania maksymalnie wydajnych systemów wyszukiwawczych.
8 -
Lud
t.
LXXVIII
114
Dane etnologiczne
Etnologia, podobnie jak inne nauki antropologiczne,
wraz z historią
i socjologią zajmuje się działalnością człowieka i tworzoną przez niego kulturą.
Różnorodność źródeł udzielających wiadomości o człowieku jest nieograniczona i trudno je zamknąć w sztywne schematy. Jak powiedział M. Bloch "wszystko
cokolwiek człowiek mówi lub pisze, wytwarza, czego się dotyka, może i powinno
udzielać o nim wiadomości" (Bloch, 1962, s. 90). W odniesieniu do przeszłych
działań człowieka poznajemy je po śladach, czyli znakach dostępnych dla
naszych zmysłów, pozostawionych przez zjawiska dziś dla nas już nieuchwytne
(Kula, 1958, s. 46). Śladami tymi są dokumenty pisane czy pozostałości
materialne, które wtedy, gdy zalegają pod powierzchnią ziemi i badane są za
pomocą metody wykopaliskowej zwane są źródłami archeologicznymi. Analogicznie do sposobu wyodrębnienia źródła archeologicznego, na zasadzie metody
badań możemy niekiedy w literaturze znaleźć uwagi o odrębnym "źródle
etnograficznym". W wypowiedziach tych zwraca się uwagę na to, że źródła
etnograficzne pochodzące z badań terenowych są, jak to się niekiedy mówi
w praktyce etnograficznej, "zbierane" w terenie czy, jak mówią specjaliści nauk
społecznych, są to źródła "tworzone" przez badacza, czy też źródła przez niego
"wywołane" (zapisy wywiadów, obserwacji zachowań czy opisy efektów twórczej
działalności ludzi). Można je na podstawie ich "wywołania" przeciwstawić
źródłom "zastanym", dominującym w pracy historyka. Odmienność ta, na co
ostatnio kładzie się duży nacisk w rozważaniach heurystycznych, jest jednak do
pewnego stopnia pozorna, gdyż jakkolwiek źródła wywołane mogą nas
w większym stopniu informować bezpośrednio o tym jak badani postrzegają czy
jak oceniają pewne zjawiska ijak zamierzają się wobec nich zachować, to jednak
selekcji informacji dokonuje zawsze badacz, inspirowany swymi doświadczeniami oraz swoistymi problemami dyscypliny, którą reprezentuje. Przedmiot
nauki jest więc wytworem jej działalności (Baudouin de Courtenay, 1923, s. 26)
oraz rezultatem dialogu badanego z badanym. Jakkolwiek materiały etnograficzne, pochodzące z badań terenowych, są niewątpliwie charakterystyczne
dla etnologii, to jednak etnologia, zwłaszcza zajmująca się rozwojem pewnych
dziedzin kultury, 'podobnie jak inne nauki zajmujące się historią kultury,
korzysta ze wszystkich możliwych źródeł informujących o działalności człowieka. Źródłem, czy jak to lubi określać współczesna antropologia - tekstem
kultury stają się dopiero w momencie ich ujawnienia. W języku dokumentacji
naukowej noszą nazwę - dokumentów pierwotnych.
Dokumenty pierwotne (prymarne) i ich archiwizacja
Na dokumenty pierwotne, będące źródłem naukowych analiz etnograficznych, gromadzonych przez etnografów i znajdujących się w gestii naukowych
instytucji etnologicznych, składają się więc zapisy obserwacji, zapisy lub
nagrania wywiadów sporządzonych przez badaczy, jak też wypełniane przez
115
ankietera czy respondenta odpowiedzi na zbiory pytań zawartych w ankietach,
nagrania tekstów folklorystycznych, muzyki i pieśni, bądź utrwalone na
fotografii lub filmie wytwory i zachowania ludzkie. Szczególne miejsce w zespole źródeł naukowych, wykorzystywanych w pracy badacza kultury, zajmują
zbiory muzealne oraz powszechnie wykorzystywane w pracy naukowej zbiory biblioteczne.
O ile kolekcje muzealne, między innymi ze względu na ich wymierną
wartość materialną, doczekały się określonego sposobu przechowywania,
a towarzysząca im dokumentacja sposobu archiwizowania, o tyle podstawowa
baza źródłowa prac etnologicznych - zapisy wywiadów i obserwacji - stały
się przedmiotem powszechnych działań dokumentalisty dopiero po II wojnie
światowej. Do tego czasu materiały te, zbierane w czasie specjalnie kierowanych rozmów głównie z mieszkańcami wsi, czy zapisy obserwacji, pozostawały
najczęściej w prywatnym notatniku badacza, niedostępne do czasu ich opublikowania. Co prawda, już przed wojną podnoszono potrzebę tworzenia
archiwów ludoznawczych, podobnych do archiwów folklorystycznych, takich
jakie miały Estonia czy Finlandia (Zawistowicz, 1933), to jednak dopiero
zniszczenia wojenne oraz rozwój metodyki etnograficznych
badań (por.:
Kopczyńska-Jaworska,
1971, s. 205-215), jak również to, że wyniki badań
terenowych organizowanych przez instytucje przestały być prywatną własnością badaczy spowodowały, iż w większości etnograficznych placówek badaczych powstały archiwa materiałów z badań. Niestety brak jest jednolitych,
powszechnie obowiązujących zasad archiwizacji gromadzonej dokumentacji
badawczej. Jedynie muzea obowiązuje podobna dokumentacja przedmiotów
nabywanych do kolekcji (karta inwentarzowa), ale już karty nabycia każde
muzeum ma odrębne. Podobnie nie ma znormalizowanej formy dokumentacji
fotograficznej i rysunkowej, zarówno sporządzonej w terenie, jak i na miejscu,
w muzeum. Część informacji zdobywanych w terenie, w czasie dokonywania
zakupów czy w czasie uzupełniających badań, trafia na kartę inwentarzową
przedmiotu muzealnego, część jest wykorzystywana przy urządzaniu wystaw.
Tylko w nielicznych muzeach jest egzekwowany od pracowników obowiązek
oddawania opracowanych notatek do archiwum materiałów opisowych. Lepsza jest sytuacja w katedrach etnologii, które posiadają na ogół archiwa
wywiadów z badań, jednakże sposób ich inwentaryzowania jest różny, w wyniku czego liczba pozycji archiwalnych nie daje obrazu rzeczywistej wielkości
poszczególnych zbiorów, jak również nie posiadają one jednolitego systemu
wyszukiwawczego. Większość instytucji opracowuje własne systemy katalogowania, co powoduje, że użytkownik musi poświęcić nadmiernie dużo czasu
przy korzystaniu ze zbioru na zapoznanie się i przyswojenie zasad, które
w danej placówce naukowej są stosowane 1.
l Omówienie
sposobów archiwizacji zbiorów
ska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, s. 235 - 241.
zob.:
Blaszczyk,
Karpińska,
Kopczyń-
116
Ta różnorodność, oraz rozproszenie i wielość placówek naukowych powoduje, że wzrasta znaczenie instytucji informujących o badaniach naukowych
oraz gromadzących i przygotowujących dokumenty pochodne (KopczyńskaJaworska, Królikowska, 1971). W zależności od potrzeb określonych kategorii
odbiorców organizowane są różne służby informacji i dobiera się wlaściwe
formy i metody pracy. Jednakże przy całym ich zróżnicowaniu można je
sprowadzić do trzech typowych czynności: gromadzenia, opracowywania
i przekazywania (rozpowszechniania) informacji utrwalonych w dokumentach
(por.: Dembowska, 1965, s. 30-31).
Powstanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
Ponieważ etnologia polska przez długie lata nie posiadała żadnej centralnej
placówki dokumentacyjnej, w maju 1968 roku z inicjatywy prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, na plenarnym posiedzeniu Zarządu Głównego PTL w Toruniu, podjęto uchwałę o powołaniu Ośrodka Dokumentacji i Informacji
Etnograficznej jako agendy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (ODIE
PTL). Ośrodek zlokalizowano w Łodzi przy Katedrze Etnografii (dziś Etnologii) Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownictwo tej placówki powierzono prof.
dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej 2. Intencją inicjatorki było stworzenie
bazy dokumentacyjnej dotyczącej działalności naukowej, popularyzatorskiej
i kulturalno-oświatowej,
związanej bezpośrednio lub pośrednio z zakresem
etnografii (a więc o tematyce badań terenowych, centralnych i regionalnych
publikacjach i wydawnictwach ciągłych; ewidencja badaczy i działaczy terenowych, prowincjonalnych zasobów muzealnych; informacja o kolekcjach specjalnych: wystawach, izbach twórczych, małych skansenach, punktach muzealnych, zasobach prowincjonalnych
archiwów etnograficznych, reprezentacyjnych ośrodkach sztuki ludowej, zespołach regionalnych pieśni i tańca, o instytucjach i pracownikach naukowych w kraju i za granicą). Na podstawie tej
bazy miałoby stać się możliwe udzielanie informacji dla potrzeb całego
etnograficznego
środowiska naukowego, jak również organizatorów
prac
kulturalno-oświatowych.
Jak pisano w piśmie kierowanym do władz Polskiej
Akademii Nauk dotującej działalność Towarzystwa: "wolno mniemać, że
ośrodek dokumentacji
i informacji etnograficznej zamierzony w ramach
działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby być
przydatny przy organizowaniu centralnego archiwum przyszłego Instytutu
Etnografii i Folklorystyki".
Jak wiemy do powstania takiego Instytutu
pomimo wieloletnich starań nie doszło!
Ośrodek rozpoczął swą działalność w oparciu o dotację specjalną PAN już
na jesieni 1968 roku. Dotację tę otrzymywał przez dwa lata, następnie, w latach
2
Od połowy 1971 roku funkcję tę przejęła doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska.
117
1970 - t 979, jego działania zostały włączone do normalnej działalności statutowej Towarzystwa, tylko zaś niektóre prace Ośrodka w latach t 979 - t 989
finansował Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Od momentu zaprzestania
dotowania towarzystw naukowych przez Polską Akademię Nauk, czyli od
1982 roku, prace Ośrodka finansowane są przez Towarzystwo z funduszy
zdobywanych z różnych źródeł oraz z grantów na badania celowe, przyznanych dwukrotnie przez Komitet Badań Naukowych.
Począwszy od momentu założenia, Ośrodek zaczął zatrudniać najpierw
jedną osobę na pracach zleconych, a od 1970 roku dysponował już etatem, na
którym pracowały jedna lub dwie osoby w wymiarze pół etatu oraz w zależności od możliwości finansowych zatrudniano także pewną liczbę osób na
pracach zleconych (funkcja kierownika merytorycznego zawsze była pełniona
społecznie). W pierwszym okresie działalności skład osobowy pracowników
ulegał częstym zmianom 3, zespół ustabilizował się dopiero w połowie lat 70.
kiedy w Ośrodku podjęła pracę najpierw mgr G. Ewa Karpińska, następnie
mgr Iwona Wiktor-Grzelakowska oraz mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia
pracuje w Ośrodku do chwili obecnej. We wrześniu 1986 roku, po zrobieniu doktoratu, przeszła do pracy na Uniwersytecie dr Ewa Karpińska, zaś
w 1989 roku przestała pracqwać w Ośrodku mgr Iwona Grzelakowska;
na jej miejsce została zatrudniona pracująca do dzisiaj mgr Jolanta Kolińska. Z pracowników Ośrodka przeszkolenie w zakresie dokumentacji na
kursach INTE przeszły mgr Elżbieta Królikowska, mgr Iwona Grzelakowska
i mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia uczęszczała również, w latach
1982-1983, na podyplomowe studium dokumentacji na Uniwersytecie Warszawskim.
W listopadzie 1977 roku został utworzony przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN Zespół do spraw Dokumentacji
Etnologicznej, którego
czynnymi członkami stali się pracownicy Ośrodka 4.
Dokumentacja ODIE PTL
Na bazę dokumentacyjną Ośrodka składają się przede wszystkim dokumenty pochodne (zwane też przetworzonymi), skierowujące tylko do dokumentów pierwotnych lub zawierające o nich rzeczową informację, opracowaną na
podstawie dokumentów pierwotnych, jak również karty dokumentacyjne
o charakterze karty informacyjnej, zwanej też niekiedy przez dokumentalistów
kartą faktograficzną. Większość dokumentów znajdujących się w Ośrodku jest
J W latach 1968 - 1976 w Ośrodk u pracowały jako archiwistki:
Zofia Piotrowska, Krystyna
Selmowiczowa, Barbara Jaruga, zaś spośród etnografów Ośrodek zatrudniał kolejno: mgr Elżbietę
Królikowską, mgr Elżbietę Putyńską i Teresę Kulesza-Zakrzewską. Płynność kadr była spowodowana między innymi tym, ŻC Ośrodek był drugim miejscem pracy tych osób.
4 Sekretarzem
zespołu została mgr Teresa Zakrzewska, a od roku 1984 mgr Maria
Niewiadomska.
118
uporządkowana w formie różnego rodzaju kartotek oraz, począwszy od 1989
roku, częściowo w postaci baz danych komputerowych 5.
Kartoteki faktograficzne Ośrodka zawierają dokumentację osobową, instytucjonalną oraz działalności folklorystycznej. Każda dokumentacja posiada
odmiennego rodzaju karty informacyjne.
1. Na dokumentację osobową składają się następujące kartoteki:
a. kartoteka osobowa etnografów i osób pracujących w dziedzinie
etnografii, w tym członków PTL,
b. kartoteka działaczy terenowych - miłośników etnografii,
c. kartoteka twórców ludowych 6;
2. Na kartotekę informującą o instytucjach etnologicznych składają się:
a. kartoteka polskich muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych posiadających zbiory etnograficzne.
b. kartoteka polskich i zagranicznych instytucji etnograficznych wraz
z informacjami o pracujących w nich osobach;
3. Kartoteki informujące o działalności etnograficznej i folk lorystycznej, to:
a. kartoteka wystaw etnograficznych 7,
b. kartoteka festiwali i imprez folklorystycznych.
Materiałem źródłowym wyżej wymienionych kartotek były i CZęSCIOWO
nadal są informacje uzyskane drogą przeglądu prasy ogólnej i specjalistycznej oraz zebrane przy pomocy ankiet wysyłanych do kompetentnych instytucji
lub osób. Ponadto źródłem informacji były nadsyłane do Ośrodka katalogi
wystaw, foldery czy programy imprez. Dla kartoteki osobowej etnografów
dodatkowym materiałem informacyjnym były dane z akcji "magister" przekazane przez G US.
W toku prac okazało się, że prowadzenie stosunkowo dużej liczby kartotek
przekracza możliwości nielicznych pracowników Ośrodka. Powstała więc
konieczność skoncentrowania prac na tych dziedzinach, które budziły większe
zainteresowanie odbiorców. W oparciu o to kryterium zrezygnowano w 1973
roku, na wniosek mgr T. Zakrzewskiej, z prowadzenia kartoteki twórców oraz
kartoteki festiwali i imprez folklorystycznych, zaś w 1990 roku, wobec kosztów
związanych z rozprowadzaniem ankiet, z rejestracji wystaw etnograficznych.
Natomiast w dalszym ciągu starano się aktualizować kartotekę osobową
etnografów oraz instytucji etnograficznych w kraju i za granicą 8.
s Ośrodek korzysta z komputerów typu PC połączonych w sieć.
Kartoteka ta uzupełniana w latach 1969 - 1979 zawierała informacje o twórcach ludowych
zaczerpnięte z akcji weryfikacji twórców ludowych przeprowadzonej przez Ministerstwo Kultury
i Sztuki w 1972 roku.
7 Kartoteka
wystaw była do 1990 roku uaktualniana drogą ankiet rozsyłanych do instytucji
etnograficznych. Na jej postawie były sporządzane wykazy publikowane w "Ludzie".
8 W drugiej połowie lat siedemdziesiątych
Ośrodek, na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, przygotował analizę zatrudnienia absolwentów etnografii.
6
119
Podstawowe działania Ośrodka koncentrowały się wokół gromadzenia
rzeczowej informacji o pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych
z dziedziny etnologii, wykonanych na uniwersytetach polskich i w placówkach
Polskiej Akademii Nauk oraz przygotowywania przeglądów polskiego piśmiennictwa etnologicznego.
W Ośrodku sporządzano analizy dokumentacyjne wyżej wymienionych
opracowań i rozpraw. W wyniku tej dokumentacji opublikowano Bibliografię
etnograficznych
prac magisterskich.
doktorskich
i habilitacyjnych
wykonanych
w latach 1945 -1975 (Kulesza-Zakrzewska,
1979), w której prace te zostały
przedstawione chronologicznie, ośrodkami oraz w układzie terytorialnym
i rzeczowym bez analizy opisowej. Od 1976 do 1987 roku publikowano
w "Ludzie" wykazy prac magisterskich ośrodkami, w których zostały wykonane, zaś do wykazu prac doktorskich i habilitacyjnych dołączano analizę
opisową omawiającą zawartość tych rozpraw9.
Drugą dziedziną, wymagającą zresztą znacznie większego nakładu pracy,
było prowadzenie dokumentacji bibliograficznej. Do 1985 roku bibliografię
gromadzono na "fiszkach" (kartach dokumentacyjnych), na kartach znajdował
się opis bibliograficzny oraz kod klasyfikacji przedmiotowej. Tylko część
pozycji wybranych do International Bibliography of the Social Sciences UNESCO i Internationale
Volkskundliche
Bibliographie
SIEF poddawano analizie
omawiającej, której wynik notowano w formie deskryptorów, mających służyć
redakcjom tych bibliografii do sporządzania indeksów przedmiotowych.
Na podstawie kart dokumentacyjnych przygotowywano do druku bibliografie, które uzupełniały indeksy osobowe i nazwetnogeograficznych
10.
Od 1989 roku opis bibliograficzny zaczęto sporządzać przy pomocy
komputera, według gotowego pakietu programów o nazwie MIKROjISIS,
który został opracowany na zlecenie UNESCO w 1985 roku. Jest on
przeznaczony do obsługi tekstowych baz danych. Jakkolwiek nie najwygodniejszy w użyciu jest on udostępniony jednostkom dokumentacyjnym
przez
UNESCO bezpłatnie.
Zapisy bibliograficzne służą zarówno za podstawę sporządzenia bibliografii
do druku, jak też spełniają rolę banku danych bibliograficznych, z której
można korzystać na miejscu oraz sporządzać wydruki według przyjętych
kryteriów.
Ośrodek, korzystając z możliwości tworzenia komputerowych baz danych,
w 1994 roku, na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, przystąpił do
9 Zestawienia
te obejmują prace wykonane w latach 1976-1987, zob.: "Lud" t. 63, 1979,
s. 415-420; t. 64.1980, s. 3g8-392; t. 65,1981, s. 401-406; t. 66,1982, s. 404-414; t. 72,1988,
s.310-324.
10 Ogółem opublikowano
następujące bibliografie bieżące: Karpińska, 1980; Niewiadomska,
1982: 1983; 1989 oraz bibliografie retrospektywne: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993.
120
stworzenia bazy informującej o coraz mniej licznych rękodzielnikach i rzemieślnikach kultywujących tradycyjne umiejętności. W bazie tej znajdują się dane
osobowe o każdej osobie, miejscu jej zamieszkania oraz dziedzinach uprawianej wytwórczości, warunkach produkcji i zbytu wyrobów itp. Baza, utworzona
przy współpracy pracowników muzealnych i działaczy kultury, zawiera ponad
4000 nazwisk i może być na bieżąco aktualizowana. Dzięki wykorzystaniu
zmodyfikowanego programu ISIS, oraz włączeniu do uniwersyteckiej sieci
komputerowej typu INTERNET,
można zebrane informacje niezwłocznie
przekazywać zainteresowanym
osobom w Ministerstwie i w placówkach
kulturalnych.
Niezbędnym warunkiem jest jednak posiadanie systemu indeksów pozwalających na szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji.
Język informacyjno-wyszukiwawczy
W związku z chęcią wykorzystania możliwości jakie stwarza wykorzystanie
komputera podstawowym problemem było przyjęcie określonego języka informacyjno-wyszukiwawczego.
Z tym zagadnieniem łączą się liczne problemy
merytoryczne związane ze specyfiką nauk humanistycznych w ogóle oraz ze
stopniem rozwoju metodologii etnologicznej w szczególności.
Nie miejsce tu do przypominania historii rozwoju etnologii ani zmian jakie
zachodziły w przedmiocie jej zainteresowań. Raz w centrum uwagi znajdowały
się ewoluujące wytwory kultury, innym razem ich zespoły układające się
w kręgi czy areały. Jednych badaczy interesowały nie tyle same wytwory, co
potrzeby jakie zaspokajały oraz reakcje kulturowe, które wyzwalały powodując powstanie instytucji, zapewniających trwanie kultury. Inni badacze na
pierwszym miejscu stawiali świat wartości, ich konfigurację, hierarchię, procesy
kształtowania wzorów kultury, ich przekaz, adaptację, integrację czy odrzucenie. Wreszcie spotykamy badania kultury prowadzone przez pryzmat
zachowań językowych, przekazu określonych komunikatów i odczytywania ich
znaczeń wewnętrznych (właściwych dla badanej kultury) lub zewnętrznych, nie
zawsze uświadomionych, uniwersalnych. Ogólna perspektywa zainteresowań
raz jest czysto kulturologiczna, innym razem uwzględnia szeroką perspektywę
historyczną czy psychospołeczną.
Każda z tych perspektyw wypracowała odrębne założenia metodologiczne,
wprowadzała specjalistyczne terminy oraz zmiany w języku opisu, zasadniczo
tej samej, rzeczywistości kulturowej. Częstokroć pod tymi samymi, czy
pozornie bliskoznacznymi terminami kryją się odmienne pojęcia. Równie
często w pracach etnologicznych korzysta się z terminologii przyjętej na
gruncie socjologii, psychologii osobowości czy językoznawstwa. Stosowane
terminy, oprócz nadanego znaczenia naukowego, mają niekiedy również
odmienne znaczenie zastane.
121
Wobec przedstawionych trudności Ośrodek musiał podjąć pewne decyzje
arbitralne przystępując już w latach 70. do prac zmierzających do opracowania
specjalistycznego tezaurusa dla potrzeb etnografii i etnologii. W wyniku
ożywionych dyskusji w gronie specjalistów dydaktyków, teoretyków i praktyków podjęto decyzję opracowania systemem "odgórnym" (por.: Pole tyło,
Bielicka, 1972) potrzebnego w etnologii słownika słów kluczowych. Punktem
wyjścia stała się analiza projektu tezaurusa etnograficzno-folklorystycznego
przygotowanego przez niemiecką redakcję czasopisma "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). Zgodnie z szerszymi potrzebami środowiska, i naszego Ośrodka, w początkowej fazie równolegle pracowano nad
słownikiem słów kluczowych, obejmującym zagadnienia podstaw bytu, form
gospodarki i technologii (tzw. kultury materialnej) oraz słownikiem słów
kluczowych dla zagadnień związanych z organizacją społeczną, zachowaniami
obrzędowymi, światopoglądem, wiedzą i twórczością (tzw. kultury społecznej
i symbolicznej). Po zakończeniu prac w 1993 roku oba słowniki objęły
w sposób mniej lub bardziej wyczerpujący całokształt zagadnień będących
przedmiotem zainteresowań etnologii 11. Słownik ten w formie powielanej
rozpowszechniono za pośrednictwem PTL.
Przygotowany słownik nie ma charakteru normalizacyjnego. Głównym
jego zadaniem jest pomoc przy indeksowaniu i wyszukiwaniu dokumentów;
ma on charakter wybitnie pragmatyczny, stanowi zbiór otwarty, który można
w miarę potrzeby uzupełniać. Posługujemy się nim w Ośrodku jako znormalizowanym językiem informacyjnym w celu szybkiego i efektywnego wyszukania informacji, co jest jednocześnie gwarancją wszechstronnego wykorzystania posiadanych materiałów dokumentacyjnych.
Na bazie posiadanego słownika można by podjąć próbę budowy tezaurusa
nauk etnologicznych
- dziedzinowego
-- dla całości zagadnień naszej
dyscypliny. Przedsięwzięcie lo byłoby niezmiernie pożyteczne, ale wymagałoby
ogromnej pracy i kompetencji przekraczającej możliwości pracowników Ośrodka.
Inne etnologiczne i folklorystyczne
bazy dokumentacyjne
Omówienie niniejsze nie informowałoby w pełni a stanie dokumentacji
etnologicznej i folklorystycznej w Polsce, gdyby nie przedstawić, choć w kilku
słowach, baz tworzonych poza Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL.
Jako jeden z pierwszych, już przed 1979 rokiem, rozpoczął prace Zakład
Języka Polskiego (dziś Zakład Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka
11
Na bazie tego słownika w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego przygolowano
słownik słów kluczowych do indeksowania treści zbioru fotografii dotyczących środowisk
miejskich - Karpińska, Niewiadomska, 1993.
122
Polskiego Instytutu Filologii Polskiej) Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zakładając bazę danych folklorystycznych. Jej celem było
zgromadzenie tekstów pieśni ludowych, opracowanie systematyki zapisów
i gatunkowa ich klasyfikacja. Do tekstów tych, gromadzonych w specjalnych
kartotekach, sporządzono, wykorzystując technikę elektroniczną, liczne krzyżujące się treściowo katalogi opierające się na rozmaitych kryteriach dotyczących pragmatyki i struktury tekstu. Opisy sporządzane językiem deskryptorów
uwzględniają wszystkie cechy tekstów, które w świetle genealogii folkloru
można uznać za dystynktywne, a także różne inne cechy ważne z różnych
względów dla osób zainteresowanych tą formą folkloru. Sporządzone opisy,
oprócz funkcji wyszukiwawczych, umożliwiają również analizę semantyczną
tekstów (Bartmiński, 1979). W chwili obecnej szczególnie zaawansowane są
prace nad semantyką deskryptorową kolęd pochodzących z własnych badań
terenowych Zakładu oraz kolęd drukowanych w różnych wydawnictwach,
obejmujących zarówno kolędy ludowe - jak też kościelne i ogólnonarodowe.
Kartoteka kolęd liczy obecnie ok. 5000 kart. Obok deskryptorów porządkowych, przedstawiających tzw. metryczkę tekstu, grupa deskryptorów pragmatycznych obejmuje pola kwalifikacji gatunkowej, związku tekstu z sytuacją,
w której był wykonywany, roli tekstu w procesie komunikacji folklorystycznej
(tu bierze się między innymi pod uwagę intencję zawartą w treści i strukturze
tekstu) itp. Deskryptory strukturalno-tekstowe
opisują temat tekstu, postacie
występujące, nadawcę i odbiorcę tekstu itp. Opracowywany katalog ma być
praktycznym sprawdzianem funkcjonowania systematyki utworów opartej na
systemie fasetowo-deskryptorowym
wspomaganym przez komputer. Na obecnym etapie opracowania pozwala na wydruk kilku roboczych indeksów
obejmujących znormalizowane incipity, wykazy wykonawców, indeksy miejscowości, w których zapisano kolędy ludowe, wykaz źródeł, w których znajduje
się dana kolęda, motywy tematyczne oraz indeks postaci. Jako zamknięcie
pracy przewiduje się opracowanie jednego tezaurusa deskryptorów (Bartmiński, Drozdowski, 1995).
Katedra Etnografii Słowian (dziś Instytut Etnologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego założyła w 1983 roku bazę danych PROKES o niepublikowanych
źródłach (wywiadach terenowych, pracach dyplomowych, fotografiach, rysunkach, mapach) dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, znajdujących się
w różnych placówkach badawczych. W pierwszym rzędzie zostały opracowane
materiały znajdują.ce się w zbiorach Katedry, następnie większość zbiorów
krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej
Akademii Nauk oraz zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Zbiory
innych instytucji będą wprowadzane do bazy w miarę możliwości zatrudnienia
odpowiednich pracowników. Od 1983 do 1994 roku opracowano ponad 13000
źródeł.
W systemie PROKES punktem wyjścia jest karta informacyjna źródła,
na której notuje się wszystkie kategorie wyszukiwawcze (lokalizację, datę
123
powstania, autora źródła, temat) oraz sporządza się w języku niesformalizowanym opis treści źródła. Wśród kategorii wyszukiwawczych główną rolę odgrywa katalog rzeczowy, czyli zestaw tematów związany z przedmiotem zainteresowań etnografii. Katalog ten, kodowany cyfrowo, pomaga przy klasyfikacji i wyszukiwaniu materiału. Jakkolwiek o strukturze otwartej, ma jednak
charakter ogólny (całość problematyki etnograficznej sprowadza do 19 działów
głównych i około 172 poddziałów szczegółowych) (Duszeńko, Heller, 1988).
W praktyce użytkowania okazało się, że stopień uszczegółowienia katalogu
rzeczowego jest w wielu przypadkach
niewystarczający
dla dotarcia do
potrzebnych szczegółowych informacji, zaś mający w tym pomóc opis treści
źródła, wobec wieloznaczności używanych terminów, nie identyfikuje ściśle
zjawisk interesujących odbiorcę. Stąd podjęto prace nad opracowaniem tablic
hierarchiczno-tematycznych
słów kluczowych. Do druku oddano już pierwszy
zeszyt słownika obejmujący hasła: etos, obrzędy, demonologia, magia omz
medycyna. Do kolejnych publikacji opracowano już hasła: wnętrze mieszkalne,
grupy etnograficzne, grupy zawodowe wiejskie i małomiasteczkowe, system
pokrewieństwa, współpraca gospodarcza.
Jak łatwo się domyślić, oprócz treści źródła, drugim bardzo istotnym
kryterium wyszukiwania, w tego rodzaju bazie, jest miejscowość. Na początku
tworzenia bazy sporządzono listę 2800 miejscowości, które uznano za leżące na
terenie Karpat. W 1994 roku rozpoczęto prace nad historyczną charakterystyką tych miejscowości, która będzie służyć jako podstawa do sporządzenia
indeksu istotnych cech, jakie zostaną dodatkowo wprowadzone do bazy. Będą
to informacje dotyczące okresu powstania miejscowości, kolejnej przynależności administracyjnej, państwowej i kościelnej oraz, o ile będzie to możliwe,
klasyfikacji etno regionalnej (inf. Cz. Robotyckiego).
Baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, tworzona od 1986 roku
w pracowni wydawniczej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, tym różni
się od poprzednio omawianych, że indeks odsyła nie tylko do miejsca (tomu
i strony), w którym znajduje się poszukiwana informacja, lecz na wydruku
pojawia się fragment tekstu, który ją zawiera. Do bazy danych wprowadzono
bowiem pełny zestaw tekstów (bez pieśni i melodii opracowywanych w opisywanym banku danych w Lublinie) znajdujących się w dziełach Kolberga,
traktując te zapisy jako "tekstowe bazy danych".
Pracownia zlokalizowana w Poznaniu jest w trakcie komputeryzacji zawartości tekstowej dzieła Kolberga. Do końca 1994 roku wpisane zostały 34 tomy z 67 opublikowanych, według specjalnie zaprojektowanego języka opisu
tekstów SCRIPT-DWOK.
W tekstowej bazie danych znajdują się nie tylko
teksty poszczególnych tomów, ale także ponad 150 różnych definicji, na przykład kodujących początek i koniec akapitu, początek i koniec strony, przypisu,
wiersza, zapisu muzycznego, wreszcie zdania, tak aby komputer mógł wykonywać precyzyjnie funkcje sortowania i wyszukiwania kontekstowego, jak również
całą fizyczną strukturę tekstu dla ewentualnych potrzeb edytorskich.
124
Zarówno baza pieśni, jak kultury ludowej Karpat oraz baza danych Dziel
wszystkich
Oskara Kolberga prowadzone były począfkowo przy pomocy
komputerów (RIAD-32) pracujących wsadowo, co uniemożliwiało pracę w systemie konwersacyjnym z powodu braku sieci i· terminali oraz wymagało
swoistego kodowania informacji, które uzyskiwano wyłącznie przy pomocy
wydruków.
W pracowni DWOK, wraz z uprzystępnieniem komputera IBM 4381 oraz
uruchomieniem na Uniwersytecie Poznańskim sieci INTERNET, konieczne
okazało się dostosowanie bazy danych do sprzętu oraz międzynarodowych
norm tworzenia baz tekstowych. Tak więc w 1995 roku pracownia przystąpiła
do przekodowania i przełożenia istniejącej bazy danych na system SGML
(Structural Generalized Markup Language), który jest zgodny z wymaganą
normą międzynarodową. Po zakończeniu tej pracy baza DWOK będzie mogła
być włączona do systemu INTERNET.
W dalszych planach, dysponując odpowiednim sprzętem, planuje się
utworzenie z bazy DWOK struktury w pełni multimedialnej, rejestrującej
i opracowującej teksty, zapisy muzyczne oraz grafikę (Przewoźny, 1993).
Jako jeden z pierwszych do sporządzenia banku danych zastosował
komputery osobiste Instytut Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, zakładając w 1985 roku bazę
danych ikonograficznych zbioru 6120 fotografii dokumentujących życie rodziny chłopskiej. Zbiór ten składa się z reprodukcji fotografii nadesłanych przez
562 osoby na konkurs ogłoszony przez jeden z dzienników rolniczych. Oprócz
informacji typu inwentarzowego (metryczka fotografii), baza zawiera krótką
informację mówiącą o tym, co przedstawione jest na zdjęciu (np. budynek,
fotografia członków rodziny, fotografia ślubna itp.); do opisu zastosowano
program Fox Base III Plus (Marczak, 1990). Informacje te pozwalają dotrzeć
do interesujących zdjęć w maksymalnie krótkim czasie.
Wszystkie opisane wyżej próby zastosowania technik elektronicznych jako
narzędzi pomocniczych w poszukiwaniach źródłowych "oswajają" polskie
środowisko etnologiczne z możliwością jakie daje współczesna technika. Ze
względów ekonomicznych minie jednak zapewne jeszcze kilka lat zanim w pełni
będzie można wykorzystać możliwości multimedialne; polska etnologia stanie
wówczas wobec problemów hipertekstów kulturowych (Lebrave, 1995).
BIBLIOGRAFIA
Bartmiński
1979
J.
Założenia
deskrYPlOrowej
systematyki
tekstów
folkloru,
"Literatura
Ludowa"
z. 4/6,
s. 3 - 8.
Bartmiński
1995
J., Drozdowski
Z prac
A.
nad katalogiem
w druku).
kolęd
polskich.
Kryteria
opisu
i systematyki
kolęd
(referat
125
de Courtenay-Ehrenkreutzowa
Baudouin
1923
Bloch
Materiał
C.
i przedmiut
naukuwy
etnologii,
t. 20.
"Lud"
M.
PochYl'ala historii,
1962
czyli o zawodzie
historyka,
Państwowe
Wydawnictwo
Naukowe,
Warszawa.
Blaszczyk
S., Karpińska
1979
Duszeńko-Król
1988
Hlebowicz
1993
Karpińska
Kopczyńska-Jaworska
i informacji
B., Zakrzewska
etnograficznej,
"PROKES"
- baza danJ'ch
Karpat Polskich, "Etnografia
o źródłach archiwalnych
dotyczących
Polska"
t. 32, z. 2, s. 94 - 119.
Bihliografia
etnografii
za lata 1926 - 1933, Polskie
cze, Łódź-
Wrocław.
Z., Klodnicki
Z.
Przed IDO-leciem
kultury
ludowej
polskiej
Polskiego
Towarzystwa
Towarzystwo
Ludoznawczego,
"Lud"
Ludoznaw-
t. 76, s.
13 - 19.
G E.
Biblioyrafia
1980
KarpiI1ska
etnografii
polskiej
za lata
1970 -1975,
Ossolineum,
Wrocław.
G. E., Niewiadomska
M.
Bibliografia zawarto.ki
"Literatury
Ludowej" za lata 1957 - 1980, Polskie
wo Ludoznawcze,
Wrocław.
Bibliografia zawarto,ki
"Ludu" za lata 1895 -1985, Polskie Towarzystwo
cze, Wrocław.
Kultura .\:rodowisk miejskich. Prublemy metodologiczne,
Acta Universitatis
Folia Ethnologica
nr 7, Łódź, s. 117 -125.
1986
1988
1993
Kopczyńska-Jaworska
1971
Uwagi
(l
B., Królikowska
E.
stanie źródeł pochodnych
w etnografii,
Warszawa,
s. 271 - 274.
Kopczyńska-Jaworska
B., Niewiadomska
1993
Der polnisclze ethnographische
M.
Thezaurus,
der 3 Tagung der SI EF Kommisionfur
(1VB),
Bremen,
w: Stan i potrzeby
TowarzystLudoznawLodziensis.
informacji
naukowej
Materiały
z 11 [ sympozjum pracowników informacji naukowej
Akademii
Nauk. Zakopane
12 - 15.10.1970, ODIN
PAN,
naukach społecznych.
PAN i czechosłowackiej
IV
Kula
T.
t. 63, s. 234 - 258.
"Lud"
A.
1993
Jasiewicz
E. G.,
Prohlemy dokumentacji
E., Heller K.
w: Systematiesiren
die Internationale
und Thesauri.
Volkskundliche
Papiere
Bibliographie
s. 25 - 33.
B.
1958
Rozważania
Kulesza-Zakrzewska
T.
1979
Bihlioyrafia
nych
Niewiadomska
prac magisterskich,
polskich
w
latach
Naukowe,
doktorskich
1945 -1975,
Warszawa.
i habilitacyjnych
Państwowe
wykona-
Wydawnictwo
Warszawa.
Ref/exion
sur I'Hypertexte,
recherche
et de la technologie,
"Culture
et recherche"
nr 51, s. 5-6
(Mission
de la
Paris).
M.
1982
Bibliografia
1983
Cz. 2., j.w.
1984
Bihliografia
Lidova
1990
einoyraficznych
Wydawnictwo
J.-L.
1995
Marczak
Państwowe
na uniwersytetach
Naukowe.
Lebrave
o historii,
etnografii
polskiej
Ethnographica
Republika,
Brno,
za lata
cz. I, Ossolineum,
1961-1969,
Carpatobalcanica
2, Statni
vedecka
Wrocław.
knihovna,
Polska
s. 82 - 91.
B.
Dawna .fotor/rajia
polskiej
Historii
Kultury
Materialnej
wsi
ludowej,
"Etnografia
Polska"
IV
zbiorach
PAN
w
archiwalnych
Warszawie
t. 34, z. 1-2,
Zakładu
jako
s. 201 - 206.
źródło
Etnograjii
do badania
Instytutu
kultury
126
Pole tyło M., Bielicka L.
1972
Metodyka i organizacja budowy systemu tezaurusów dla sieci lNIE, INTE, Warszawa.
Poradnik ...
1977
Poradnik pracownika informacji naukowej. technicznej
ekonomicznej, Państwowe
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
Przewoźny W.
1993
Podstawowe zalożenia komputerowej bazy danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga,
"Lud" t. 76, s. 59 - 66.
Skalski G.
1976
Dokumentacja ikonograficzna w etnografii, "Lud" t. 60, s. 81 -100.
Zawistowicz K.
1933
Polskie Archiwum Ludoznawcze, "Wiedza i Życie" R. 8, nr 1, s. 18-29.
Bronisława
Kopczyńska-Jaworska
DOCUMENTATION
AND INFORMATION
IN ETHNOLOGICAL
SCIENCES IN POLAND
(Summary)
In the opening part of the article the author focuses on the question of "ethnographic
evidence", and particular of original (primary) documents and ways of their archivization. Then she
presents the history, tasks, and achievements of the central institution of ethnological documentation in Poland, i.e. the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish
Ethnological Society in Łódź (ODIE PTL). She describes the documentary holdings of the Center
and the ongoing efforts to complete bibliographic documentation, considers problems related to
the construction of computer data bases and the choice of a specific search and information
language, and finally, reports on the work done on a specialized thesaurus adjusted to the needs of
ethnology (a dictionary of key terms). The description of ODIE PTL resources is supplemented
with the information about computer data bases in the field of ethnological and folklore studies
documentation
which have been developed in other institutions such as: the Department of
Textology and Grammar of Contemporary
Polish of the Institute of Polish of Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, the Institute of Ethnology of the Jagiellonian University in
Cracow, the editorial board of the Collected Works of Oskar Kolberg in Poznań, and the Institute
of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences.
Transi. M. Wilczyński
