-
Title
-
Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie / LUD 1995 t.78
-
Description
-
LUD 1995 t.78, s.81-96
-
Creator
-
Czajkowski, Jerzy
-
Date
-
1995
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1954
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2105
-
Subject
-
muzealnictwo etnograficzne
-
Europa - muzea skansenowskie
-
skanseny
-
Text
-
Lud, t. 78, 1995
JERZY CZAJKOWSKI
M uzeum Budownictwa Ludowego
Sanok
Z HISTORII
MUZEALNICTWA
SKANSENOWSKIEGO
W EUROPIE
Przyjmuje się powszechnie, że w roku 1891 narodził się nowy rodzaj
muzeum, tj. muzeum na wolnym powietrzu 1. Wtedy to, 11 października Artur
Hazelius udostępnił szerokiej publiczności pierwsze obiekty przeniesione
z odległych prowincji Dalarna i Blekinge na wyspę Djurgarden w Sztokholmie.
Stosownie do tej daty rok 1991 był rokiem jubileuszowym w stolicy Szwecji.
W samym Skansenie we wrześniu tegoż roku miała miejsce Konferencja
Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu, w czasie której
uwypuklono historyczne znaczenie zdarzenia sprzed stu laty. Zwróćmy uwagę,
że do narodzenia się idei i wprowadzenia jej w czyn doszło w okresie
ożywionych działań kulturalnych w całej Europie. Przed i po otwarciu Skansenu organizuje się liczne etnograficzne wystawy lokalne, regionalne i międzynarodowe z, powstają nowe muzea etnograficzne i stowarzyszenia, jak np.
towarzystwa ludoznawcze w Austrii czy w Polsce. Musimy jednak pamiętać, że
zakupu pierwszego obiektu Hazelius dokonał już w 1885 roku. A zatem,
znacznie wcześniej i pod wpływem określonych faktów, bliskich Arturowi
Hazeliusowi, mogła powstać w jego umyśle idea organizacji muzeum pod
otwartym niebem. Zwróciła na to uwagę również autorka obszernego opracowania, Tonte Hegard 3. Wiadomo, że już w 1844 roku założono w Norwegii
Towarzystwo Ochrony Zabytków, którego zainteresowania zwróciły się przede
wszystkim w kierunku zabytków wiejskich. W latach 50. norweski etnolog,
Eiler Sund, zajął się architekturą ludową i w 1861 roku opublikował pięć
opracowań poświęconych temu tematowi. W 1855 roku norweski handlowiec,
Thomas Johannessen Heftye, wzniósł dom w Sarabniten, który był kopią
I Por.: B. Benggtsson,
Ursprung und Idee des europaischen Freilichtmuseums, "Berichte aus
dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum"
1967, z. 3 - 4, s. 6; J. Czajkowski, Muzea na
wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów - Sanok ~984, s. 14.
2 A. Zippelius,
Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich,
"Freudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 i n.; C. Ahrens, Archaologische Rekonstruktionen, "By og
Bygd", Norsk Folkemuseums arbok 1987 - 88, Oslo 1988, s. 21- 22.
3 T. Hegard,
Romantikk og fortidsvern. Historien om de forste friluftsmuseene i Norwege,
Universitetsforlaget AS 1984.
6 -
Lud
t.
LXXVIII
82
zagrody z Osterdalen. Stopniowo dostawiał nowo budowane magazyny i lofty,
które były oparte na wzorach z Telemarku. Wokół swoich zabudowall
pozwolił utrzymać wiejskie budynki, aby w ten sposób zachować środowisko.
Jego dwie farmy wzniesione w Frognerseteren w latach 60. XIX wieku były od
początku powszechnie dostępne. A miał co ludziom pokazywać, był bowiem
zapalonym zbieraczem antyków. Dodajmy też, że nieobce mu były kwestie
związane z renowacją i przeniesieniem kościoła z Gol, który - jak wiadomo - znalazł się ostatecznie w kolekcji króla Oskara II.
Bez wątpienia istotne znaczenie dla uformowania idei muzeum na wolnym
powietrzu miała wypowiedź dyrektora muzeum etnograficznego przy uniwersytecie w Kristianii (Oslo), profesora Yngwara Nielsena. W jednym z listów
pisał on w 1879 roku, że z naukowego punktu widzenia byłoby słuszne zebrać
w Kristianii stare domy z różnych dzielnic kraju. W rok póżniej myśl ta
ukazała się drukiem na łamach "Morgenbladet"4.
Warto zwrócić uwagę na pewną zbieżność dat, bowiem duńscy badacze
uważają, że główną przyczyną inspiracji Bernharda Olsena była wystawa
etnograficzna w 1879 roku w Kopenhadze, ale on sam podkreślał ważność
Powszechnej Wystawy Londyńskiej w 1851 roku, która - jak twierdził stanowiła istotne źródło dla narodzin samej idei muzeum na wolnym powietrzu.
Niewątpliwie należy liczyć się z wzajemnymi wpływami różnych koncepcji
wystawienniczych na europejskich muzeologów omawianego okresu, bowiem
każda poważniejsza wystawa była dużym wydarzeniem kulturalnym. Tak było
z wystawą w Paryżu w 1867 i 1878 roku, w Wiedniu w 1873 roku, czy
wspomnianą wystawą w Kopenhadze. Metoda eksponowania wnętrz mieszkalnych zastosowana przez Hazeliusa w 1874 roku w Muzeum Nordycznym była
już wcześniej stosowana na innych wystawach. Wspominam o 'tym, bowiem
w metodzie tej znajdują się pewne elementy ekspozycji praktykowane w muzeach na wolnym powietrzu. Brak tu jednak elementu ochrony samych obiektów
architektury, z czym zetknął się Hazelius w 1890 roku na półwyspie Bygd0Y
(Oslo), gdzie zgromadzono kolekcję budynków króla Oskara 115.
Wszystko to świadczy, że miejsce, czas i okoliczności narodzenia się idei
muzeów pod otwartym niebem nie są ani jednoznaczne, ani proste. Wydaje się,
że w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku zarówno w Norwegii, jak
i w Szwecji, a po 1880 roku również w innych krajach wytworzyła się
specyficzna atmosfera, której efektem było powstanie omawianej idei. Istnienie
idei niczego jeszcze nie rozwiązywało. Dopiero jej realizacja, nadanie zamierzonej formy wraz z programem działania, było niezbędne dla naukowej i społecznej akceptacji nowego rodzaju muzealnictwa. Tym, który wprowadził ideę
4
5
Ibid., s. 239.
Por.: ibid., s. 2łO, il. 97 i 98.
83
w czyn był na pewno Artur Hazelius. Inni byli w zasadzie jego naśladowcami
lub rozwijali głównie myśli Hazeliusa. Z biegiem czasu na pewno wiele się
zmieniło. Między innymi powstały "muzea na wolnym powietrzu" chroniące
zabytki techniki naziemnej i podziemnej, których nie przewidział twórca idei,
ale priorytety pozostały te same.
Cały, już przeszło sto lat trwający okres rozwoju muzealnictwa skansenowskiego w Europie, poczynając od oficjalnego otwarcia w 1891 roku "Skansenu"
w Sztokholmie, można podzielić na kilka podokresów. Pomijając lokalne
uwarunkowania, wyróżnia się trzy główne. Pierwszy, od otwarcia ,,Skansenu"
do 1918 roku, a więc do końca I wojny światowej. Drugi, od 1919 roku do 1958
roku i trzeci trwający do dziś.
Co kryje się za takim podziałem? Jest niewątpliwe, że otwarcie "Skansenu"
odbiło się szerokim echem w większości krajów Europy. Uwidoczniło się to
w publikacjach z tego okresu oraz podejmowanych działaniach na różnych
wystawach gospodarczych (np. Łotwa 1896, Węgry 1896, Polska 1894, 1906,
Rumunia 1905, Serbia koniec XIX wieku i in.). Początkowo jednak, głównie
w dwóch krajach, idea skansenowska uzyskała dość powszechną akceptację.
Była to Norwegia, w której do końca 1918 roku powstało 50 muzealnych
placówek nowego typu oraz Szwecja, gdzie założono co najmniej 31 takich
muzeów. Posiadają one udokumentowaną
datę założenia lub otwarcia.
W Szwecji do najważniejszych z tego okresu należy zaliczyć muzeum w Lund
(1891), Leksand (I 899}, Eskilstuna (1903), Jonkoping (1901), Bunge (1906),
Gagnef (1906), Ostersund, Granna, Hornosand i Alvdalen (19l2), Mora (1914)
i inne. Zakładano je z inicjatywy osób prywatnych, stowarzyszeń regionalnych
czy urzędów administracyjnych niektórych miejscowości. Intencją twórców
muzeów było przede wszystkim zebranie budynków jak naj starszych. Tak
postępował Anders Zorn w Mora, Ottilia Adelberg w Gagnef, czy też Theodor
Erlandson w Bunge na Gotlandii. Budynki z XVIII wieku są w tych i innych
muzeach dość pospolite, ale zdarzają się też obiekty średniowieczne lub
o cechach z tego okresu (np. w Bunge, w Orebro). Ich uratowanie od
zniszczenia ma ponadnarodowe znaczenie.
Powstawanie pierwszych muzeów na wolnym powietrzu w Norwegii
splotło się z procesem przekształcania kraju pod względem politycznym,
gospodarczym i społecznym, a szczególnie narastaniem poczucia świadomości
narodowej 6. Stąd zamiana królewskiej kolekcji budynków na półwyspie
Bygd0Y (Oslo) - z inicjatywy Hansa Jacoba Aall'a - na muzeum publiczne
(l 894} może być uznana za norweską odpowiedź na otwarcie muzeum
w Sztokholmie. Trzeba pamiętać, że Hazelius już wcześniej przejawiał tendencje panskandynawskie (Muzeum Nordyczne, 1872) i swobodnie penetrował
6 F. Valen,
Die Sandvigschen
1969· 1973. s. 2R2.
Samm/ungen
auf Maihaugen
-
Norwegen,
.,Cibinium"
84
tereny norweskie 7. Muzeum w Oslo szybko zostało poszerzone i w 1902 roku
otwarto je dla publiczności. Wkrótce (1904) otwarto drugie największe
muzeum na wolnym powietrzu w Norwegii, w Lillehammer. Stało się to za
przyczyną lekarza, Andersa Sandviga, który od 1894 roku zaczął gromadzić
budynki, naprzód dla siebie, a później już jako dyrektor dla muzeum pod
zarządem miejskim.
Wspomniana wyżej liczba 50 muzeów (tych, których znane są nam daty
założenia) z początkowego okresu szerzenia się idei jest imponująca. Tylko dla
przykładu wymienimy niektóre: w Kristiansund 1894, w Sandefjord 1896,
w Nesbyen 1899, w Fagernes 1901, w Hamar 1902. Większość muzeów
powstała w południowej części kraju, ale niektóre z nich powoływano do życia
bardzo daleko na północy (Mosjoen, prowincja Nordland, 1909 rok).
Dużo muzeów norweskich tworzono z obiektów in situ, chroniąc w ten
sposób zabytki architektury w ich własnym środowisku. Szereg obiektów in
situ ma charakter skansenowski, ale związane są one z postaciami słynnych
Norwegów, którzy w nich rodzili się lub mieszkali. Muzea te mają więc też
charakter biograficzny.
Spośród czterech duńskich muzeów na wolnym powietrzu, które powstały
w tym pierwszym okresie, do najważniejszych - i to w skali europejskiej
- należą muzea: w Lyngby pod Kopenhagą oraz w Arhus. Historia tego
pierwszego sięga roku 1897, kiedy to Bernhard Olsen przeniósł dwa domy do
parku przy zamku w Rosenberg. W 1901 roku translokowano je ponownie na
obecne miejsce do Lyngby. Warto zwrócić uwagę, że pierwsze budynki
przenoszono między innymi z terenów południowej Szwecji, które do 1658
roku należały do królestwa Danii oraz ze Szlezwiku utraconego przez Danię
w 1864 roku po przegranej wojnie prusko-duńskiej8.
Drugim muzeum było "Den Gamie By" (Stare miasto), którego powstanie
wiąże się z osobą Petera Holm'a i dużą wystawą przemysłową jaka miała
miejsce w 1909 roku. Oficjalnie muzeum powstało w 1914 roku i prezentuje
kulturę duńskiego mieszczaństwa. Muzeum to jest dużym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym muzealnictwa duńskiego i stanowi powód jego dumy,
tak jak muzeum "Seurasaari" (1909) jest chlubą Finów, zwłaszcza, że Finowie
w tym czasie nie mieli własnego państwa. Poprzez organizację wspomnianego
muzeum, którego twórcą był Axel Olai Keikel, znany badacz fińskiej kultury
ludowej, Finowie pokazali, że istnieją jako naród i mają własną kulturę 9.
W tym czasie na terenie Finlandii były jeszcze 4 inne placówki, w tym
w szwedzkiej strefie językowej. W momencie powstawania (Turku, Kuopio)
były one bardziej szwedzkie niż fińskie.
7
Poznań
8
9
J. Czajkowski, At outline of skansen museology in Europe, w: Open-air museums in Poland,
1981, s. 14.
P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish Museum Village al Sorgenfri, Copenhagen 1973.
J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 160.
85
Podobne znaczenie jak "Seurasaari" dla Finów miało muzeum we Wdzydzach (1906) na polskim Pomorzu. Założył je Izydor Gulgowski, nauczyciel,
który w ten sposób chciał udowodnić, że Kaszubi jako polska grupa etniczna
istnieją, pomimo od wielu lat trwającej akcji germanizacyjnej. Łączyło się to
z szeroką działalnością naukową i społeczno-polityczną
Gulgowskiego oraz
jego żony Teodory z domu Fethke 10.
Jedno muzeum na wolnym powietrzu powstało w pierwszym okresie
również w Holandii, w Arnhem. Jest zastanawiające, dlaczego założono je dość
późno, bo dopiero w 1912 roku, skoro sama idea organizacji ekspozycji wnętrz
znana była znacznie wcześniej. Holendrzy już w 1875 roku na światowej
wystawie w Paryżu eksponowali wnętrze chłopskiej izby z Hindellopen, zaś
w 188~ na gospodarczej wystawie w Amsterdamie pokazali około 20 domów
z Indonezji, które po dwóch latach przenieśli do Leidy, gdzie przetrwały aż do
1903 roku.
Również kajzerowskim Niemcom nieobce były w końcu XIX wieku idee
nowego rodzaju muzealnictwa, czego dowodem jest przeniesienie w 1899 roku
z Os ten feld do Husum (Fryzja) dolnosaskiego domu halowego z pierwszej
połowy XVII wieku. Podobnie jak we Wdzydzach w Polsce, tę pierwszą akcję
skansenowską przeprowadził miejscowy nauczyciel i regionalista Magnus Vol3.
Niedługo po nim z projektem stworzenia centralnego skansenu w okolicy
Berlina wystąpił Otto Laufer 11. Do realizacji jednak nie doszło.
W 1907 roku powstają w Niemczech trzy placówki, z tego dwie W prowincji
Szlezwik-Holsztyn (Meldorf, Keitum) oraz jedna w Dolnej Saksonii (Wilsede).
Były to niewielkie muzea, ważne jednak było przede wszystkim rozpowszechnienie się idei ochrony lokalnej kultury ludowej przez organizację muzeów
w obiektach przenoszonych (Meldorf, Wilsede), lub zachowanych in situ jak
w starofryzyjskim domu w Keitum na wyspie Sylt.
W Dolnej Saksonii powstało na początku XX wieku jeszcze kilka innych
muzeów, które zaliczamy do grupy muzeów na wolnym powietrzu. W miejskim
parku w Speckenbiittel zorganizowano w 1909 roku muzeum, do którego
przeniesiono 8 różnych obiektów oraz zrekonstruowano na podstawie wykopalisk archeologicznych wczesnośredniowieczny dom halowy. W 1910 roku
otwarto muzeum w Bad Zwischenahn nad jeziorem o tej samej nazwie.
W następnych dwóch latach powstają dwa kolejne muzea. W Diesdorf, na
zachód od Kassel, z inicjatywy dr. Schulza zorganizowano (1911) placówkę,
w której obecnie jest 8 obiektów. Natomiast w Rudolstadt w Turyngii
inicjatorem muzeum był fabrykant Adolf Richter. Założono je w 1912
a otwarto w 1914 roku. Na obszarze pół hektara znajdują się 3 budynki, w tym
domy z 1667 i 1700 roku.
Por.: R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker Kaszubskir Gdańsk 1978, s. t 40 i n.
U. Steinmann, Zur Errichtung eines zentralen Freilichtmuseums in Berlin, "Ethnographica"
1Il- IV, Brno 1961 - 1963, s. 553 - 559.
10
11
86
Owocny był również rok 1913, w którym odnotowano powstanie dwóch
dalszych dolnosaksońskich
placówek: w Bergen i w Scheessel oraz na
fryzyjskiej wyspie Stade.
Wspomnieć należy również muzeum w Bielefeld w Północnej Westfalii Nadrenii (1917). Wprawdzie jest to niewielka placówka (4 obiekty), ale przeniesiony tam dolnoniemiecki dom halowy z około 1550 roku należy do naj starszych
tego rodzaju zachowanych obiektów 12. Nie trzeba dodawać jak ważne dla celów
badawczych ma zachowanie obiektu sprzed wojny trzydziestoletniej.
Wszystkie powyższe placówki spełniają istotną rolę w rozwoju i funkcjonowaniu patriotyzmu lokalnego, ale żadna z nich nie uzyskała tego
znaczenia muzealnego, które już później przypisano muzeum na wolnym
powietrzu w Konigsberg w Prusach Wschodnich. Decyzję o jego budowie
podjęto w 1909 roku, a w 1913 roku otwarto dla publiczności 13. Jednym ze
zwolenników i organizatorem muzeum był konserwator dla Prus Wschodnich,
Richard Dethlefsten, któremu znany był Skansen w Sztokholmie. Już przed
drugą wojną światową muzeum to określano jako "National-Oenkmal" 14,
a "OstpreuJ3enblatt" z 9 maja 1964 roku, pisząc o muzeum w Olsztynku,
zaopatruje artykuł tytułem: "Das ostpreuJ3ische Heimatmuseum - Es war das
erste deutsche Freiluftmuseum". Sądzę, że należy właściwie określić tę placówkę, którą w latach 1938 - 1943 przeniesiono do Olsztynka. Już A. Zippelius
odniósł się krytycznie do faktu, że zamiast oryginalnych obiektów ustawiono
w nim kopie. Jest on również ostrożny w nazwaniu tej placówki, pisze bowiem
o niej jako o: "Das erste grof3ere Freilichtmuseum in dem Gebiet des friiheren
Deutschen Reiches ... ", a budynki określa jako "... aus verschiedenen Landschaften Ostpreuf3ens und Litauens" 1 5. E. Riemann, który bardzo pozytywnie
pisze o powojennej rozbudowie muzeum przez Polaków ma lekką pretensję do
Zippeliusa
za takie ujęcie problemu 16. Rzeczywistość
jest prosta.
W Konigsberg muzeum zostało zainicjowane i zorganizowane przez Niemców.
Żaden jednak z budynków reprezentujących kulturę ludową nie nosił wyraźnych cech niemieckich czy pruskich. W niektórych jedynie występują fragmenty konstrukcji fachwerkowej, którą - jak wiadomo - spotyka się też na
północy Polski. I nikt nie kwestionuje, że jest ona efektem wpływów kulturowych niemieckich. Budynki, o których mowa, były budowane według reguł
technicznych uznawanych przez ludność litewską, warmińską i mazurską.
12 Par. A. Zippelius, Freilichtmuseen in Deutschland, HB Verlag, Hamburg
1982; Museen und
Sammlungen in Schleswig-Holstein, wyd. 6, Wachholtz Verlag, Neumiinster 1986; K. V. Riedel,
Museen und Sammlungen. Siidliche Nordseeland im Nordwesten, wyd. 4, Oldenburg.
13 R. Dethlefsen,
Fuhrer durch das OstpreujJische Heimatmuseum. Konigsberg 1913.
14 "Bremer
Nachrichten" z 15.11.1938, nr 315.
15 A. Zippelius, Handbuch der europiiischen Freilichtmuseum, Rheinland Verlag, KaIn 1974, s. 61.
16 E. Riemann,
Das Freilichtmuseum in Hohenstein/Olsztynek,
"Jahrbuch fiir ostdeutsche
Volkskunde" t. 18, 1975, N. G. Elwert Verlag, Marburg, s. 10.
87
W dotychczasowych uwagach omówiono konkretne realizacje skansenowskie w siedmiu krajach. Powstały w nich 104 mniejsze. lub większe muzea.
W niektórych krajach (np. Austria, Szwajcaria, Węgry, Czechosłowacja,
Estonia) z różnych przyczyn nie doszło do powstania muzeów na wolnym
powietrzu, ale pomysłów nie brakowało 17. Często były one efektem wystaw
gospodarczych i etnograficznych.
Pierwsza wojna światowa zmieniła wygląd polityczny Europy. Na pewno
w czasie jej trwania w większości krajów nie było możliwości tworzenia
nowych muzeów na wolnym powietrzu.
W okresie międzywojennego dwudziestolecia powstało w Europie co
najmniej 227 muzeów na wolnym powietrzu. Zdecydowanie dominowała
Szwecja ze swoimi t 35 nowymi muzeami. Wśród nich można wyróżnić' dużą
obecnie placówkę w S6dertalje (1927), Norrboda (1927) czy Uppsali '(1931),
a z mniejszych muzea w Lulea (1921) czy w Jukkasjarvi koło Kiruny (oba
położone są za kołem polarnym). Szczególna uwaga należy się dwóm innym
muzeom. Jednym z nich jest muzeum górnicze w Ludvika (Dalarna), którego
utworzenia podjęło się w 1920 roku stowarzyszenie miłośników regionu 18.
Szwedzi udowodnili, zresztą nie po raz pierwszy, że ochronę zabytków techniki
przemysłowej można prowadzić podobnymi metodami do stosowanych w etnograficznych skansenach.
Drugie muzeum o specjalnych walorach to zagroda Ostarp, którą Georg
Karlin z Lund wykupił w 1924 roku i chciał prowadzić na niej gospodarkę
metodami tradycyjnymi.
Wyjątkową aktywność w zakresie tworzenia muzeów na wolnym powietrzu
w okresie międzywojennym wykazało również społeczeństwo norweskie. Z tego okresu znamy daty powstania 60 placówek, a może ich być znacznie więcej.
Jest charakterystyczne, że nowe placówki powoływano do życia we wszystkich
prowincjach zarówno południowych, jak i tych położonych na dalekiej
północy, na przykład w Nordland i w Finnmark. Do większych muzeów
posiadających po około 30 obiektów należy zaliczyć placówki w Kongsberg
w prowincji Buskerud (1924) i w Asestrande w prowincji More-Romsdal (1931).
Interesujące jest również muzeum w R0ros w prowincji Sor-Trondelag,
w którym prezentowane jest życie tamtejszych górników, góralskich farmerów
i Lapończyków.
17 Por.: J. Czajkowski,
Die Skansenmuseen in den slawischen Landern, "Ethnologia Slavica"
17, 1985, s. 97· 117; tenże, Muzea ... , op. cit., s. 21 - 26; A. Zippelius, Zur friihen Geschichte der
Freilichlmuseen in der Schwei:: und Osterreich, "F reudenkreis Bliitter" 25, 1988, s. 9 - 26; I. Balassa,
Die Geschichte der ungarischen Freilichtmuseen, w: TagungsiJericht Ungarn. Report ofthe Conference Hungary 1982, Szentendn: 1984, s. 65 i n.; H. Johnova, PróiJy zorganizowania w Czechoslowacji
muzeum typu skansenowskiego, "Etnografia Polska" l. 6, 1962, s. 408.
18 R. Andersson, Freilichtmuseell ill Dalarna (Schweden),
"Acta Scansenologica" t. 4, 1986,
s.92-94.
l.
88
Nie wiemy dokładnie ile' muzeów powstało w rzeczywistości w Finlandii
w latach 1919 -1939. Był to niewątpliwie dobry okres dla muzealnictwa
fińskiego, które w 1923 roku zyskało swoje przedstawicielstwo w postaci
Związku Muzeów Fińskich. Wśród 12 placówek, których daty powstania są
znane, znajduje się słynne Muzeum Rzemiosła w Turku powołane do życia
w 1937 roku w zachowanym in situ zespole budynków z 1770-1820 roku.
W zespole tym znajdują się wyłącznie małe, robotniczo-rzemieślnicze domki,
a w nich około 30 różnych warsztatów. Pozostałe muzea mają charakter
lokalny i z reguły są niewielkie.
Spośród innych krajów, w których powstawały i rozwijały się muzea
skansenowskie w okresie międzywojennym (Dania, Niemcy, Islandia, Wielka
Brytania, Jugosławia, Łotwa, Polska, Rumunia, Rosja, Czechosłowacja i Węgry), wyróżnić należy tylko niektóre. Do powstania dużych muzeów dochodzi
na Łotwie (Ryga 1924) i w Rumunii (Bukareszt 1936). Powstaje plan dużego
centralnego muzeum na wolnym powietrzu w Czechosłowacji (1929), ale
realizuje się tylko muzeum w Rożnowie na Morawach według koncepcji sprzed
I wojny Bohumira laronka.
Bardzo interesująca pod względem koncepcyjnym jest placówka w Cregneash na wyspie Man w Wielkiej Brytanii (1938). Jej novum polega na tym, że
za muzeum uznano część osiedla z ośmioma obiektami wraz z łąkami i polami
o powierzchni 100 ha 19. Tę cechę znajdziemy w znacznie później powstałym
muzeum w Auchindrain w Szkocji.
W 1934 roku w Niemczech wystąpiono z projektem stworzenia muzeum na
wolnym powietrzu w Berlinie celem uczczenia 45-letniej rocznicy urodzin
Adolfa Hitlera. Na całe szczęście skończyło się tylko na kiepskim projekcie,
który przewidywał, że każda prowincja Rzeszy ofiaruje i sprowadzi jedną
zagrodę wiejską typową dla regionu 20. Wśród kilku małych placówek tego
okresu na uwagę zasługuje "M useumsdorf' w Cloppenburg założone przez
H. Ottenjanna w 1934 roku i po dwóch latach otwarte. Jest to muzeum wsi
dolnosaksońskiej
prezentujące różne formy domów dolnoniemieckich typu
halowego oraz domów fryzyjskich typu "Gulf' 21 .
Wybuch II wojny światowej spowodował w większości krajów zastój
w rozwoju muzeów skansenowskich. Jedynie w Szwecji, która pozostała
neutralna, a w małym stopniu też w Norwegii i Finlandii, widać kontynuację
przedwojennej aktywności muzealnej. Korzystniejsze warunki aniżeli gdzie
indziej miały muzea w Arnhem w Holandii i Odense w Danii, a także duńskie
centralne muzeum na wolnym powietrzu w Lyngby pod Kopenhagą, które
A Guide to the Manx Open-Air Folk Museum Cregneash, Douglas 1977.
S. M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", Warszawa 1939, nr I, s. 40.
21 H. Keiser, E. Ottenjann,
Museumsdorf Cloppenburg. Niedersachsisches Freilichtmuseum,
wyd. 8, 1988.
19
20
89
rozwijały się w tym czasie. Muzeum w Lyngby stało Się ośrodkiem kultywowania tradycji i patriotyzmu 22.
W pierwszych latach po wojnie kraje europejskie musiały odbudować swe
wsie i miasta z ruin, rozwijać gospodarkę, a mimo to w wielu z nich
poświęcono sporo uwagi ochronie zabytków, w tym też organizowaniu
skansenów. Świadczą o tym: w Danii otwarcie 22.06.1946 roku muzeum
w Odense, w Wielkiej Brytanii rozpoczęcie w tym samym roku organizacji
muzeum SL Fagans (Walia), które po dwóch latach otwarto dla zwiedzających.
W Finlandii w 1947 i 1950 założone zostają lokalne skanseny w Pyhiijoki
i w Hanho, w Rumunii od 1948 przystąpiono do energicznej rozbudowy
"Muzeum Satului" w Bukareszcie, a w Jugosławii w 1949 roku wydane zostało
specjalne zarządzenie Ministerstwa Nauki i Kultury mające na celu rozwój
parków etnograficznych na wzór Skansenu w Sztokholmie.
Od 29.06. do 3.07.1948 roku w Ecole du Louvre w Paryżu odbyła się
Pierwsza Konferencja Międzynarodowej Rady Muzealnej, na której powołano
do życia ICOM (International Counsil of Museum). W czasie tego posiedzenia
wygłoszono również referat na temat muzeów na wolnym powietrzu.
Oficjalnie zajęte po raz pierwszy stanowisko w kwestii muzeów na wolnym
powietrzu zawdzięczamy Walnemu Zgromadzeniu Międzynarodowej
Rady
M uzeów w Genewie 9.07.1956. Nie sprecyzowano tam jeszcze definicji, ale
uznano dotychczasową działalność istniejących muzeów na wolnym powietrzu
i podjęto uchwałę o konieczności zorganizowania sesji naukowej w celu ich
rozpropagowania. Dokładnie w rok później, na konferencji w Kopenhadze,
Sorgenfri, Aarhus i Sztokholmie spotkało się 24 przedstawicieli z 13, państw
(głównie zachodnioeuropejskich),
którzy m.in. wyrazili swoje poglądy na
kwestię przenoszenia zabytków architektury do muzeów. W opracowanej
"Deklaracji" zdefiniowano pojęcie muzeum na wolnym powietrzu oraz określono jego cele23.
Publikacja "Deklaracji" w różnych państwach, w tym też w "ICOM News"
(t. 11, nr I) w Paryżu w 1958 roku oznaczająca podanie do publicznej wiadomości zasad organizowania i budowy muzeów na wolnym powietrzu, zamyka
pewien okres w rozwoju muzealnictwa skansenowskiego. W jego końcowej fazie
powstało bardzo dużo muzeów, najwięcej w Szwecji, Norwegii i Finlandii.
Ważniejszym jednak było, że szereg muzeów na wolnym powietrzu założono
w tych krajach, w których dotychczs ich nie było (Austria, Belgia, Bułgaria i in.).
W tym czasie powstało szereg placówek ważnych ze względu na wytyczenie
nowych kierunków pracy, metod konserwatorskich,
rozwoju naukowych
kryteriów badań itp. Nie od rzeczy będzie posłużyć się kilkoma przykładami.
Na len temat patrz: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 33-34, 152-153, 157.
Treść "Deklaracji" podaje m.in. A. Zippelius, w: Handbuch ... , op. cit., s. 30- 39. Krytyczny
stosunek do ,.Deklaracji" zawar! w swym opracowaniu: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 67 -72.
22
23
90
Na rok 1949 przypada założenie muzeum "Gamia Link6ping" w południowej Szwecji. Jest ono dowodem wielkiej troski władz miasta Link6ping
o własne zabytki architektury z XVII - XIX wieku. Konieczność modernizacji
miasta wymagała usunięcia wielu zabytków. W związku z tym na obrzeżu
miasta wydzielono plac o powierzchni 4 ha i stworzono tu stare miasto z jego
dawną nawierzchnią ulic, ogrodami, fontannami, pomnikami. Szereg przeniesionych obiektów jest nadal zamieszkałych przez swych właścicieli. Twórcą
tego wspaniałego miasta był Lenart Sj6berg24.
W Republice Federalnej Niemiec do przodujących muzeów z tego okresu
należy placówka w Kommern (1958). Swoją wysoką pozycję zawdzięcza nie
tylko interesującej ekspozycji zabytkowych obiektów zebranych w czterech
grupach, ale również licznym pracom teoretycznym, których twórcą był
wieloletni dyrektor tego muzeum Adelhart Zippelius 25. Jemu należy przypisać
rozbudowę Związku Europejskich Muzeów na Wolnym Powietrzu i rozwinięcie współpracy międzynarodowej
w Związku 211,a tym samym silne
oddziaływanie na rozwój muzeów skansenowskich w różnych krajach.
Swego rodzaju analogię do muzeum w Kommern stanowi Muzeum
Budownictwa Ludowego w Sanoku (1958), które rozwinęło na szeroką skalę
prace teoretyczne i konserwatorskie
w zakresie muzealnictwa skansenowskiego. Korzystali z nich niejednokrotnie skansenolodzy polscy i niektórych
sąsiednich krajów27.
W 1953 roku założono w Bokrijk w Belgii flamandzkie muzeum na wolnym
powietrzu. Jego twórcą był dr 1. Weyns, który - wraz z prof. dr. A.
Kamphausenem z Kilonii - był inicjatorem powołania do życia (t 966) "Grupy
roboczej europejskich muzeów na wolnym powietrzu"28. Weyns posłużył się
materiałami ikonograficznymi z XVI wieku, m.in. obrazami Piotra Breughla,
w celu rekonstruowania wyglądu wnętrz z XV i XVI stulecia w prowadzonym
przez siebie muzeum na wolnym powietrzu. Trzeba przyznać, że wykonane
w ten sposób urządzenia wnętrz doskonale oddają atmosferę ówczesnych
domów.
Do grupy ważniejszych muzeów wspomnianego okresu należy też zaliczyć
placówkę w Holywood koło Belfastu. Została ona założona przez rząd
Północnej Irlandii w 1958 roku. Rekonstruuje się tu różne formy osadnicze:
nizinne i górskie, i odpowiednio do tego przenosi się budynki parterowe,
piętrowe oraz obiekty przemysłowe.
Tych kilka przykładów nie wyczerpuje długiej listy muzeów na wolnym
B. Cnattingius, B. Lundberg, Gamla Link6ping, Linkoping 1976, s. 52.
A. Zippelius, 25-lecie Deklaracji /COM o muzeach na wolnym powietrzu - próba bilansll,
"Acta Scansenologica" 1985, t. 3, s. 9 - 13.
26 J. Czajkowski,
/0 lat Związku Europejskich Muzeów IW Wolnym Powietrzu. ibid., s. 19 - 39.
27 Por.: Muzea skansenowskie
w Polsce, Poznań
1979.'
28 Tagungsberichte
1966 -/972, Koln 1973, s. 7.
24
25
91
powietrzu, które powstały do końca 1958 roku. Założono bowiem szereg
małych lokalnych placówek w wielu krajach całej Europy, czego przykładem
jest Islandia, w której idea organizowania małych muzeów z budynków in situ
sięga czasów przedwojennych. Jednak pierwsze działania w tym kierunku
odnotowujemy dopiero w 1943 roku. Wtedy to właściciel zagrody Busterfell
(południowo-wschodnia
Islandia), której historyczne istnienie potwierdzone
jest w 1532 roku, sprzedał ją państwu z przeznaczeniem na ekspozycję
muzealną·
W 1946 roku opieką konserwatorską
ill situ objęto
zagrodę Keldur
(południowa Islandia). Zwiedzającym udostępniono ją w 1954 roku. W 1947
roku Muzeum Narodowe roztoczyło pieczę nad zagrodą Glaumbaer (in situ,
północna Islandia), z kolei w 1955 roku podjęto prace konserwatorskie przy
zagrodzie Grenjadarstadur (północna Islandia, in situ), której zwiedzanie stało
się możliwe w 1958 roku. W tej samej części kraju leży też zagroda Laufas,
którą zamieniono na muzeum w 1958 roku.
Jedynym większym muzeum skansenowskim jest placówka na wolnym
powietrzu w Reykjaviku, której zalążkiem stała się zagroda Arbaer in situ. Jej
historia sięga 1466 roku O). Ostatni mieszkaniec opuścił ją w 1948 roku. 16.04.
1957 roku założono tu muzeum, które otwarto 22.05.1957 roku. Obok niej
ustawiono 23 przeniesione różne budynki.
W następnym już okresie powstały jeszcze dwa muzea: jedno w Reykjaskoli
(północno-zachodnia Islandia) w 1967, drugie w Skogar (południowa Islandia)
w 1969 roku29.
Przejście do kolejnego etapu rozwoju muzealnictwa skansenowskiego
w Europie odbyło się w sposób niedostrzegalny, a konkretna data jest
szczegółem umownym. Pierwsze lata tego etapu zaowocowały licznymi konferencjami w różnych krajach i międzynarodowymi spotkaniami specjalistów
różnych dyscyplin nauki. W czasie tych konferencji omawiano problemy
muzeów skansenowskich, głoszono różne poglądy na tworzenie muzeów na
wolnym powietrzu, nie zawsze zgodne z ideą Artura Hazeliusa i sensownymi
zasadami ochrony zabytków. I tak na przykład Generalna Konferencja ICOM
w Sztokholmie w 1959 roku między innymi zawęziła kryteria doboru budynków do ich wartości historycznej, a tzw. Karta Wenecka, będąca wynikiem II
Międzynarodowego Kongresu Architektury i Techników Zabytków (25 - 31.05.
1964, Wenecja) ogranicza translokację obiektów zabytkowych w sposób
istotny; natomiast uczestnicy analogicznego spotkania w Płowdiw w Bułgarii
(24.09.1975) dość ostrożnie przyznają muzeom na wolnym powietrzu tylko
Informacje dotyczące islandzkich muzeów pochodzą z opracowania Stanisława Bartoszka,
muzea kultury ludowej .•Acta Scansenologica" t. 6, ł980, s. 244-267. Wskazują one, że
społeczeństwo Islandii jest zainteresowane ratowaniem zabytków swojej przeszłości. Jest to
szczególnie trudne, bowiem tam.1ejsze budynki zbudowane są z torfu.
29
Islandzkie
92
pewne prawa w zakresie dokumentacyjno-wychowawczym
30. Zwróćmy uwagę,
że wszystkie te postanowienia i uchwały podejmowane były w okresie wręcz
żywiołowego rozwoju muzeów skansenowskich i to bardzo różnych typów.
Świadczą też o tym, że w pewnych kręgach konserwatorów, architektów
i historyków sztuki nie w pełni rozumiano sens idei Hazeliusa, że uznawano
muzeum na wolnym powietrzu jako miejsce azylu dla rzeczy starych, z którymi
nie bardzo wiadomo, co należy zrobić. W kręgach muzealnych w większości
krajów przeważało już zdanie o potrzebie celowego projektowania muzeów na
wolnym powietrzu i przenoszenia do nich obiektów nie tylko zabytkowych, ale
również typowych. Zyskało to akceptację uczestników konferencji ICOMOS
w 1977 roku na Węgrzech 31, bowiem w pełni odpowiadało rzeczywistości.
Niezwykle istotne dla utrzymania i powstawania muzeów na wolnym powietrzu oraz teoretycznego rozwoju tego rodzaju muzealnictwa było powołanie
do życia w Helsinkach 7 lipca 1972 roku Związku Europejskich Muzeów na
Wolnym Powietrzu, który od tej pory, regularnie co dwa lata organizuje
spotkania swoich członków w różnych krajach. W 1986 roku spotkanie takie
miało miejsce w Polsce, a około stu jego uczestników uzyskało możność
poznania muzeów na wolnym powietrzu w Radomiu, Nowym Sączu i Sanoku
oraz szeregu obiektów drewnianych in situ w okolicy Zakopanego. Efektem
międzynarodowych spotkań są bezpośrednie wymiany poglądów na określone
tematy oraz drukowane sprawozdania z posiedzeń, dostępne dla każdego
zainteresowanego problemami muzeów na wolnym powietrzu. Liczba tych
muzeów poważnie wzrosła po 1958 roku, w niektórych krajach wielokrotnie.
Nie da się więc wszystkich scharakteryzować,
tylko wybijające się można
wymienić. Do takich należą muzea: w Beamish Hall (1968) i w Ironbridge
(1968) w Anglii, w Rumsiskes na Litwie (1966), w Grossgmain (1978), w Maria
Sa al (1968) i w Stiibing (1962) w Austrii. W Polsce do wybitniejszych muzeów
z tego okresu należą placówki w Lublinie (1976), Opolu (1961), Ciechanowcu
(1971); w Rumunii w Bujoreni (1966), Gole~ti (1966), Baia Mare (1977); w Rosji
muzeum w Archangielsku; na Słowacji w Banskej Stiavnicy (1965), Vychylovce
(1973), Zubercu (1967); na Ukrainie we Lwowie (1967) i Kijowie (1971); na
Węgrzech w Szentendre (1967), Zaleegerszeg (1966), Sombathely (1968).
W Szwajcarii istnieje tylko jedno duże muzeum na wolnym powietrzu
w Ballenberg założone dopiero w 1968 roku, chociaż sama myśl o nim rzucona
została 30 lat wcześniej. W muzeum tym zgromadzono już około 70 obiektów,
z których wiele sięga początku XVII wieku, a jeden dom datowany jest nawet
na 1568 rok 32.
Szerzej: J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 71 - 75.
Falusi miiemLeki egyiittesek vUelme [COMaS konferencja Budapest-Szombathely
1977.
junius 23 - 29, Budapest 1980, s. 3 - 230.
32 Fiihrer durch das Schweizerische
Freilichtmuseum Bal/enberg, red. D. Meili, wspó1pr.
M. Gschwendt, Ch. Schlitt, Brienz 1985.
30
31
93
W Niemczech Wschodnich (dawna NRD) rozwój muzealnictwa skansenowskiego nie nabrał takiego impetu jak na zachodzie, stąd należy tę część
kraju wyodrębnić. Do najwybitniejszych należy tu muzeum na wolnym
powietrzu w Schwerin-Muef3, którego zasadnicza wartość polega na tym, że
spośród 15 znajdujących się tu obiektów 14 jest na swoim starym miejscu 33.
Druga znaczniejsza placówka znajduje się w Seiffen. Założono ją w 1972 roku.
Zgromadzono w niej szereg obiektów, przeważnie z XVIII wieku. Jest tu też
stacja trafo (rozdzielnia elektryczna) z 1912 roku, która zapewne stanowi
jedyny w Europie tego rodzaju obiekt techniczny, który uznany został za
zabytek.
Natomiast w zachodnich Niemczech powstały po 1958 roku aż 54 muzea
na wolnym powietrzu, z tego 20 w Bawarii i 10 w Nadrenii-Westfalii. Jest to
dowodem niewątpliwej troski władz prowincji o zabytki, ale również społecznych dążeń do ratowania wszystkiego, co świadczy o przeszłości 34. Jest
oczywiste, że - jak wszędzie - w takiej liczbie nowo powstałych placówek są
muzea różnej wielkości i znaczenia. Dla przykładu wymieńmy największe, i te,
które prowadzą poważną pracę naukową i dydaktyczną. Są to: muzeum na
wolnym powietrzu w Molfsee koło Kilonii (1960), w Detmold (1966) i w Hagen
(1960) w prowincji Północna Nadrenia-Westfalia,
w Neu-Anspach (1973)
i w Sobernheim (1973) w Hesji oraz bawarskie placówki w Bad Windsheim
(1976), Gro13weil (1972) czy też w Perschen (1961). Nie miejsce tu na ich
opisywanie, ale każda z nich - a szczególnie muzeum w Detmold - może
służyć za wzór innym muzeom europejskim.
Osobny problem jawi się w Berlinie, w którym odkryto dużą powierzchniowo pozostałość po słowiańskiej osadzie z 1200-1220 roku z bogatymi
znaleziskami różnych przedmiotów, narzędzi, zbiorów, dekoracji, a także
resztki budynków mieszkalnych i gospodarczych. Na ich podstawie zrekonstruowano wygląd owalnej wsi zabudowanej zagrodami wielobudynkowymi 35.
Oficjalnie placówkę tę założono w 1975 roku i nazwano "Museumdorf
Diippel". Jest to zatem archeologiczne muzeum na wolnym powietrzu, jedno
z wielu w Europie, które można porównać z polskim muzeum w Biskupinie.
Do krajów, a których jeszcze nie wspomniano należy Francja. Do
niedawna muzeów na wolnym powietrzu wcale tam nie było, jakkolwiek
sama idea tego rodzaju muzealnictwa znana była już w latach 30. Powstały
nawet plany zorganizowania takiej placówki, których autorem był Georges
Henri Riviere. Do realizacji nigdy jednak nie doszło. Po przeszło 30 latach
R. Wendt, Freilichtmuseum Schwerin-Muess, Ludwigslust 1985.
Por.: 10 Jahre Museumsarbeit in Bayern. Abteilung Nichtstaatliche Museen 1976 -1986,
Straubing 1986; Museumsmagazin. Aus Museen und Sammlungen in Baden-Wiirttemberg, 2, 1984; 3,
1985, Konrad Theiss Verlag, Stuttgart.
35 A. von Miiller, Museumsdorf
Diippel, Berlin 1981.
J3
34
94
Riviere wystąpił z koncepcją organizacji muzeów, które obejmowałyby swym
zasięgiem duże tereny i dążyłyby do zachowania pewnego obszaru kulturowego z jego zabytkami 36. Pierwsze takie muzeum pod nazwą "Ecomusee
d'Quessant" zorganizowano w 1968 roku, a w następnym "Ecomusee des
Monts d'Arree" oraz "Ecomusee de Saint-Degan - Nature et traditions du
pays d' Auray". Dwa pierwsze znajdują się w departamencie Finistere, trzecie
zaś w Morbihan. Ta koncepcja została szybko zaakceptowana przez społeczeństwo francuskie, o czym świadczą liczne następne ekomuzea, które powołano
do życia na terenie całej Francji w latach 1970-1986. Jedynym muzeum na
wolnym powietrzu, w sensie powszechnie znanym, jest "Ecomusee de HauteAlsace" w Ungersheim, department Haut-Rhin, które założono w 1980 roku,
a po czterech latach oddano do zwiedzania 37.
Kończąc powyższy szkic, w którym jedynie zasygnalizowano wybrane
problemy z rozwoju muzealnictwa skansenowskiego, chcę zwrócić uwagę na
konkretne efekty. Łącznie powstało dotychczas około 2100 muzeów na
wolnym powietrzu w Europie38. Oczywiście są wśród nich placówki duże
liczące 100, 200 i więcej obiektów lub mające w programie budowę tylu
budynków; są też lokalne muzea, w których chroni się jeden lub kilka zabytkowych obiektów, jak to jest często w Skandynawii. Przykładem może być prowincja Dalarna na północy Szwecji. Jak pisze Roland Andersson o muzeach na
wolnym powietrzu w tej prowincji, jest ich tam ogółem 50. Chroni się w nich
około 710 obiektów, z których 560 zostało translokowanych, a 150 znajduje
się na swoim pierwotnym miejscu. Tylko w trzech muzeach jest więcej niż
30 budynków, w dziesięciu więcej niż 20, w pozostałych liczby te są różne
i mniejsze od wskazanych 39.
Trudno jest zebrać podobne dane z całej Europy. Gdyby jednak przyjąć,
że przeciętnie w każdym muzeum chroni się tylko 10 obiektów to wówczas
we wszystkich razem byłoby ich około 21000. Pomijając wszystkie inne
aspekty dotyczące istnienia muzeów na wolnym powietrzu, już ta olbrzymia
liczba chronionych obiektów stanowi o użyteczności społecznej i naukowej
tych muzeów. Jest to bowiem olbrzymia baza badawcza dla tych, którzy
w przyszłości będą się zajmować problemami architektury ludowej czy
drewnianej.
36 W. von Hinten, Zur KonzepLion des ..Ecomusee·· in Frankreich, "Acta Scansenologica"
t. 3,
1985, s. 45 - 46.
37 Neuer Platz fur alt e Hauser, "Frankfurter
Allgemeine Zeitung" z 20.03.1986, nr 67. Przy
opisie francuskich muzeów pomocne były różne prospekty i oficjalna lista francuskich ekomuzeów,
którą otrzymałem z muzeum w Ungersheim.
38 W opracowaniu,
które ukazało się w 1984 roku (Muzea ... , op. cit., S. 20) podałcm nieco
mniejszą liczbę muzeów. Różnica spowodowana została przcde wszystkim powołaniem do życia
nowych muzeów.
39 Por.: R. Andersson,
op. cit., s. 74.
95
Zwróćmy jeszcze uwagę, że idea Hazeliusa tylko w kilku krajach Europy
nie znalazła większego uznania, albo też nie wiadomo szerzej o organizowaniu
tam dotychczas muzeów na wolnym powietrzu. Są to: Grecja, Albania,
Włochy, Portugalia i Hiszpania. W tym ostatnim kraju istnieje wprawdzie od
1929 roku "Pueblo Espanol" w Barcelonie, ale nie może ono być uznane na
muzeum na wolnym powietrzu, bowiem daleko odbiega od kryteriów powszechnie przyjętych przy organizacji omawianych muzeów 40. Z pozostałych
- w Albanii jakby nie doceniano muzeów na wolnym powietrzu, a w innych
krajach na plan pierwszy wysuwa się wysokiej klasy zabytki z dawnych epok.
Niewykluczone, iż pewne znaczenie ma fakt, że w krajach tych nie ma
budownictwa drewnianego, a budownictwo murowane jest trwalsze. Trudniej
też przenosić takie budynki. Pozostaje jednak idea ochrony budynków na
pierwotnym miejscu, ich konserwacja, wyposażenie wnętrz i funkcjonowanie
ich jako muzeów. Wydaje się, że organizacja tak pomyślanych muzeów jest
tylko kwestią czasu w wymienionych krajach, zależni~ od społecznego dojrzewania i turystycznego zapotrzebowania.
Jerzy Czajkowski
ON THE HISTORY
OF OPEN
AIR MUSEUMS
IN EUROPE
(Summary)
The first open air museum in Europe was officially opened in 1891 when Arthur Hazelius,
a Swedish scientist, opened an architectural exhibition on the island of Djiirgarden in Stockholm.
The exhibits were transferred to the island from various places. Very quickly others followed
Hazelius's idea - in Denmark, Germany, Finland, Holland, and, first of all, in Norway. By the end
of 1918 over 100 open air museums were opened in these countries. Approximately 230 open air
museums were opened in the five countries mentioned above and in Estonia, Great Britain,
Yugoslavia, Latvia, Poland, Russia, Czechoslovakia, Hungary in the interwar period. Over 260
open air museums were opened between 1910 and 1958.
The idea of open air museums was substantiated in the world after 1958, when in 1956 and
1957 the International Council on Museums (lCOM) recognized museums of this type and when in
1958 the principles of organizing open air museums were published.
Transi.
40
Por.:
M. Kurzątkowski,
"Pueblo
paraskansenowskich,
"Acta Scansenologica"
Espaiiol" I\' Barce/unie, ibid., s. 171 i n.
Z. Nadstoga
IV Barcelonie
i kilka uwag o zjawiskach
t. 2, 1981, s. 161 i n. oraz P. Worytkiewicz, ..Pueblo
Espaiiol"
