-
Title
-
"Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187
-
Creator
-
Krasińska, Ewa
-
Date
-
1974
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4206
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Ewa Krasińska
„DZWIERKA NA NALEPĘ"
W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę "
przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do
magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego
s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a
mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami
z perkalu rozciągniętymi na sznurkach.
Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu
rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u
mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N
w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze
szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce —
natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej
do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę .
Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie,
a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca
z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta
wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części
szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e
drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy,
że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu
j ą c y się pod piecem chlebowym.
Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a
w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja
(jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz
z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy
pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń .
Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy
dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde
cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia,
obok nielicznych snycerskich i malowanych.
Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a
dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane
zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen
tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j
prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie
w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen
tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co
kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po
przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m
terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na
drzwiczkach szafek na naczynia.
Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest
motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem
(Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata
umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie
naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone
zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio
nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m
zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl.
— 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość.
R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia
płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych,
o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u
kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo
podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji
(Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia
towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y .
Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka
zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny
ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter
architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą ,
186
j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe
w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9),
b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h
p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m
do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem,
b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na
pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane
z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato
profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem
gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle
j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą
w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem.
W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna
ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem
w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się
osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża,
podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty..
W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9),
płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków
p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie
k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek
p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter
o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako
elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł
niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i .
Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe
analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . *
Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma
lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety,
w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które
zawsze należały do m ę ż c z y z n .
W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia
z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry
t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał
zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin
n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11).
Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem
m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po
jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu
pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie
z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby
to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob
nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko,
przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna
k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki
rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego
rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować
się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo
cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia
z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń
ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu
i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego.
B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo
stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania
w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado
mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa
nia dźwierek.
* Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf
( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji
Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie.
Л
