-
Title
-
Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.57-59
-
Creator
-
Kołodziejska, Barbara
-
Date
-
1965
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4454
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4798
-
Subject
-
sztuka ludowa - wystawy
-
wycinanka łowicka
-
sztuka ludowa - muzea
-
Foks, Zofia - wycinankarka
-
Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze
-
muzea - zbiory
-
Text
-
Barbara
Kołodziejska
W Y S T A W A
W Y C I N A N E K
Ł O W I C K I C H
ZOFII
FOKS
W M U Z E U M
O K R Ę G O W Y M
W Z I E L O N E J
G Ó R Z E
W czerwcu 1963 r. Dział Etnograficzny Muzeum
O k r ę g o w e g o w Zielonej Górze p r z y g o t o w a ł w y s t a w ę
wycinanek ł o w i c k i c h Z o f i i Foks, z a m i e s z k a ł e j obecnie
we w s i C h w a l i m , pow. S u l e c h ó w . Jest to druga z kolei
wystawa p o ś w i ę c o n a kulturze ludowej l u d n o ś c i p r z y
b y ł e j po I I wojnie ś w i a t o w e j na teren w o j e w ó d z t w a
zielonogórskiego. * Znaczenie
tej
ekspozycji
polega
przede wszystkim na t y m , że prezentuje ona t w ó r c z o ś ć
a r t y s t y c z n ą p o w s t a ł ą z dala od rodzimego o ś r o d k a ,
twórczość w y c i n a n k a r k i p r z e b y w a j ą c e j już o s i e m n a ś c i e
lat na „ n o w y c h ziemiach", w ś r o d o w i s k u , k t ó r e w prze
w a ż a j ą c e j części s k ł a d a się z p r z y b y s z ó w z r ó ż n y c h
stron Polski.
Na wystawie przedstawiono t r z y rodzaje w y c i n a
nek: kodry, w s t ą ż k i i gwiazdy (ogółem 107 wycinanek).
Poszczególne t y p y wycinanek umieszczono w oddziel
nych salach. W m i a r ę możności starano się na plan
pierwszy w y s u n ą ć prace p o s i a d a j ą c e cechy d a w n y c h
wycinanek ł o w i c k i c h . N i e m o ż n a b y ł o b o w i e m ułożyć
wycinanek w p o r z ą d k u chronologicznym, p o n i e w a ż wszy
stkie p o w s t a ł y w ciągu d w ó c h lat. N i e k t ó r e z nich
n a w i ą z u j ą do dawnych wycinanek łowickich, inne czer
pią m o t y w y
ze w s p ó ł c z e s n y c h makatek, o b r a z k ó w ,
a nawet z i l u s t r o w a n y c h czasopism. Czynnikiem w p ł y
w a j ą c y m n i e w ą t p l i w i e ujemnie na t ę t w ó r c z o ś ć jest
fakt, że Zofia Foks w y k o n u j e swe prace już t y l k o dla
muzeum i obawia się, czy „ b ę d ą się p o d o b a ł y " . P r o
wadzi to do zaniechania dawnych tradycyjnych f o r m
* Pierwsza w y s t a w a p o ś w i ę c o n a kulturze przesied
l e ń c ó w m i a ł a miejsce w czerwcu 1962 r. Eksponowano
na niej u b i o r y i t k a n i n y ludowe w o j e w ó d z t w a zielono
górskiego.
11. 1. „Kodra",
i
38 X 86 cm.
Wyk.
Zofia
Foks.
Chwalim,
i „ u n o w o c z e ś n i e n i a " ich przez korzystanie z w z o r ó w
zaobserwowanych na wyrobach fabrycznych.
Pod w z g l ę d e m kolorystycznym w y c i n a n k i te są dość
ubogie. N i e m o ż n o ś ć zakupienia p a p i e r ó w o rozległej
gamie k o l o r ó w sprawia, że w y c i n a n k i komponowane
są z 6—8 barw. W y c i n a n k a r k a u s k a r ż a się na m a ł ą
ilość r o d z a j ó w kolorowych p a p i e r ó w a nawet na zu
p e ł n y ich brak. Wycina w i ę c z tych p a p i e r ó w , jakie
są w s p r z e d a ż y , choć często od razu k r y t y k u j e swoje
w y t w o r y m ó w i ą c , że powinno się d o d a ć jeszcze takie
czy inne kolory.
Zofia Foks, z domu Kochanek, u r o d z i ł a się w 1901 r.
we wsi Duplice Duże, pow. Łowicz, gdzie p r z e b y w a ł a
do 1916 r. S t a m t ą d p r z e p r o w a d z i ł a się do Z ł a k o w a K o ś
cielnego. Od 1926 r. m i e s z k a ł a we wsi Mastki, s k ą d
p r z y b y ł a w 1945 r. do Chwalimia, pow. S u l e c h ó w .
Pierwsze w y c i n a n k i zaczęła w y k o n y w a ć m a j ą c 18 lat.
R o b i ł a je g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k , ewentualnie sprze
d a w a ł a s ą s i a d o m ze swej w s i . U m i e j ę t n o ś ć t ę p r z e j ę ł a
od swej m a t k i ' M a r i i Kochanek. Z a n i e c h a ł a tego zajęcia
ok. 1930 r., m i e s z k a j ą c jeszcze w Ł o w i c k i e m , kiedy po
w y j ś c i u za m ą ż zajęta b y ł a sprawami gospodarskimi.
Obecnie, po przeszło trzydziestoletniej przerwie, pod
jęła na nowo s w ą d z i a ł a l n o ś ć w y c i n a n k a r s k ą , propo
n u j ą c sama, że w y k o n a w y c i n a n k i dla M u z e u m O k r ę
gowego w Zielonej Górze. Zrobienie pierwszych w y
cinanek po d ł u g o l e t n i e j przerwie s p r a w i a ł o jej w i
doczne t r u d n o ś c i . Dopiero po w y k o n a n i u pewnej ich
ilości stwierdziła, ż e „ t e r a z się już w p r a w i ł a " , t w o r z ą c
w y c i n a n k i nawet wtedy, gdy nie m i a ł a p e w n o ś c i , czy
Muzeum je zakupi. Praca ta zaczęła s p r a w i a ć jej p r z y
j e m n o ś ć i c h ę t n i e p o ś w i ę c a ł a jej k a ż d ą chwilę, w o l n ą
od zajęć gospodarskich.
pow.
Sulechów.
57
Zofia
Foks,
Chwalim,
11. 2—4.
„Kodry",
25
25 X 70 cm. II. 5—7.
„Kodra", 55 X 92 cm. II.
pow.
Sulechów:
X 70,
30 X 71,
„Wstążki".
II. S.
9, 10.
„Gwiazdy".
9
10
Zofia Foks wykonuje trzy rodzaje w y c i n a n e k : kodry,
w s t ą ż k i i gwiazdy. Pod w z g l ę d e m r o z m i a r ó w i k s z t a ł
t ó w w ś r ó d kodr m o ż n a w y r ó ż n i ć : m a ł e , z b l i ż o n e do
kwadratu, kodry w kształcie wydłużonego prostokąta
(te umieszczano w c h a ł u p i e na belkach stropowych)
i wreszcie d u ż e , o w y m i a r a c h dość z r ó ż n i c o w a n y c h
(mniej w i ę c e j : 40 X 60 cm, 50 X 70 cm, 60 X 100 cm).
Tło kodr jest w p r z e w a ż a j ą c e j części b i a ł e , rzadziej
szare, a zdarza się t e ż kolorowe — b r ą z o w e , r ó ż o w e ,
fioletowe.
Tematyka k o d r jest bardzo urozmaicona.
Przeważają
k o d r y z przedstawieniami stylizowanych
k w i a t ó w i liści ( i l . 3, 4). U k ł a d m o t y w ó w na kodrach jest
n a s t ę p u j ą c y : 1) symetryczny w e d ł u g osi symetrii prze
c h o d z ą c e j przez ś r o d e k kodry, 2) częściowo symetrycz
ny — p o ś r o d k u t ł a k o d r y znajduje się u k ł a d k w i a t ó w
i liści ułożonych niesymetrycznie, a po obu jego stro
nach naklejono gałązki z k w i a t a m i — symetrycznie
w z g l ę d e m siebie, 3) l u ź n o rzucone b u k i e t y k w i a t ó w .
Rośliny w y s t ę p u j ą c e na kodrach s ą w zasadzie sty
lizowane, lecz m o ż n a p o ś r ó d nich r o z p o z n a ć k w i a t y
bzu, chabry, b r a t k i , korale j a r z ę b i n y , liście i owoce
w i n n e j latorośli. W ujęciach m o t y w ó w r o ś l i n n y c h prze
w a ż a j ą linie faliste, rzadko z d a r z a j ą się l i n i e proste.
Nieliczne są k o d r y z w y o b r a ż e n i a m i z w i e r z ą t . K o m
pozycja tych kodr polega na umieszczeniu przedsta
wienia zwierzęcia p o ś r o d k u t ł a w y c i n a n k i . M o t y w o m
zoomorficznym t o w a r z y s z ą m o t y w y r o ś l i n n e . O d r ę b n ą
g r u p ę s t a n o w i ą k o d r y z przedstawieniami postaci ludz
kich, pojedynczych l u b w zespołach ( i l . 1 i 2). Postacie
te b y w a j ą przedstawione też w scenach z życia wsi
(orka, p r z ę d z e n i e l n u na k o ł o w r o t k u , wesele). Ubrane
są w ubiory ł o w i c k i e . Przedstawione s ą statycznie l u b
w r u c h u (np. para t a ń c z ą c a na weselu). Na szczególną
u w a g ę z a s ł u g u j e k o d r a p r z e d s t a w i a j ą c a postacie ludz
kie (trzy kobiety i trzech m ę ż c z y z n ustawionych na
przemian), k t ó r y c h ubiory wykonane są plastycznie: w e ł niaki z kolorowych p a p i e r ó w u k ł a d a n e są w sterczące
fałdy, bufiaste r ę k a w y koszul z b i a ł e j b i b u ł k i , m a r
szczonej przy r a m i e n i u i przy d ł o n i . T w a r z e postaci
narysowane są ł ó w k i e m ( i l . 1).
Fot.:
Tamara
D r u g ą g r u p ę wycinanek Z o f i i Foks s t a n o w i ą w s t ą ż
k i ( i l . 5—7). Są to pary zwierciadlano podobnych w y
cinanek, k t ó r y c h z w i e ń c z e n i e m jest k ó ł k o papieru z na
klejonymi na nie k r ę g a m i p a s k ó w z k o l o r o w y c h
pa
p i e r ó w . Zofia Foks nazywa te z w i e ń c z e n i a „ g e o r g i n i a m i " . Długość w s t ą ż e k w a h a się w granicach od 40 do
46 cm, szerokość od 14 do 15 cm. Ś r e d n i c a „ g e o r g i n i i "
wynosi najczęściej 13 do 14 cm, w y j ą t k o w o — 18 cm.
Tło t y c h wycinanek jest b i a ł e , jasnoszare l u b rzadziej
kolorowe — czerwone, r ó ż o w e , fioletowe, b r ą z o w e . Z a
kończenie wstążek stanowią frędzle wycięte z różno
kolorowych p a p i e r ó w . Na w s t ą ż k a c h w y s t ę p u j ą t y l k o
m o t y w y r o ś l i n n e , stylizowane k w i a t y i liście, w u k ł a
dzie symetrycznym, w k t ó r y m oś symetrii przechodzi
m i ę d z y w s t ą ż k a m i . Na poszczególnych w s t ą ż k a c h m o
t y w y komponowane są rozmaicie: 1) jedna g a ł ą z k a
z liśćmi i k w i a t a m i (w t y m jeden k w i a t znacznie w i ę k
szy od pozostałych), 2) k w i a t umieszczony w p o ł o w i e
wysokości w s t ą ż k i , nad n i m i pod n i m — w i ą z a n k i
k w i a t ó w i liści, 3) dwa u k ł a d y k w i a t ó w i liści nie
z w i ą z a n e ze sobą, 4) gałązki z d r o b n y m i liśćmi i k w i a
t a m i w i j ą c e się od d o ł u k u górze. I n t e r e s u j ą c y jest
m o t y w doniczki p o j a w i a j ą c y się j a k o podstawa, z k t ó
rej wyrasta g a ł ą z k a ( i l . 7).
Trzecią g r u p ę wycinanek Zofii Foks s t a n o w i ą gwiaz
dy ( i l . 9 i 10). Są to k ó ł k a o ś r e d n i c y 22 do 24 cm, w y
cięte z b i a ł e g o lub szarego papieru. Brzegi k ó ł k a są
g ł a d k i e l u b w y c i ę t e w z ą b k i ; niekiedy ząbki są tak
duże, że całość sprawia w r a ż e n i e raczej gwiazdy w i e loramiennej niż koła. Na gwiazdach w y s t ę p u j ą m o t y w y
r o ś l i n n e i geometryczne. Te ostatnie umieszczane są
przy brzegu w y c i n a n k i i o k a l a j ą jej w n ę t r z e . M o t y w y
rozmieszczone są na tle w y c i n a n k i rozmaicie: 1) w e d ł u g
symetrii osiowej, k t ó r e j oś przebiega przez ś r o d e k
gwiazdy, 2) p r o m i e n i ś c i e , 3) w u k ł a d z i e kół w s p ó ł ś r o d kowych i wreszcie 4) rozrzucone l u ź n o na tle w y c i
nanki.
Ten t y p wycinanek zamyka ekspozycję
twórczości artystycznej Zofii Foks.
Roszak,
poświęconą
