-
Title
-
Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii / LUD 1975 t.59
-
Description
-
LUD 1975 t.59, s.157=166
-
Creator
-
Słabczyński, Tadeusz
-
Date
-
1975
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1377
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1489
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Syberia
-
Text
-
Lud, t. 59, 1975
TADEUSZ SŁABCZYŃSKI
TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) I JEGO ETNOGRAFICZNE
PRACE O SYBERII
Tomasza Augustynowicza, jednego z wielu Polaków, którzy podróżowali w drugiej połowie XIX wieku po Syberii, znano i ceniono przede
wszystkim jako lekarza i przyrodnika. Warto jednak przypomnieć również o zasługach, jakie wniósł do wiedzy o tamtejszych ludach. Sto lat
temu tę ogromną połać ziemi przemierzył bowiem nie tylko jako zamiłowany poszukiwacz flory i fauny, ale także jako wnikliwy obserwator
jej mieszkańców. W swoich wędrówkach docierał do jej najdalszych
i najmniej zbadanych zakątków. Był, jak go nazwano pod koniec ubiegłego wieku, "jednym z pierwszych pionierów wyspy SachaliD i okręgu
jakuckiego" 1, a jego interesujące relacje z podróży oraz prace o charakterze etnograficznym dotyczące tych terenów wyprzedziły o kilkanaście
lat publikacje innych polskich badaczy, Szymańskiego, Sieroszewskiego,
Piekarskiego czy Piłsudskiego.
Augustynowicz urodził się w 1809 roku na Wileńszczyźnie. W latach
1830-1835 odbył studia na wydziale medycznym Uniwersytetu Wileńskiego, kończąc je ze złotym medalem. W 1835 roku wydał też w Wilnie
podręcznik dla studentów z zakresu medycyny 2. Później przez długi czas
przebywał w różnych rejonach europejskiej części Rosji. Do 1842 rok'l
odbywał służbę wojskową jako lekarz sztabowy w Briańsku, następnie
praktykował jako lekarz cywilny na Ukrainie. W 1853 r. ogłosił w Kijowie pracę o roślinach leczniczych guberni i połtawsldej 3, a osiem Jat
1 .,lstoriccskij
Vestnik" 1891, t. 46, s. 861; "Kraj" 1891, nr 45, s. 15; .,Novojc
Vrcmia" 1891, nr 562U, s. 3.
, T. Augustynowicz, Instrumenta
chirurgica
in discentium
commodum
50 tabulis
depicta et lapidl incisa, Wilno 1835.
3 Avgustinović,
O dikorastusćich
wrjacebnych
rastenijach
Poltavskoj
Gubernii. "Trudy Komisii dlja Opisanija
Kijevskogo Ucebnogo Okruga" 1853, t. 2.
158
TADEUSZ
SŁABCZY
- SKI
później wraz z A. Grabowskim
instrukcję
zwalczania
wścieklizny 4.
W 1868 r. został mianowany
inspektorem
sanitarnym
w gubernii permskiej.
Dalekie podróże w głąb Azji oraz wzdłuż jej wybrzeży
rozpoc7:ęły
się w 1871 roku. W czerwcu tego roku Augustynowicz
wraz z komisją
do zbadania
warunków
prac katorżniczych
został wydelegowany
z Petersburga
na Sachalin. Po dwumiesięcznej
podróży przez Perm i krainy
zabajkalskie
dotarł
do Nikołajewska
nad Amurem.
Na Sachalinie
przebywał w latach 1871-1872, gdzie przez dziesięć miesięcy
obok badań
flory oraz warunków
klimatycznych
i glebowych
czynił jako pierwszy
z Polaków i jeden z pierwszych
Europejczyków
obserwacje
etnograficzne
wśród Giliaków, Oroczonów i Ajnów. Ich rezultatem
był między innymi
obszerny artykuł
Zyzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowany
w 1874 r.;; Po opuszczeniu
wyspy Augustynowicz
prowadził
poszukiwania
flory w okręgu irkuckim
i zabajkalskim
oraz w rejonie
Władywostoku.
Na początku
1874 r. wyjechał
z Irkucka
na zachód
Syberii
w celu kolekcjonowania
okazów botanicznych,
docierając
do
rzeki Ob w gubernii tobolskiej.
W tym samym roku powródł
do Irkucka,
skąd na polecenie gubernatora Wschodniej
Syberi wyruszył
wraz z pięcioma innymi lekarzami
do Jakucji
i okręgu kołymskiego.
Ekspedycja
trwała
trzy lata (18741876). W jej trakcie gromadził
okazy flory oraz materiały
etnograficzne
o tamtejszych
plemionach,
głównie a Czukczach,
a ponadto o Jakutach,
Tunguzach,
Jukagirach,
Czuwańcach
i Omokach.
Nad Kołymą
zbierał
między innymi stroje ludowe eksponowane
później na wystawie
antropologicznej
w 1878 r. Zamieszczał
też w czasopismach
rosyjskich
wiele
sprawozdań
i artykułów 6. Na największą
uwagę zasługuje właśnie ostatnia z wymienionych
praca Tri goda w severo-vostocnoj Sibiri za polarnym
krugom ogłoszona w 1880 r.
Pod koniec lat siedemdziesiątych
i na początku
osiemdziesiątych
Augustynowiczodbył
szereg podróży morskich
wzdłuż wybrzeży
Azji,
pływając jako lekarz na statku przewożącym
rosyjskich zesłańców z Odessy na Syberię.
Wynikiem
prowadzonych
w tym okresie obserwacji
są
liczne korespondencje,
które ukazywały
się w czasopismach
.,Pravitel-
Nastavlenije
volostnym
feldserarn
o pomnscz ukusennym
i zarazivsym
sja sibirskoju
jazvoju,
[KIIVl 1861, ss. 26.
5 "Vsemirnyj
Putesestvennik" 1874, nr 2, S, 42-84.
6 Oplemenach
naselajuscich
Kolymskij
ok rug. "Izvestija Obsccstva Ljubilelej
Jestestvoznanija,
Antropologii i Etnografii" 1878-1879, t. 31, (priłożenije), zasiedanije
17-oje, s. 41-43; Tri goda v severo-vostocnoj
Sibiri za polarnym
krugom, .,Drevniaja
i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 641-733.
4
F. Avgustinovic,
biesennymi
sobakami
TOln(ISZ
J\l!gllsillnOwic.?
i jego
prace
etnoQr.
l5ll
o Syberii
stvennyj Vestnik", "Bereg" oraz "Drevniaja i Novaja Rossija" 7. Znalazłszy się w latach 1879-1880 ponownie na Sachalinie, zajął się przede
wszystkim uzupełnianiem swojej kolekcji botanicznej oraz badanier.!
warunków klimatyczno-glebowych wyspy z punktu widzenia ich przydatności do rolnictwa. Napisał też na ten temat krótką notatkę w dzienniku "Bcreg" 8.
Owocem syberyjskich wypraw Augustynowicza jest poza tym szereg
prac botanicznych oraz bogaty zbiór roślin liczący 40 tysięcy okazów,
przekazany do ogrodu botanicznego w Petersburgu, a opracowany przez
Herdera i Trautvettera. Ostatnie lata swojego życia spędził podróżnik
na Litwie, gdzie zmarł w 1891 roku.
Powracając do etnograficznej działalności Augustynowicza warto przyjrzeć się bliżej wspomnianej już publikacji pt. Zyzn' russkich i inorodcev
na ostrove Sachaline. Część tego obszernego artykułu poświęcona jest
ocenie stosunków, jakie panowały wśród rodzin rosyjskich urzędników
zamieszkujących posterunek Due, omówieniu warunków życia i pracy
przebywających tam zesłańców oraz naszkicowaniu kontaktów, głównie
handlowych, Rosjan z miejscową ludnością. Większą uwagę przykuwC1ją
jednak dalsze fragmenty pracy, dotyczące wyłącznie sachalińskich plemion. Zawierają one szereg interesujących danych o ich cechach fizycznych, rozwoju umysłowym oraz najbardziej charakterystycznych
elementach kultury materialnej, duchowej i społecznej.
Szczególne miejsce zajmują w artykule Giliacy. Znajomość tego plemienia była w chwili przybycia Augustynowicza na Sachalin bardzo
powierzchowna. Wcześniejsze źródła rosyjskie poprzestawały zazwyczaj
na opisie cech antropologicznych Giliaków 9, ich siedzib 10 oraz zajęć
7
Izvlecenije
nuvsym
iz putievych
le tom, partiju
zapisok
doktora
ssylno-katorznych,
Avgustinovica,
otpravlennych
soprovożdavsogo,
na ostrov
Sachalin
mi-
morskim
"PraviteIstvennyj
Vestnik" 1879, nr 276, s. 3; Krejser "Niznyj
Novgorod"
"Bcreg" 1880, nr 37, s. 3; S krejsera "Niznyj Novgorod". (Krasnoje More).
,.Bereg" 1880, nr 53, s. 3, nr 54, s. 3; Ot Adena do Singapura, "Bercg" 1880, nr g5,
s. 3; Na "Niżnem Novgorode" ot Odessy do Sachalina. (Putevyje zametki). "Drevniaja
i Novaja Rossija" 1880, nr 5, s. 54-66, nr 9, s. 25-75; Zametki ob ostrove Sachalint'.
"PraviteIstvcnnyj Vcstnik" 1880, nr 284, s. 3, nr 285, s. 3, nr 286, s. 3.
putem.
Port-Said.
8
Kratije
zametki
o pocve
i klimate
ostrova
Sachalina
w
otnosenii
k
chlebo-
pQ.~estvu. "Bereg" 1880, nr 6, s. 1-2.
N. Sverbejev, Opisanije plavanija po reke Amuru ekspedicii g,·-guO. Vostoćnoj
w 1854 gadu. "Zapiski Si birskogo Otdeła Geograficeskogo Obscestva" 1857.
t. 3, otd. 1, s. 1-78.
10 N. Bosniak,
Ekspedicii
w Priamurskom
Kraje. "Morskij Sbornik" 1859, t. 3!1,
nr l, s. 111-131;
E. Sperk, "Geografo-patologiceskije
ocerki
Vostocnoj
Sibiri.
Oćerk V. "Mediko-Topograficeskij
Sbornik" 1871, t. 2.
9
Sibiri
l(lO
TADEUSZ
SŁABCZyNSKI
łowieckich 11. 2yzn' russkich i inorodcev na ostrove Sachaline opublikowana w 1874 r. wzbogaciła tę wiedzę o wiadomości z zakresu kultury
duchowej i społecznej. Fakt ten jest tym bardziej godny podkreślenia,
że gruntowniejsze
monografie o kulturze Giliaków, między innymi
L. Sternberga 12 i B. Piłsudskiego 13, ukazały się dopiero pod koniec XIX
i na początku XX wieku, a więc znacznie później.
Opis Giliaków autor rozpoczyna od omówienia ich cech fizycznych,
charakteru i sposobu zachowania się. Kwestionuje tu między innymi
często krzywdzące i błędne wyobrażenia ówczesnych podróżników o Giliakach. Pisze a nich, że " ...są bardzo nieufni, ale nie skłonni do oszustwa
i kradzieży. Przeciwnie, Giliak zawsze dotrzymuje danego słowa i zawsze
stara się spełnić swoją obietnicę w oznaczonym terminie ... Charakter
Giliaków jest daleki od srogiego i nie ma żadnej podstawy do nazywania
ich "okrutnymi", jak czynią to niektórzy podróżnicy. To prawda, ż~ na
Sachalinie rozprzestrzeniła się między zesłańcami pogłoska, jakoby Giliacy jedli ludzkie mięso, lecz jest ona pozbawiona wszelkiego prawdopodobieństwa. Krąży ona rzeczywiście już dawno, ale została puszczona
w obieg celem powstrzymania zesłańców od ucieczek w głąb wyspy" 14.
Dalej Augustynowicz przedstawia giliackie ubiory, ozdoby, potrawy
oraz wygląd i sposób budowy letnich i zimowych jurt, przy czym porównuje je z jurtami Giliaków amurskich. Pisząc a odzieży zwr3ca między innymi uwagę na pierwsze oznaki wpływów, jakie wywarły kontakty
z Rosjanami. Podkreśla na przykład fakt stopniowego wprowadzania
do tradycyjnego stroju ludowego płóciennych koszul i kaftanów w miejsce odzieży skórzanej.
Wiadomości o kulturze duchowej i społecznej zaczyna autor od opisu
zajęć. Pisze między innymi a zwyczajach łowieckich, przede wszystkim a polowaniu na sobole, w którym członkowie plemienia uczestniczą
już od najmłodszych lat; nieco mniej pisze a polowaniu na foki i o po11
Pargacev>:kij, Pojezdka
skogo posta do Ust'-Strietocnogo
ZLmtm putem
karaula,
vverch
po reke
Anmru.,
v 1856-57 godach. "Vestnik
at
Nikotajel;-
Geograficeskogo
Obścestva" 1857, t. 21, otd. 2, s. 157-179.
1e L. Sternberg,
Sachalinskije
Gitiaki. "Etnograficeskoje
Obozrenije" 1893, kn. 17.
nr 2. s. 1-46; Giliaki. "Etnograficeskoje
Obozrenije" 1904, kn. 60, nr l, s. 1~42, kn.
61, nr 2, kn. 63, s. 66-119.
13 B. Piłsudski,
Nuzdy i potrebnosti
sachalinskich
Giliakov.
"Zapiski Priamurskogo Otdeła Russkogo Geograficeskogo Obscestva" 1898, t. 4, nr 4, s. 1-38; tegoż
.4borigeny ostrova Sachalina.
"Zivaja Starina" 1909, vyp. 2--3, s. 3-16; Rody, biel'emennost', vykidysy,
bezrolodije
i plodovitost'
u tuzemcev ostTOva Sachalina . .,Zivaja
Starina" 1909, vyp. 1-2, s. 22-48; Szamanizm u tubylców na Sachalinie . .,Lud" 190:J.
t. 15, s. 261-274, 1910, t. 16, s. 117-132; Poezya Gilaków.
"Lud" 19lJ, t. 17 , s. 95-12~:
Gilyak:; and their songs. "Folk-Lore" 1913, vol. 24, nr 4.
u "Vsemirnyj Puteśestvennik"
1874, nr 2, s. 75.
Tomas:::
ilugustUnOWlCZ
i jego
prace
etnogr.
o
Syberii
Hil
łowie ryb. Wspomina
przy tym o wielkim
przywiązaniu
Giliaków
do
psów, które odgrywają
w ich życiu i gospodarce
dużą rolę.
Na czoło wysuwają
się jednak informacje
o wierzeniach
i obyczajach .
..Wszyscy Giliacy - stwierdza Augustynowicz
- są ogólnie poganinami,
z wyjątkiem
tych bardzo nielicznych,
którzy
przyjęli chrześcijaństwo.
='Iie mają szamanów, ani jakichkolwiek
innych osób zajmujących
się wyłącznie obrządkami
religijnymi.
Czczą natomiast
niedźwiedzia;
czczą go
jak bóstwo i raz w roku świętują
tak zwane Zabicie niedźwiedzia ..." 15
Opis tego święta przedstawiony
został bardzo dokładnie i jest niewątpli'.vie ciekawym przyczynkiem
do badań nad rozpowszechnionym
na Syberii kultem niedźwiedzia.
Interesująco
wyglądają również obyczaje związane z zawarciem związku małżeńskiego.
Kawaler pragnący założyć własną rodzinę "obowiązany
jest koniecznie ukraść dla siebie żonę, chociaż porwanie
to odbywa się
prawie zawsze za wiedzą rodziców dziewczyny
i za jej zgodą" 16. Zwyczaj "porwania",
po którym
nowożeniec
obowiązany
jest zawieić
rodzicom jakiś podarek składający
się w większości
z broni myśliwskiej
lub sprzętu rybackiego,
stanowi cały obrządek ślubny u Giliaków. Niekied:-' zdarza się, że Giliak porywa
cudzą żonę. W takich w\'padkach
pokrzywdzony
mąż kieruje zwykle skargę do naczelnika
plemienia.
Ten
ostatni z kolei zmusza porywacza
do zwrócenia
cudzej własności,
nie
wymierzając
przy tym jednak winnemu
żadnej kary.
Następnie Augustynowicz
omawia obrzędy pogrzebowe
Giliaków i formę pochó\vka. Opisuje też oryginalny
zwyczaj powitania gości. Przyszedłszy w odwiedziny
Giliak siedzi pewien czas w milczeniu paląc fajkę, po
czym, na prośbę gospodarza, kładzie głowę na jego kolanach. Gospodarz,
:-ozplótłszy warkocz na głowie gościa, początkowo
delikatnie
ją głaszcze,
a później, rozczesując
palcami coraz szybciej kosmyki włosów, wyjmuje
insekty, które są dla niego wielkim przysmakiem.
Zupełnie odmiennym
plemieniem,
różniącym
się nie tylko od Giliaków, ale i od pozostałych
mieszkańców
wyspy, byli Ajnowie. Informacje,
jakie można znależć o nich w artykule,
dotyczą przede wszystkim
ich
cech fizycznych
oraz wyglądu
jurt i odzieży. Nie brak jednak danych
o· charakterze
Ajnów, ich wierzeniach,
niektórych
formach
współżycia
zbiorowego,
jak na przykład
podział obowiązków
domowych
między
kobiety i illf;żczyzn oraz ceremonia powitania gościa, a także o ich głównych zajęciach.
Odrqbność Ajnów, obok wyglądu zewnętrznego,
jest najbardziej
widoczna \V sferze kultury niematerialnej,
a szczególnie w ich ustroju spo:5
:6
:; -
Tamże, s. 77-73.
Tamże, s. 79.
L,,,), t. 39
162
TADEUSZSŁABCZY&SKl
łecznym. Obserwacje Augustynowicza potwierdzają na przykład fakt \vystępowania u nich matriarchatu, jakkolwiek nie używa on tego terminu.
Pisząc o życiu rodzinnym Ajnów zauważa między innymi, że .....mężczyźni są obojętni na sprawy rodzinne i prawie całkowicie nie troszczą się
o swoich najbliższych. Kobieta musi sama łowić ryby, aby \vyżywić
siebie i swoje dzieci.. .•. 17. Ciekawe, chociaż różniące się od spostrzeżeń
późniejszych badaczy, są także informacje o wierzeniach: "Ajnowie
czczą - według polskiego podróżnika - jakieś mityczne bóstwo "Kamoi",
w kulcie którego zapalają ogromne ogniska, zarówno na brzegach wyspy.
jak i w jej wnętrzu na śródgórskich polanach. Zapalane latem w obecności
kilku rodzin ogniska, stanowią cały ich religijny obrządek" 18 W przeciwieństwie do tego K. Moszyński, powołując się na H. van Siebolda
(1881), podaje, że u Ajnów występuje również kult niedźwiedzia I~. Materiał o Ajnach, aczkolwiek niepełny i nie zawsze ścisły, zasługuje jednak
na uwagę w historii badań tego plemienia.
Oprócz Giliaków i Ajnów Augustynowicz zetknął się na Sachalinie
z Oroczonami. Wzmianka o nich jest dosyć pobieżna i zawiera głównie
informacje o cechach antropologicznych, sposobie ubierania się. wvglądzie jurt i niektórych innych elementach kultury materialnej.
Zbyt krótki pobyt na wyspie nie pozwolił Augustynowiczowi na dokładniejsze poznanie wszystkich tamtejszych plemion. Nie udało mu się
na przykład zebrać żadnych wiadomości o nielicznej zresztą grupie sachalińskich Jakutów i Tunguzów, a wspomniany wyżej materiał o Ajnach
i Oroczonach nie zawsze jest wyczerpujący. Tym niemniej omawiany artykuł był - co należy podkreślić - jednym z pierwszych źródeł wiedzy
o ludach Sachalinu. Toteż przedstawiony w skróconej formie 21 lutego
1873 r. na zebraniu Oddziału Etnografii Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego spotkał się z dużym uznaniem członków tego towarzyst\va ~O.
Innym źródłem etnograficznej wiedzy jest opis podróży do północnowschodniej Syberii pt. Tri goda v severo-vostocnoj
Sibiri za polarnym
krugom. Praca rozpada się na trzy wyraźne części. Pierwsza jest dziennikiem podróży prowadzonym na drodze z Irkucka do Jakucji, druga
geograficznym szkicem okręgu jakuckiego i kołymskiego, trzecia zaś
wyłączną charakterystyką plemion północno-wschodniej Syberii.
Pewne wiadomości z zakresu etnografii znajdują się już "V drugiej
części, materiał ten jest jednak bardzo przemieszany z informacjami
19
Tamże, s. 81.
Tamże, s. 81.
K. Moszyński, Ludy zbieracko-lowieckie,
20
Nabludenija
17
18
Geograficeskogo
nad
bytom
Obscestva"
naselenija
Kraków
ostrova
1973, t. 9, nr 4, s. 1I3-ll5.
1951, s. 293-294.
Sachalina.
"IzvcsŁija
Russkogo
Tomasz Augustynowiez
i jego prace etnogr.
o Syberii
163
geograficznymi, przyrodniczymi i ekonomicznymi. Szczególnie częste są
tu wzmianki o Jakutach, ich kulturze materialnej, usposobieniu, zajęciach,
obyczajach, wierzeniach oraz przesądach; rzadsze natomiast o Tunguzach.
W części trzeciej, zawierającej najwięcej materiału etnograficznego,
Augustynowicz omawia kolejno Jukagirów, Czuwańców, Omoków, Tunguzów, Łamutów i Czukczów. Na pierwszy plan wysuwają się wiadomości o Czukczach. W większości stanowią one materiał poprzednio nieznany, gdyż wcześniejsze relacje o tym plemieniu, jakkolwiek dosyć
liczne 21, ograniczały się przeważnie tylko do niektórych aspektów kultury materialnej i życia gospodarczego.
Czukcze badani przez Augustynowicza zamieszkiwali Półwysep Czukocki oraz, w mniejszej ilości, północno-wschodnią część Jakucji. Dzielili się przy tym na cztery główne rody. Prowadzili koczowniczy tryb
życia wędrując za stadami reniferów, liczącymi u bogatszych Czukczów
niekiedy ponad 10 tysięcy sztuk. W miejscach nowych pastwisk zakładali obozowiska zwane "urusami"; Augustynowicz dokładnie omawia konstrukcję tych urusów. Wiele miejsca poświęca również innym elementom
kultury materialnej, takim jak odzież, ozdoby, sprzęt gospodarski oraz
główne potrawy.
Nowe, nieznane przedtem szczegóły o Czukczach, to jednak przede
wszystkim wiadomości o ich życiu społecznym i obyczajowym. Głównym
zajęciem Czukczów była hodowla reniferów. Prócz tego prowadzili handel wymienny między sobą oraz z Rosjanami. Corocznie uczestniczyli
na przykład w tzw. "jarmarku czukockim", który odbywał się w oddalonej o około 250 km od Niżniekołymska Twierdzy Aniujskiej. Była to
zarazem okazja do licznych uroczystości i ceremonii.
Ustrój społeczny opierał się u Czukczów na bezwzględnym posłuszeństwie wobec rodowych naczelników, zwanych "eremami". Cieszący się
ogromnym autorytetem erema sprawował między innymi władzę sądowniczą. Najczęściej spotykaną karą było bicie związanego winowajcy pałką
po głowie. Cięższe przestępstwa karano śmiercią, przy czym rodzaj kaźni,
często bardzo wyszukany, ustalał sam erema. Obok orzekanych przez
niego wyroków i wymierzanych kar istniał też u Czukczów ściśle przestrzegany zwyczaj zemsty rodowej, przypominającej sycylijską wendettę. Zarówno ten zwyczaj, jak i szereg innych, wynikał z porywczego
surowego charakteru Czukczów oraz z tego, że nigdy nie wybaczali
o Czukczach podaje A. A. Ivanovski (Ukazatel' literatury'
Obozrenije" 1891, kn. 10) oraz D. Zielenin (Bibliograjićeskij ukazatel' russkoj literatury
o vnesnem byte narodov Rossii. 1700-1910. "Zapiski Russkogo GeograIiceskogo Ob'scestva, po Otdeleniju Etnografii"
1913, t. 40,
vyp. 1, ss. XXIX, 733, 3 nlb.).
21
Obszerną
literaturę
o Cu.kćach. "EtnograIiceskoje
16J
TADEUSZ
SLABCZyNSKI
uraz. W gniewie Czukcza potrafił na przykład obciąć swoJeJ zonie uszy
lub rękę, zdrada natomiast prawie zawsze karana była śmiercią. Charakteryzując zwyczaje małżeńskie Augustynowicz zwraca poza tym uwagę
na praktykowane tu małżeństwo na próbę, mogące trwać od trzech do
pięciu lat, oraz na występowanie u Czukczów wielożeństwa. Wyraźnie
dał się również zaobserwować podział obowiązków na zajęcia "męskie"
(przygotowanie sań, wypas i zabijanie reniferów na mięso) i "żeńskie"
(prace wewnątrz urusów).
Augustynowicz odnotowuje ponadto wiele innych szczegółów obyczajowych. Bardzo wyczerpująco omawia na przykład obrzędy pogrzebowe.
"Ciała zmarłych - pisze na wstępie - palą lub zostawiają na powierzchni ziemi w jakiejkolwiek górzystej okolicy na pożarcie dzikim zwierzętom, przeważnie wilkom, dla których żywią szczególny szacunek. .." 22.
Dalej wspomina o wierzeniach Czukczów. Według jego relacji "czczą oni
Słońce, ale nigdy się nie modlą i nie spełniają żadnych religijnych obrzędów ..." 23, poza tym są bardzo zabobonni.
Nieco mniej uwagi poświęcił Augustynowicz Tunguzom. Fragment
o nich zawiera głównie podstawowe informacje o ich cechach antropologicznych, charakterze, siedzibach, zajęciach (również ściśle rozgraniczonych dla mężczyzn i kobiet), o wierzeniach oraz niektórych obyczajach,
między innymi o obrządkach pogrzebowych.
Krótsze są również wzmianki o Jukagirach, Czuwańcach, Omokach
i Łamutach. Kreśląc tylko najbardziej charakterystyczne elementy kultury materialnej, duchowej i społecznej tych plemion Augustynowicz
zwraca między innymi uwagę na stopniowy zanik indywidualnych cech
kulturowych, szczególnie wśród mniejszych grup ludnościowych. Tak na
przykład Jukagirzy przyjęli w większości tunguski i rosyjski język,
prawosławne wyznanie oraz rosyjski, jakucki bądź tunguski ubiór. Czuwańcy w dużej części poddali się wpływom Rosjan (tryb życia, język)
i Jakutów (ubiór). Rusyfikacji w ogromnym stopniu ulegli również Omokowie i Łamuci. Większe plemiona, takie jak Jakuci, Tunguzi i Czukcze,
do czasu przebywania wśród nich Augustynowicza w dużej mierze oparły
się jeszcze obcym wpływom.
a przedstawionej wyżej pracy Tri gada v severa-vostocnoj
Sibi1'i
za pala7'nym krHgam wyrażał się pochlebnie na łamach "Izvestii Russkogo
GeografiCeskogo Obscestva" między innymi w 1881 r. V. 1. Vagin 24. Pod"Drevniaja i Novaja Rossija" 1880, nr 12, s. 727.
Tamże, s. 727.
24 V. L Vagin, Avgustinović
F. M., Tri goda w severo-vostocnoj
Sibiri za polarnym krugom. (Ree.). "Izvestija Vostocno-Sibirskogo
Otdeła Russkogo Geograficeskogo
Obscestva" 1881, t. 12, nr I, s. 42.
22
23
Tomasz AllgustY1lowicz
i jego prace etnogr.
o Syberii
165
kreślał on wartość znajdującego się w niej nowego materiału etnograficznego, przy czym szcególnie wysoko ocenił wiadomości o Czukczach.
Podsumowując dorobek Augustynowicza stwierdzić można, że prace
jego często nie miały ściśle naukowego i metodologicznego podejścia
do omawianych zagadnień, często też czynione obserwacje były niepełne
i pobieżne. Tym niemniej wnosiły one do ówczesnej wiedzy wiele nowego materiału faktograficznego i dlatego można uważać je za godny
wspomnienia przyczynek do znajomości ludów Syberii. Zwracano na
nie między innymi kilkakrotnie uwagę w Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym, tak na posiedzeniach jego członków, jak i w publikacjach
tego towarzystwa. Nie można również pominąć roli popularyzatorskiej,
jaką w okresie nielicznych jeszcze kontaktów z mało znanymi plemionami
spełniały artykuły Augustynowicza. Zainteresowanie nimi zmalało jednak wraz z rozpoczęciem systematycznych badań podjętych na szeroką
skalę pod koniec XIX wieku, głównie przez Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Dzisiaj prace polskiego
podróżnika mają znaczenie przede wszystkim historyczne, ważne z jednej strony dla studiów porównawczych, z drugiej ze względu na pionierski ich charakter w dziedzinie badań etnograficznych niektórych
obszarów Syberii.
TADEUSZ SŁABCZYŃSKI
TOMASZ AUGUSTYNOWICZ (1809-1891) AND HIS ETHNOGRAPHIC
WORKS ON SIBERIA
(S ummar
y)
After finishing his Medical School at the Vilna University
in 1835, Tomasz
Augustynowicz first practiced medicine for a long time in European Russia.
In the 1870's and at the beginning of the 1880's he made a series of expeditions
deep inside Asia and along its coasts. He covered the length and breadth of almost
all of Siberia and did studies on ethnography
and nature in addition to his work
as a doctor. In 1871 and 1872, as the first Pole and one of the first Europeans to
visit Sakhalin, he made ethnographic
studies of the Gilyaks, Orochons and Ainus
and published the results in a long article in 1874. Augustynowicz spent the years
1874-1876 in northeastern
Yakutia, on the Kolyma River and on the Chukchee
Peninsula where he collected ethnographic materials about the Chukchees, Yakut~;,
Tungus, Yukagirs, Chuvans and Omoks. The result of this expedition was among
TADEUSZ
SŁABCZyNSKI
other things an ethnographic
and geographic description of northeastern
Siberia
published in 1880. It was extremely valuable as a source of lots of entirely new
pieces of information about the intellectual and social culture of the Chukchees.
Another result of Augustynowicz's expeditions to Asia and Siberia was a rich
callection of plants numbering 40.000 specimens which was sent to the Botanical
Garden in Sto Petersburg and studied by Herder and Trautvetter. There was also
a series of lesser articles on geography, ethnography and nature and his correspondence published in Russian journals.
