-
Title
-
Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze / LUD 1975 t.59
-
Description
-
LUD 1975 t.59, s.105-130
-
Creator
-
Furdyna, Józef
-
Date
-
1975
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1374
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1486
-
Subject
-
budownictwo ludowe
-
Lasowiacy - budownictwo
-
Text
-
Lud, t. 59, 1975
JOZEF FURDYNA
PLAN
BUDYNKU
MIESZKALNEGO
LASOWIAKÓW
WIEKU
XIX PO CZASY DZISIEJSZE
OD POŁOWY
1
Teren\'
d,.nvnej
Puszczy
Sandomierskiej
stanowiły
d.o niedawna
najbardziej
komcrwatywną
i reliktową
część Małopolski.
Zapoczątkowany dopiero w okresie międzywojennym
przemysł
zlokalizowany
na
krawędziach
Pu:;zczy, duże zniszczenia,
które w czasie drugiej
wojny
świato\vej dot:m(;!y jej centrum, a wreszcie okres intensywnej
cdbudO\\''y,
jaki nastąpił
\v ciqgu ostatniego
25-lecia, pchnęły
wieś lasowiaclq
iD
drogę intcnsywn\·ch
przemian.
Wskutek
tego tereny
lasQ\,viackie stanovv'ią uog1ldnc pole obserwncji.
pozwalające
na śledzenie evvolucji for!';
I Jako
źródla należy tu wymienić materialy własne i archiwalne or"z literaturę.
Badaniu terenowe, oparte na kwestionariuszu,
przeprowadziłem
\\. 14 wybranych
wsiach (biorąc pod uwagę względy geograficzne, gospodarcze i historyczne): Brzoza
Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Łętownia, Komorów, Micchocin, Padew,
Spic, Samów, Tuszów Narodowy, Wola Raniżowska, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska i Zbydni:)'s. W sumie dysponowano tu około 200 planami. Wśród źródeł archiwalnych wymit'nić należy przede wszystkim materiały Archiwum PracownI Badania Sztuki Ludowej Instytutu
Sztuki Polskiej Akademii
Nauk w Krakowie
(materiały z okolo 40 badanych '.lisi) i Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Konscrwators:dego w Hzcswwie (kilkanaście wsi). Ważniejsze pozycje literatury:
S. Bąk,
Cllata wiejska
w okolicU Tarnobr.zeg1L, "Lud" 1930, t. 29, s. l-54;
G. Ciołek, Urząe/::enia ogniowe iieh
wpływ
na rozwój
plann chałupy
wwjskiej,
"Biuletyn Historii
Sztuki i Kultury" (Warszawa) 1947, nr 3-4; S. Hupka, F. Ossowski, S. Tabeński,
Bue/ownictwo
lue/owe w powiecie Topczyckimw
Małopolsce,
Kraków 1935; F. Kot.ula.
Z Sandomierskiej
Puszczy,
Kraków 1962; H. Lep'.;cki, Działalność
kolonizacyjna
MaTii TeTesy i J(;zcja II w Galicji,
Lwów 1933; K. Moszyński, KultuTa ludowa Slowian, li" Uli. 2, t. l, Warszawa
1967; R. Reinfuss,
Orawski
dom ::: wyżką,
"Polska
SztukG. Ludowa" 1950, nr 1-6, s. 36-55; tegoż, Badania sztuki ludowej
prowadzone
Ie woj ew. T2cs2owskim pTzez Instytut
Sztuki
PAN, "Polska Sztuka Ludowa"
1960,
nr 2, s. 122-124; .J. Słomka, Pamiętniki
wlościanina,
wyd. 2, Kraków 1929; J. Tłoczek, Clla/upy polskie, Warszawa 1958.
lOG
JOZEF
FURDYNA
TABLICE
O b jaś
n i e n i a d o t a b l i c:
I - izba, S - slen, KO - komora, K - kuchnia, St - stajnia, SD - stodoła
(B - boisko, SK - zapole lub sąsiek), SZ - szopa, CH - chlew, PK -- piekarnik,
p - pokój, A - alkierz, G - ganek, SP - spiżarnia, P. Gosp. - pomieszczenia
gospodarcze, O - osłona z desek lub drągów, - - - przepierzenie,
~
ognisko
otwarte. Kreska przerywana przy urządzeniach ogniowych oznacza lokalizację daw·
nego pieca. Plan domu obwiedziony ramką oznacza typ podstawowy danego okresu.
Kreska ukośna przy oznaczeniu pomieszczeń znaczy, że ich funkcja uległa zmianie.
Litery nadpisane u góry odnoszą się do sytuacji wcześniejszych. C:J? bydło,
bydło stawiane okresowo lub jego lokalizacja według innej informacji. Wszystkie
ryciny wykonał J. Furdyna.
A
t,' I
-L!
---L
B
___
I~J'
-'-I
1
I
I
L
I:
L
, !
.:.....i--.J6I
....J'?
Tab!. l A: l Lipnica (około 1880), rekonstrukcja
wcdług informacji
K. Straub; 2. Komorów (II połowa XIX w.l, rekonstr.
według inL
Plan buuynku
mieszkalnego
107
Lasowiaków
-r--'·--"'1
t
i
I
I
f
i
!
"
'" l __ ('_. __ -15
I
~_L,.
l.
r---,---r---l'----r-·--T---l
i
1
i
.....
1
..,
t ~
...
_~
__l
f'-
,
__
l,'
t·,
,_.~t~
:.
/1
.....L~
l
ł
-.J.~
Tabl. II. Rozwój planów wnętrz: 1. Komorów (ok. 1870); 2. Łętownia
(ok. 1860); 3. Zbydniów (ok. 1865); 4. Spie (1880); 5. Krzeszów (pał.
XIX w.); 6. Wola Raniżowska (1900); 7. Sudoły (ok. 1840); 8. Lipnica
(ok. 1870); 9. Leżajsk (ok. połowy XIX w.); 10. Wola Zarczycka (1890)
F. Kosiorawskiej; 3. Kopcie (ok. 1830); 4. Łętownia, przysiółek Babiarze
(ok. 1870). I B: 1. Siedlanka (ok. 1870); 2. Brzóza Królewska (ok. 1865);
3. Wola Zarczycka (ok. 1870), chata kurna; 4. Wilcza Wola (ok. 1845); 5.
Lipnica (ok. 1890); 6. Kopcie (ok. 1860); 7. Grochowe (ok. 1860); 8. Miechacin, Piaski (ok. 1880); 9. Wólka Grodziska (1952)
lOS
JOZEF
FURDY:\iA
l
Tabl.
III.
żowska
(1922);
Rozwój
(ok.
5. Wólka
9. Cygany
planów
1875);
(1936);
wnętrz:
3. Wola
Grodziska
1. Łętovmia
Zarczycka
(ok.
lU. Chorzelów
1876);
(ok.
(ok.
(ok.
1895);
6. Tuszów
1935);
187U); 2. Wola
4. Wab
Narodowy
11. Tuszów
Rani-
Zarczycka
(ok.
Narodowy
186U);
(ok.
189U)
ludowego budownictwa
niemal
czesne, i to zarówno w sensie
chałupy.
od stadium
technologii
WY.lsclOwego po czasy współbudowy, jak i rozwoju planu
Pl'm budynku
mieszkalnego
Lasou.;laków
109
Tab!. IV. Rozwój planów wnętrz: 1. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok.
1920); 2. Gwizdów (1868); 3. Brzóza Królewska
(1925); 4. Tuszów Narodowy (ok. 1920); 5. Miechocin (1938); 6. Giedlarowa (1950); 7. Sarzyna
(1870); 8. Brzóza Królewska
(1918); 9. Wielowieś (ok. 1915); 10. Babule
(1951); 11. Zbydniów (1938)
Do pierwszych
dziesiątków
lat drugiej połowy XIX wieku powszechnym zjawiskiem
w widłach Wisły i Sanu były ch8łupy
kurne,
czyli
tzw. "dymarki"
lub "dymówki"
jak naz.vwają je Lasowiacy,
stano-
110
JOZEF FURDYNA
Tab!. V. Rozwój planów wnętrz: 1. S.:>kołów Małopolski (pocz. XIX w.);
2. Sokołów Małopolski (II połowa XIX w.); 3. Sokołów Małopolski (poł.
XIX w.); 4. Tarnobrzeg (I pał. XIX w.); 5. Leżajsk (poł. XIX w.) - dom
pożydowski; 6. Leżajsk (II poło XIX w.); 7. Radomyśl nad Sanem, plebania (II pał. XIX w.); 8. Mielec (I pał. XIX w.); 9. Dzikowiec (1850) dom niemieckiego kolonisty; 10. Raniżów (1850 dom niemieckiego
kolonisty; 11. Nowy Kamień (lB50) - dom niemieckiego kolonisty
Plan budynku
Tabl. VI. Przykłady
rozwoju
mieszkalnego
Lasowiaków
formy budynku mieszkalnego:
2. ŁQtownia; 3. Domastawa
111
1. Brzóza Królewska;
wiące w przybliżeniu 70-80% wszystkich budynków mieszkalnych.
W nich mieściła się, lub raczej gnieździła, wielodzietna z reguły rodzina
chłopska. Rzuty poziome tych chałup reprezentowały rozwiązania prymitywne, często jedno lub dwu pomieszczeniowe, obok których jedynie
nieliczne domy zamożniejsze posiadały plany bardziej rozwinięte.
Najprymitywniejszym pomieszczeniem była' wspomniana chałupa jed-
11~
JOZEF
FURDY,
A
•
.t..
..t.•
\-1
ti
- ti
. lA
~':";;:.":,.,;'-...• ~lIIł
Tabl.
VII. Przykłady
rozwoju
formy budynku mieszkalnego:
townia; 3. Giedlarowa
nownętrzna,
której
program
wypełniała
tylko
Chałupy
takie, należące
do najbardziej
ubogiej,
ności, stanowily
już w drugiej połowie ubiegłego
1. Komorów;
sama izba bez
często bezrolnej
wieku zjawisko
2. Łę-
sieni.
ludrzad-
Plan
bHd.ljnku
mieszkalnego
11~
Lasowiakótc
(l
2
Tabl. VIII. Przykłady
.~ ~
Lud,
t.
59
rozwoju
formy budynku mieszkalnego:
de\v; 3. Ocice
1. Łętownia;
2. Pa-
11+
JOZEF
FURDY0:A
kie, a do nowszych
czasów dochował~T się one jedynie
wyjątkowo
(tabl. I A, ryc. 1-2).
Znacznie
bardziej
rozpowszechnione
były chałup.\' składające
się
z izby i sieni (tabl. VI, ryc. 1). U biedniejszych
izba stanowiłCl równocześnie pomieszczenie
dla ludzi i bydła, z tym, że latem bydło trzvmana czasem w sieni. W większości jednak wypadków, zarówno u średniozamożnych,
jak i u biednych posiadających
nieco ziemi, sień pełniła
jesienią i zimą rolę boiska, dlatego też (jak również ze względu na
odprowadzenie
dymu) nie kładziono nad nią powały, by nie przeszkadzała przy młocce. Być może z młocką i czyszczeniem zboża przez ręczne
wianie związany był również zwyczaj budowania w takich domach sieni
przelotowych,
zapewniających
odpowiedni przepływ
powietrza. niezbędny przy oczyszczaniu
ziarna. Sienie nieprzelotowe
był~,: czasem przepierzane w poprzek, by w odgrodzonej
części umieścić krowy, świnie
czy drób, lub by służyły za rodzaj prymitywnej
komory (tabl. I B.
ryc. 4-9).
Chałupy dwuwnętrzne,
składające
się wyłącznie z izby i sieni, dość
szeroko rozpowszechnione
jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku.
dziś należą do rzadkich wyjątków. Spotkać je można tu i ówdzie w uboższych wsiach głównie w środkowej,
południowej
i wschodniej
części
Puszczy, a zamieszkiwane
są przez ludzi ubogich lub starych, któr~'m
brak już energii lub środków na podjęcie trudu budowy nowej chałupy.
W tym samym czasie, kiedy dwuwnętrzne
chałupy były na wsi 1asowiackiej często spotykane, zamożniejsi budowali chałupy trójwnętrzne.
składające
się z izby i komory oddzielonych
obszerną sienią (tabl. II.
ryc. 2-3), a inwentarz
trzymano
w osobnej stajni ustawionej
zwykle
poza budynkiem
mieszkalnym.
Wejścia do izby i komory umieszczane
były w sieni, zwykle w położeniu
przeciwległym
do siebie (tabl. II.
ryc. 1-7). Zdarzaj ą się wprawdzie
wypadki
niesymetrycznego
ich rozmieszczenia,
ale należą one do wyjątków,
podobnie jak i zastosowanie
dwóch otworów drzwiowych do komory lub umieszczonej w jej miejscu
stajni (tabl. II, ryc. 4-5).
W układach
trójwnętrznych
nowe pomieszczenie
użytkowane
było
niekiedy jako stajnia, i wówczas, jeżeli użytkowanie
to nie bvło tvmczasowe, drzwi do stajni umieszczano
od strony frontowej
domu lub.
co miało miejsce rzadko, od ściany szczytowej (tabl. II, ryc. 3-4)!.
2 Łączenie
stajen pod jednym dachem z CZęSClą mieszkalną domu w d,'ugie;
połowie XIX wieku należało już do rzadkości. Informatorzy
z okolic Mielca i Tarnobrzegu szacują liczbę tego rodzaju domów zaledwie na kilkanaście procent ogółu
budynków. Podobnie wyglądała sytuacja we wsiach położonych bardziej na \\'schód
od wymienionych powiatów. Np. w koilcu XIX v;. w Brzózie Królewskiej przykłady
Plan
budynku mieszkalnego
115
Lasowiaków
Trójwnętrzny układ jednotraktowy złożony z izby i komory (lub
stajni) rozdzielonych sienią, zaspokajał w pełni skromne potrzeby mieszkańców. Izba spełniała wówczas rolę pomieszczenia w pewnym sensie
uniwersalnego, w którym prócz schronienia i wypoczynku dla ludzi
(często i bydła) wykonywano większość czynności związanych z gospodarstwem domowym, a przede wszystkim z przygotowaniem strawy dla
ludzi i inwentarza, z mieleniem zboża w żarnach, rąbaniem drzewa,
łuskaniem grochu, szatkowaniem kapusty itp. Ponadto w izbie odbywało
się pranie oraz wykonywano różne czynności o charakterze rzemieślniczym, jak tkanie, obróbka drewna, krawiectwo czy szewstwo. Izba musiała więc być widna i w miarę obszerna, łatwo dostępna z zewnątrz,
a jednocześnie chroniona od zimna, co dość skutecznie zapewniała sień,
pełniąca również rolę pomieszczenia odciążającego izbę w pewnym zakresie od niektórych innych funkcji, jak przetrzymywanie drobnego
inwentarza czy krów, sprzętów gospodarskich (żarna, młynek do zboża,
stępa) beczek itp.; w lecie wykonywano tu też niektóre czynności gospodarcze. Obszerna sień służyła ponadto również jako miejsce przechowywania uprzęży i narzędzi (kosa, siekiera i in.).
Wyżej wspomniano już krótko o przepierzeniu w poprzek sieni
w związku z trzymaniem w porze letniej w części wydzielonej bydła
i drobiu. Praktyka ta dotyczyła zwykle ludzi bardzo biednych. Z chwilą
jednak rozpowszechnienia się komór stawianych obok sieni naprzeciw
izby w nowowznoszonych domach - taki plan realizowali coraz częściej
i biedniejsi. Zazwyczaj jednak komora nie pełniła u nich swej właściwej
roli, a wykorzystywana była (okresowo lub stale) jako stajnia. Z drugiej
strony w takich wypadkach utrzymywał się poprzeczny podział sieni,
a wydzieloną jej część przeznaczano na komorę, co znajduje zresztą
odbicie w późniejszym planie domu (tabI. I B, ryc. 8; tabl. II, ryc. 10).
Poza przechowywaniem niektórych sprzętów gospodarczych czy
skrzyń malowanych, komory pełniły również rolę magazynu produktów
rolnych, jak np. zboże i mąka. Umieszczanie drzwi do komór od strony
sieni wiązało się więc także z zabezpieczeniem tych pomieszczeń przed
kradzieżą. Przetrzymywanie w komorach bydła nie było powszechnie
praktykowane, a późniejsza zdecydowana dążność do usunięcia inwentarza z obrębu chałupy mieszkalnej przywróciła komorom ich właściwą
rolę również u biedniejszych.
W ciągu ostatnich dziesiątków lat XIX i początku XX wieku następuje systematyczny, szybki zanik wnętrz kurnych. Jak można sądzić
Z informacji terenowych, pod koniec ubiegłego stulecia stanowiły one
takie miały obejmo\\'ać
ogółu budynków.
około 20%,
a w \-Voli Zarczyckiej
i Komorowie
około 15%
lIti
JOZEF
FURDYNA
zaledwie kilka procent ogólnej liczby domów mieszkalnych. Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej pozostają już tylko nieliczne wyjątki,
ograniczające się do bardzo biednych użytkowników 3. Jak to wynika
z zebranego materiału terenowego, np. wzdłuż zachodniej części Puszczy
Sandomierskiej, ilość "dymówek" w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wynosić miała jeszcze 50%. W okresie jednak pierwszej
wojny światowej zmalała do ok. 3-4010 (szacunek bardzo przybliżony).
W biedniejszej środkowej i wschodniej części Puszczy dane procentowe
były nieco wyższe. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ostatnie "dymówki"
posiadały już odprowadzanie dymu z izby, ale wyłącznie na strych lub
do sieni; były to więc chałupy półkurne.
W miarę zanikania budynków złożonych z izb i sieni (wraz z ewentualną komórką) wzrosła ilość budynków złożonych z izby i komory
rozdzielanych sienią. Pod koniec XIX w. ilość takich budynków szacować
można na 80 lub nawet więcej procent.
W miarę postępujących zmian w zakresie planu niemal we wszystkich nowo budowanych chałupach zakłada się z góry w planie budowlanym miejsce na kuchnię, w starych zaś usiłuje się znaleźć je
w obrębie dotychczasowej powierzchni użytkowej. W końcu XIX w.
kuchnie stają się zjawiskiem dość częstym, a w okresie pierwszej wojny
3 Moment
przełomowy w zaniku
nastu przykładowo wybranych wsi:
Wieś
Wola
Raniżowska
Wola
Zarczycka
\rVicrzawice
Łętownia
Jaślany
Komorów
Giedlarowa
i Gwizdów
Brzóza K'ról.
Tuszów Narad.
.Miechocin
Stale
li aść
1870
chat
kurnych
l~90
5011/0
ok.
5(Jllio
ok.
30"/11
40-50'10
ok. 60'/,
ok. 20'/,
ok. 2511jo
oik. 20'/,
ok. 30'10
ok. 40°/9
ok.
3D-60Gin
ok.
3D!)!o
ok.
4011/n
ok. 45O/11
3(\/11
roku:
1920
I chata
ok. 5-8'/0
15%
ok. 10'/.
ok. 15'/,
ok. 15'10
ok. 4'10
ok. 50/.
ok. 5%
ok. 2~/o
3 -chaty
2
l chata
3 chaty
ti chat
3-5'/,
ok. 2'/.
3-4'/,
4-5\1/0
{)k. 3 ch3t
?
ok.
ilustruje
zestaw
U.•1IlC
danych
o
z kilku-
żródłach
Inforrnatorzy:
W.
Prus
i ~L
(Archiwum
PAN)
Inf.:
F. Pieróg,
M. Sroka •. J.
~owak
Kielbo-
wicz
Lipnica
l{opcie
okolo
1900
ok.
ok.
"dymówek"
15'/,
ok.
Archiwum
WUK w Rzeszowie
lnf.: J. Bujak,
t". Kolano
Inf.:
mieszkańcy
Tuszowa
Narodowego
Inf.: F. Kosiorowska,
A. Wrona
Inf.: A. Brzózan
z Gwizdowa
i ,\. Fila
z Giedlarowej
lnf.:
F. Zygmunt.
M. CzucIak, f\. Baj,
W. Szczepanik
Inf.: Sz. Makson,
M. Rzeszul
lnf.: J. Paluch,
K. Smykln
Inf.: J. Paluch
z Piaskóv.'
koło Tarnobrzegu
Archiwun1
WUK w Rzeszowie
i .-\rchiwum PAN
4 chat
Dane te znajdują ogólne potwierdzenie
w Pamiętnikach ... J. Słomki (s. 27) oraz
w stwierdzeniu R. Reinfussa zawartym w Katalogu wystawy mebli ludowych województwa
rzeszowskiego
(Łańcut-Zamek
1961, s. 10).
Plan
budynku
mieszkalnego
Lasowiakóu;
117
światowej przyjmują się powszechnie. Ich funkcja jednak ulega dalszym
przemianom i krystalizuje się dopiero w okresie międzywojennym.
Wśród rozwiązań można wyróżnić trzy podstawowe typy układu
kuchni, mające na ogół uzasadnienie w kształtujących się wcześniej
planach wnętrz.
W typie pierwszym - kuchnia zostaje wydzielona z części sieni.
Następuje wówczas skrócenie sieni mniej więcej o połowę, podobnie
jak to miało miejsce przy zanotowanych wyżej przepierzeniach (miejsce
dla krów i drobiu, lub komórka - tab!. III, ryc. 1-3; por. tab!. I B,
ryc. 6-7; tab!. II, ryc. 10). We wszystkich starych domach, w których
kuchnia została wydzielona w ten sposób, jest ona od sieni oddzielona
ścianką z okrąglaków lub desek, a czasem również i z ociosanych belek,
osadzanych zaciętymi końcami w pionowym "felcu" wyciętym w bocznych ścianach sieni. W domach nowszych ściana ta jest wykonana z reguły z belek. W niej znajdują się drzwi umieszczone zazwyczaj naprzeciw
drzwi frontowych sieni, podobnie zresztą jak w kuchniach wydzielonych
przy pomocy przepierzenia. Okno kuchni umieszczone jest naprzeciw
drzwi. W chałupach nowszych kuchnia i sień przed nią bywają nieco
większe niż w starszych i mają kształt zbliżony do prostokątu (tab!.
III i IV).
Wymienione rozwiązania są właściwe dla całego omawianego obszaru.
Istnieją w nich jednak pewne lokalne różnice. Np. w niektórych wsiach
zachodniej części obszaru zasiedlenia Lasowiaków (między Mielcem
a Tarnobrzegiem), a rzadziej gdzie indziej (np. koło Kolbuszowej), szeroką
sień, głównie w budynkach uboższych, dzielono w poprzek na połowę,
urządzając w części tylnej kuchnię, a więc analogicznie jak w przypadkach notowanych powyżej, natomiast część przednią dzielono jeszcze
na połowy, prostopadle do kuchni. Od strony izby pozostawała sień,.
natomiast część druga pełniła najczęściej rolę małej komórki (tab!. I B,.
ryc. 9; tabl. III, ryc. 6). Taki podział miał miejsce wówczas, gdy w planie
domu brak było właściwej komory; w przeciwnym przypadku powierzchnia kuchni powiększała swój metraż wchłaniając małą komórkę
(tabl. III, ryc. 7). Przemiana ta nastąpiła po pierwszej wojnie, kiedy
wzrastała funkcja kuchni, a malała rola sieni.
W południowo-wschodniej części omawianego obszaru tradycja podziału sieni ma inną historię. Co najmniej od dwóch ostatnich dziesiątków lat XIX w. sień zostaje przedzielona w poprzek ścianą z belek, powodując w części wydzielonej powstanie tzw. "piekarnika". Piekarnik
służący pierwotnie wyłącznie jako miejsce do pieczenia chleba przejmował z czasem funkcję kuchni.
Ponieważ na terenie południowo-wschodnim obok sieni nieprzelotowych istniały też przelotowe, by utrzymać ich funkcje w nowej sytuacji
118
JOZEF
FUHDYi
A
trzeba było wykonać przejście obok piekarnika. W związku z tym
rozszerzano sień, a przeloty w kierunku tylnej części domu robiono od
strony komory (tabl. III, ryc. 5). Zmieniało to ogólny plan środkowej
części domu. Wąska część sieni odgrodzona bywała wtedy od kuchni
normalną ścianą belkową. W niektórych sytuacjach przy opisywanym
układzie sień zostaje podzielona na dwie części. Jedna nosi nazwę sieni
dużej, druga małej, lub "sionki", zaś ściana dzieląca jest przedłużeniem
ściany frontowej kuchni (tabl. III, ryc. 8). Poza głównym wejściem do
tej ostatniej od strony sieni, zaopatrzona jest ona - podobnie jak przy
sieni nie dzielonej ścianką na dwie części - w drugie drzwi prowadzące do izby (tabl. III, ryc. 5-6). Dodatkowe drzwi do izby są dość
często stosowane i w innych wariantach omawianego typu usytuowania
kuchni (tabl. III, ryc. 4, 7).
W okresie międzywojennym na terenie niektórych wsi, głównie
w powiecie Leżajsk (np. Brzóza Królewska i Wola Zarczycka) nowością
są tzw. kuchnie "wyrzucane". Zewnętrzna ściana od tylnej strony domu
nie pokrywa się wówczas z licem zrębu chałupy, ale zostaje wysunięta
przed niego na około 1 do 1,5 metra. Pozwoliło to uzyskać większą powierzchnię kuchni i ochronić sień przed ograniczeniem metrażu (tabl. III,
ryc. 4). Niektórzy użytkownicy tłumaczą takie rozwiązania ograniczoną
szerokością działek budowlanych i brakiem praktycznej potrzeby poszerzania całego domu.
Typ drugi, w którym kuchnia zajmuje całą powierzchnię pierwotnej
sieni, występuje przede wszystkim w części środkowej i południowo-wschodniej wideł Wisły i Sanu. Na pozostałym obszarze pojawia się
rzadko. Usytuowanie kuchni w miejscu sieni ma oparcie we wcześniejszej - przejściowo "kuchennej" - jej funkcji, ponieważ w niektórych
wypadkach umieszczano w sieniach piec, który w okresach letnich wykorzystywany był do przygotowania strawy dla inwentarza żywego, jak
też i dla ludzi (tabl. II, ryc. 5-6; tabl. IV, ryc. 1). Gotowanie strawy oraz
pieczenie chleba w sieniach stawało się zjawiskiem coraz bardziej trwałym. Wraz z powszechniejszym wprowadzeniem kuchni na szerszym
terenie wideł Sanu i Wisły, kuchenna rola sieni przedłuża się już na cały
rok. W związku z tym, podobnie jak i gdzie indziej, izba zostaje tu
zwolniona na stałe z funkcji kuchennych. Jednocześnie rodzi się konieczność przeprowadzenia w sieni-kuchni pewnych modyfikacji. Pierw'szą z nich jest sprawa oświetlenia, a potem pojawia się tendencja do
stawiania ganków. W układzie pieca widoczna jest dążność do przesuwania go w kierunku środka ściany dzielącej izbę od sieni i zmiany
czeluści pieca piekarskiego z równoległej na prostopadłą do izby. Towarzyszy tym zmianom likwidacja drzwi tylnych w sieniach przelotowych.
Plon
})/lrlynku
mics.:kalnego
Lasotvlakó'Ui
lHl
Omówiony
wyżej typ kuchni
rozwijał
się i dojrzewał
od schyłku
XIX W., ale dopiero z początkiem
XX stulecia roZ\.vinął się szerzej. Po
drugiej wojnie. choć w mniejszym
stopniu niż dawniej,
znajduje
nadal
iwntynuatorów
głównie wśród średniozamożnych.
W trzecim typie kuchnia
wydzielona
jest z części sieni i komory,
€\ventualnie
również z izby (tab!. III, ryc. 9-11; tab!. IV, ryc. 9-11).
Pojawienie
się kuchni
omawianego
typu następuje
stosunkowo
późno.
W \.vypadkach rzadkich przypada
ono na okres pierwszej
wojny, głównie na obszarze
południowo-zachodnim.
Rozwija
się natomiast
szerzej
w nowych, bogatszych
domach z okresu międzywojennego,
a na cały
teren rozszerza się po drugiej wojnie. Genetycznie
wiąże się on w pewnym stopniu z typem omawianym
w pierwszej kolejności,
a ulega przemianie wrn z z ogólnymi zmianami
funkcjonalnymi
wnętrza.
Po pierwszej wojnie
następuje
systematyczne
ograniczenie
gospodarczej
roli
komory, natomiast
poszerzają
się zadania kuchni,
przejmującej
z izby
część sprzętów, jak np. stół, krzesła, "ślubanek"
lub łóżko, półkę, szafkę
czy kredens
na naczynia
i sprzęt kuchenny.
V/zrasta
też dążność do
podkreślania
reprezentacyjności
izby, w związku z czym sień staje się
coraz częściej wyłącznie ośrodkiem komunikacyjnym
w obrębie sąsiadujących z nią pomieszczeń.
Zajęcie części izby na kuchnię nie należy do przypadków
częstych,
ale pozwala wyraźnie
zilustrować
wzrastającą
rolę kuchni. Wiązało się
to zwyJ
