-
Title
-
Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.221-242
-
Creator
-
Tymowski, Michał
-
Date
-
1969
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:612
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:665
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
„Etnografia
MICHAŁ
P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1
TYMOWSKI
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU
Pisane materiały źródłowe, jakimi dysponujemy odnośnie do śred
niowiecznej historii Sudanu Zachodniego, pozwalają zauważyć ważną
rolę rybołówstwa rzecznego w całości gospodarki tych terenów. U w y
pukliły to zwłaszcza badania dotyczące wyżywienia ludności Sudanu
Zachodniego
Wśród k i l k u dużych i rybnych rzek na- czoło w omawia
n y m obszarze wysuwa się Niger. Zbadanie rybołówstwa nigeryjskiego.
szczególnie na terenach tak zwanego łuku Nigru, jest t y m bardziej
uzasadnione, że właśnie w łuku Nigru rozwinęły się wczesne organiz
my państwowe Mali i Sonraj, tam też skupiała się większość ludności
tych państw Zamierzamy więc zbadać, o ile to możliwe, rybołówstwo
jako istotną gałąź produkcji, a także zastanowić się nie tylko nad jego
udziałem w życiu gospodarczym, ale i wpływem na inne dziedziny życia.
Dla wczesnego okresu dziejów Sudanu Zachodniego nasze możliwości
źródłowe są oczywiście ograniczone. Ilość tekstów pisanych, które i n
formują nas o rybołówstwie nad Nigrem, jest niewielka i zmuszeni jes
teśmy szukać możliwości rozszerzenia materiału źródłowego. Historyk
znajduje tę możliwość w poznaniu wyników badań innych nauk — szcze
gólnie etnografii i ichtiologii. Dzisiejszy stan rybołówstwa, w y n i k i poło
wów, technika stosowana przez rybaków, jak też poznanie dzisiejszych
grup rybackich: Bozo, Somono i Sorko — mogą dostarczyć wiadomości,
które porównane z danymi pisanych przekazów źródłowych, dać mogą
poszukiwany przez nas obraz przeszłości. Jednak w stosowaniu różnych
technik, czy też w pozycji społecznej rybaka itd. mogły zajść od okresu
2
1
R . M a u n y, Tableau
géographique
de l'Quest
Africain
au Moyen
Age, I F A N ,
D a k a r 1961, s. 227—343; Richesses
naturales,
tamże,
s. 254—275: F a u n e , c h a s s e ,
peche; Т . L e w i c k i ,
Pożywienie
ludności
Zachodniej
Afryki
w
średniowieczu
według
źródeł
arabskich,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 31—191; w t y m s. 123—
—152: M i ę s o z w i e r z ę c e i r y b y .
2
M . M a l o w i s t , Wielkie
państwa
wieczu,
W a r s z a w a 1964, s. 79, 80.
Sudanu
Zachodniego
w
późnym
średnio
222
MICHAŁ
TYMOWSKI
średniowiecza poważne zmiany, co zmusza historyka do szczególnej
ostrożności w wykorzystywaniu wyników badań etnograficznych. Jeśli
chodzi natomiast o aspekt biologiczny, to ichtiologia przynosi zespół
wiadomości bardziej pewnych. Zarówno środowisko naturalne, jak fauna
wodna ulegają przemianom powolnym, a na przestrzeni kilkuset lat
dostatecznie niewielkim, aby z dużą dozą prawdopodobieństwa odnosić
sytuację obecną do okresu średniowiecza.
Warunki ekologiczne, które regulują rozprzestrzenianie się około
150 gatunków ryb nigeryjskich , są w rejonie średniego Nigru bardzo
dobre. Literatura przedmiotu dzieli środowisko naturalne na kilka t y
pów, zależnie od charakteru zbiornika wody, typowej roślinności, ro
dzaju gruntu dna. Są to: rzeka z jej dopływami, wielkie jeziora w strefie
północnej, odnogi rzeczne połączone z Nigrem okresowo w czasie wyso
kiego stanu wód i w końcu tereny równinne pokryte wodą przez parę
miesięcy w roku, podczas wylewu . Ten ostatni typ środowiska posia
da największe znaczenie w rozwoju wszystkich gatunków ryb, oraz
w stosowanych rtad Nigrem sposobach połowu. Równiny zalewane przez
wysokie wody Nigru tworzą na terenie tak zwanej wewnętrznej delty
ogromną przestrzeń rzędu 30 000 k m ; spotyka się je także i poza deltą
wzdłuż całej rzeki i jej dopływów. Zalanie utrzymuje się od jednego do
kilku miesięcy, głębokość wody jest niewielka, co sprzyja rozwojowi
bujnej wegetacji roślinnej, z dominacją traw. Ta bogata roślinność,
jasne i mało ruchliwe wody bogate w materiały organiczne i mineralne
pochodzące z wyschłych roślin z poprzedniego wylewu, z zatopionych
owadów, z popiołów po wypalonym przez rolników buszu, z odchodów
odganianych przed wylewem stad bydła — dają obfite i różnorodne
pożywienie rybom, które całymi ławicami porzucają łożysko rzeki i wody
stałych zalewów. Równiny zalewane w okresie wysokich wód odgrywają
więc kapitalną rolę w wyżywieniu ryb. Wiele gatunków przybiera na
wadze i rozmiarach tylko podczas okresu wylewu i gromadzi zapasy
tłuszczowe, wykorzystywane potem w uboższym środowisku rzeki. Te
„boczne migracje" ryb, o charakterze sezonowym, mają dla rybołówstwa
miejscowego znaczenie bardzo duże. Zresztą na bogactwie pożywienia nie
kończy się rola opisywanych t u równin. Pewne gatunki ryb znajdują tam
warunki niezbędne dla zniesienia ikry. Inne, o wiele zresztą liczniejsze,
rozmnażają się jeszcze w samej rzece, ale młody narybek wpływa na
tychmiast między gęste trawy równin zalewowych, znajdując tam obok
a
4
2
5
3
J . D a g e t , Les poissons
du Niger Supérieur,
I F A N , D a k a r 1954
n o w s z ą p r a c ą z dziedziny ichtiologii g ó r n e g o i ś r e d n i e g o Nigru.
4
5
D a g e t, Les
poissons...,
Ibidem,
s. 22.
s.
21—29.
—
jest
naj
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
223
NIGRU
pożywienia bezpieczne schronienie. Spadek wód zastaje ten narybek na
tyle wyrośnięty, że nie grozi mu już wyniszczenie. Charakter równin
zalewowych i ich rola w życiu fauny wodnej mają zasadniczy wpływ
na stosowane przez tubylczych rybaków metody i terminy p o ł o w ó w .
Drugim, ważnym bardzo z punktu widzenia metod rybołówstwa t y
pem środowiska są wielkie jeziora w północno-zachodniej części łuku
Nigru. Jeziora te zasilane są przez wody rzeki. Podczas wylewu otrzymu
ją też z rzeki faunę wodną. Ale położenie tych jezior, często poniżej
średniego poziomu rzeki, uniemożliwia rybom powrót wraz z opadającą
wodą. Gromadzenie się ryb w jeziorach, po okresie wysokich wód, sprzy
ja obfitym p o ł o w o m .
Natomiast sama rzeka i jej główne dopływy stanowią środowisko
uboższe, dające jednak rybom schronienie w okresach niskiego stanu wód.
Mniejsze odnogi i ramiona Nigru, zwane „marigot", są głównymi dro
gami migracji ryb z rzeki na równiny zalewane i z powrotem.
Tak przeprowadzona klasyfikacja typów środowiska naturalnego
pozwala na kilka istotnych wniosków. Po pierwsze r y t m wylewów rzeki
o poważnych wahaniach w cyklu rocznym stwarza dla rybołówstwa
okresy pomyślne i mniej dogodne . Po drugie nie cały odcinek łuku
Nigru posiada jednakowe warunki naturalne. Najbardziej dogodne wa
runki istnieją na zachodzie w rejonie wewnętrznej delty Nigru oraz
w strefie jezior. Występują tam wszystkie typy środowiska, rozległość
równin zalewowych jest szczególnie duża, nawodnienie zaś bardzo obfite.
Na północy, gdzie Niger ociera się o piaski pustyni, sytuacja jest mniej
pomyślna. Rzeka niesie o wiele mniejszą ilość wód, a obszar jej wyle
wów jest o wiele skromniejszy . We wschodnio-południowej części łuku
Nigru warunki są znów dla rybołówstwa dogodne. W całym łuku Nigru
istnieją więc ważne dla rybołówstwa różnice sezonowe i różnice regio
nalne.
6
7
8
9
6
Wyjaśnimy
to
poniżej.
7
D o j e z i o r t y c h n a l e ż y o p r a c o w a n e od s t r o n y r y b o ł ó w s t w a F a g u i b i n e . D a g e t,
Les poissons
s. 24; t e n ż e , Rapport
sur la peche dans le lac Faguibine
en
1957,
„ N o t e s A f r i c a i n e s " , n r 78: 1958, s. 50—52.
8
W z w i ą z k u z tym, ż e Niger przecina k i l k a stref klimatycznych, w poszcze
g ó l n y c h o d c i n k a c h r z e k i w y l e w n a s t ę p u j e w r ó ż n y m c z a s i e . W biegu g ó r n y m w y
s t ę p u j e on w lecie, z m a k s y m a l n y m s t a n e m w ó d w e w r z e ś n i u — p a ź d z i e r n i k u . N i
ż ó w k a — w k w i e t n i u — m a j u . Wysokie wody s p ł y w a j ą w dół rzeki i w y l e w w oko
l i c a c h T i m b u k t u n a s t ę p u j e w s t y c z n i u . W d o l n y m biegu w y s t ę p u j ą d w a w y l e w y
rocznie — w lipcu, z m a k s i m u m w e w r z e ś n i u (powodowany m i e j s c o w y m i desz
czami) oraz w l u t y m (powodowany s p ł y n i ę c i e m w y s o k i c h w ó d z basenu g ó r n e g o
N i g r u ) . H . B u s s o n , Le regime
du Niger,
„ A n n a l e s de G é o g r a p h i e " , t. 4: 1895,
s. 202—209.
9
t. 45:
V . F r o l o w , Une
1936, s. 206—209.
monographie
du
Niger
moyen,
„Annales
de
Geographie",
224
MICHAŁ T Y M O W S K I
Wielka obfitość ryb, w warunkach sprzyjających stałemu i szybkie
mu reprodukowaniu się tej fauny, nadaje rybołówstwu nigeryjskiemu
poważne znaczenie. Toteż rybołówstwo było jednym z najstarszych
zajęć mieszkańców terenów leżących nad łukiem Nigru. Dzisiejsze grupy
uprawiające rybołówstwo to Somono i Bozo w zachodniej części łuku
Nigru oraz Sorko (gałąź plemienia Sonraj), w części wschodniej. Bozo
i Sorko są grupami etnicznymi, natomiast Somono nie są odrębną grupą
etniczną, ale zawodową. Zajmiemy się najpierw terenami nad Nigrem
zachodnim, gdzie żyją Bozo i Somono. Dzisiejsze w y n i k i badań historycz
nych i etnograficznych prowadzą do wniosku, że Bozo stanowili najstar
szą znaną nam grupę plemienną, zamieszkującą strefę wewnętrznej delty
Nigru. Świadczy o t y m tradycja Bozo, którzy twierdzą, że byli pierwszy
mi ludźmi, jacy zajęli obecnie zamieszkiwane przez nich ziemie . Jed
nak informację taką znaleźć można w tradycjach innych ludów, które
chętnie przypisują sobie odwieczne posiadanie aktualnie zajmowanych
terenów. Istnieją jednak inne dowody. Oto dzisiejsi Bozo posiadają
w stosunku do wody uprawnienia specjalne, które świadczą o ich pierw
szeństwie w zasiedleniu brzegów Nigru. Uprawnienia te mają dwojaki
charakter. Po pierwsze Bozo posiadają władztwo wody (la maitrise de
1'eau). Jest to prawo zajmowania terenu, które wyrasta bądź z upraw
nień pierwszego przybysza na dany teren, bądź z darowizny pierwszych
osadników na rzecz przybyłych później, a związanych z n i m i najczęściej
więzami rodzinnymi. Nie byłby to dowód ostateczny, gdyż obok Bozo,
również i Somono posiadają (chociaż nie zawsze) władztwo wody. Jed
nakże Bozo posiadają uprawnienia sakralne (sacrificature) o wiele częś
ciej niż Somono, a co więcej są też jedynymi ludźmi w zachodniej części
łuku Nigru, k t ó r y m wiara w kontakt z duchem wody Faro pozwala na
budowę ł o d z i i specjalnych tam służących do połowu ryb . Te prawa
sakralne, które przysługują Bozo, są świadectwem ich pierwszeństwa
w osadnictwie nad zachodnim Nigrem, oczywiście w czasach uchwytnych
historycznie. Jest to zresztą pogląd wysuwany przez literaturę przed10
11
12
1 0
13
J . D a g e t, L a peche
dans
la Delta
Central
du Niger,
des A f r i c a n i s t e s " , t. 19: 1949 z. 1, s. 15; P . M a l z y ,
modes
1 1
de
peche,
„Bulletin
J . D a g e t, L a peche
1 8
V. P a q u e s ,
1 3
D a get,
arabé...,
s. 81. N a w e t
s.
dans
ětude
monographique,
Societě
et
leurs
„ B u l l e t i n de l ' I F A N " ,
la
Paris
1954, s. 96.
Delta
Central,
s. 13; t e n ż e ,
L a peche
á
Diaf
w w y p a d k u , gdy r o d z i n a S o m o n o p o s i a d a w ł a d z t w o w o d y
o b s z a r z e , gdzie m o ż n a ł o w i ć t y l k o z a p o m o c ą t a m , p o w i e r z a
i s a m p o ł ó w rodzinie Bozo, w z a m i a n za c z ę ś ć z ł o w i o n y c h
Bozo.
Niger
41—49.
L e s Bambara,
L a peche
du
de l ' I F A N " , t. 8: 1946, s. 102.
á Diafarabé,
s e r i e B , t. 18: 1956 z. 1—2,
„ J o u r n a l de l a
L e s BoZos
się b u d o w ę
ryb. Część tę
tej
na
tamy
określają
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
225
NIGRU
14
miotu . Poważnych dowodów na poparcie tego poglądu dostarcza też
stosowana przez Bozo technika połowu. Technika ta, będąca wynikiem
wielowiekowych tradycji, jest bardziej archaiczna niż technika Somono . Tak więc wszystko przemawia za tym, że rybacy Bozo są najstar
szą znaną nam grupą etniczną, żyjącą nad Nigrem zachodnim i stąd
mamy podstawy traktować rybołówstwo jako najstarsze zajęcie ludności
tych terenów.
W I X w . na obszar wewnętrznej delty naciera z północy lud Soninke,
twórca potężnego państwa Ghana . Granice Ghany sięgały Nigru na
przestrzeni od dzisiejszego Bamako do jeziora Debo . Soninke, lud r o l
niczy, narzucili Bozo swą władzę . Można też sądzić, że oni to właśnie
wprowadzają na tereny nadnigeryjskie nową gospodarkę — rolnictwo.
Uprawa roli rozwija się więc na terenie wewnętrznej delty Nigru co
najmniej od I X w. п. е., a jeżeli nawet znana była wcześniej, to w tym.
właśnie okresie dokonał się jej znaczny bardzo r o z w ó j . Rolnictwo nie
wyparło oczywiście rybołówstwa. Przeciwnie, sądzić można, że spowo
dowało raczej jego rozwój, wciągając ten typ gospodarki w relacje hand
lowe.
W czasie, gdy od północy zajmowali omawiane tereny Soninke, od
południowego wschodu posuwali się k u północy rolnicy Bambara.
Do X I I w. Bambara osiedlili się nad Nigrem, pozostając przy swych za
jęciach rolnych . Tak więc w okresie od I X do X I I w. obserwujemy na
terenie wewnętrznej delty Nigru ustalenie się osadnictwa rolniczego.
15
16
17
18
19
20
1 4
Ch. M o n t e i l ,
Monographie
s. 151—152; D a g e t , La peche dans
de
Djénné,
le Delta
cercle
Central...,
et
ville,
Tulle
s. 13—17. L i t e r a t u r a
s z c z e g ó l n i e t r a d y c j ę o p o c z ą t k a c h miasta D ż e n n e , gdy z d o b y w c y M a r k a
fundując
dowód
uzależnienia
kralnych
szych
je w nowym
miejscu
w
ofierze
kobietę
Bozo przez nowo p r z y b y ł y c h .
(obrzędowych)
najeźdźców
zabili
jest
Bozo. W i d z i
(Soninke),
się w tym
Samo pozostawienie
spraw sa
do z i e m i c z y w o d y p i e r w o t n y m o s a d n i k o m p r z e z
częstą
praktyką
w
stosunkach
panujących
w
1903,
omawia
później
Afryce Z a
chodniej.
1 5
W o b e c ostatnio z a c h o d z ą c y c h
z m i a n a r c h a i z m techniki Bozo mocniej
tuje prace z p o c z ą t k u X X w.; M o n t e i l ,
Monographie
obecne: D a g e t, La peche
Central...,
1 6
"
dans
D a g e t , L a peche dans
M а u n y, Tableau
la Delta
la Delta
Central...
géographique
de Djénné,
s. 13.
s. 15, M o n t e i l ,
de l'ouest
akcen
s. 155—156, n i ż
Africain
op. cit., s. 151, 88.
au Moyen
Age,
s. 510.
1 8
Patrz
1 8
B o z o do d z i ś n i e s ą p r a w i e n i g d y r o l n i k a m i . B y ć m o ż e s t o s o w a l i o n i s z e r z e j
przed
tradycja
podbojem
prawach
zajęciem)
uprawę
sakralnych
wiadomości
o założeniu Dżenne
do
roli,
ale brak
ziemi.
p o d a n a w p r z y p i s i e 14.
n a to d o w o d ó w ,
Ż e zdobywcy
o centrum ich p a ń s t w a — Ghana
oraz
fakt,
że Marka,
dzisiejsi
Soninke
Paques,
op. cit.,
s. 45.
IS — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1
w
potomkowie
zachowanych
rolnikami,
(gdzie r o l n i c t w o b y ł o
z a j m u j ą s i ę tradycyjnie u p r a w ą roli — M o n t e i l ,
я
choćby
byli
XI-wiecznych
op. cit., s. 151.
świadczą
podstawowym
najeźdźców
226
MICHAŁ T Y M O W S K I
Późniejsze inwazje na te ziemie, najazdy z Mali, Sonraj, najazd Maro
kańczyków, nie łączyły się ze stałym i licznym osadnictwem zdobywców.
Liczną nową grupę stanowili natomiast koczownicy Fulbe, hodowcy
bydła.
Prawdopodobnie wyspecjalizowani w rybołówstwie Bozo przeznaczali
ryby z połowów nie tylko na spożycie własne, ale i na wymianę z r o l
nikami . Wprawdzie kalendarz zajęć rolnych w Sudanie Zachodnim
pozwala także rolnikom na dokonywanie połowów (gdyż czas wolny od
zajęć w polu przypada właśnie w okresie pomyślym dla rybołówstwa),
ale brak odpowiednich umiejętności, narzędzi, jak również przekonanie
o wyższości pracy rolnika nie pozwoliły ludom Bambara i Soninke rozvwinąć własnego r y b o ł ó w s t w a . Ryby dostarczane przez Bozo na rynek
stają się towarem. Są to ryby suszone, produkt trwały, nadający się do
handlu znakomicie i poświadczony źródłowo już w X I I w . Z pewnością
liczebność plemion rolniczych, szczególnie Bambara, była większa niż
B o z o i podaż ryb była zbyt mała wobec niewielkiej liczby rybaków.
Kształtuje się więc nowa grupa społeczna — Somono. Badania etnograficz
ne opisując dzisiejszych Somono nie wnikają w ich przeszłość. Brak więc
danych dotyczących powstania tej grupy. Jedna rzecz wydaje się w ka
żdym razie istotna. Powstanie grupy Somono związane było najpewniej
z zapotrzebowaniem na ryby, którego nie było w stanie pokryć nieliczne
plemię Bozo. Somono są bowiem grupą zawodową, nie etniczną. W litera
turze nazywani są kastą, co częściowo tylko odpowiada charakterowi tej
grupy. Ich język to język Bambara, ale etnicznie pochodzą od Bambara,
Soninke, Sonraj, Bobo, Mossi, Fulbe i innych ludów. Mówią o t y m ich
cechy fizyczne oraz tradycje przodków. Człowiek nie rodził się Somono,
ale mógł się n i m stać, gdy zajął się rybołówstwem. W ten sposób powstała
kasta rybaków, dziś już zamknięta, zbliżona też obecnie typem i trybem
życia do Bozo. To podobieństwo potrafiło zmylić starszych badaczy,
obecnie wiadomo jednak, że rybacy Bozo i rybacy Somono to grupy
odrębne . Somono są dziś o wiele od Bozo liczniejsi. Są też bogatsi, bo
21
22
2 3
24
25
2 1
W w i e l k i e j r o d z i n i e B o z o do c z a s ó w o b e c n y c h z a c h o w a ł s i ę z w y c z a j p o l e
g a j ą c y n a o d d a w a n i u do d y s p o z y c j i n a c z e l n i k a w i e l k i e j r o d z i n y w s z y s t k i c h r y b
z ł o w i o n y c h kolektywnie i indywidualnie. Naczelnik c a ł o ś ć p o ł o w ó w dzieli na c z ę ś ć
p r z e z n a c z o n ą n a s p o ż y c i e oraz n a c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p r z e d a ż l u b w y m i a n ę .
S y s t e m ten jest j u ż d z i ś w z a n i k u . D a g e t , La peche
á Diafarabé...,
s. 42.
2 2
oczerk
A . B . L e t n i e w,
Dieriewnia
1950—1959 gg), M o s k w a 1964,
2,1 p
2 4
r
z
e
z
idrisiego,
s.
Zapadnogo
28.
Mali
(socialno-ekonomiczeskij
p a t r z p r z y p i s y 34 i 35.
D z i ś B a m b a r a l i c z ą o k o ł o 800 000 l u d z i ( P a q u e s , op. cit., s. 6), a B o z o
15 000 ( D a g e t , La peche
dans la Delta Central...,
s. 14; M a í z y, op. cit., s. 102).
и D a g e t , L o peche dans la Delta Central...,
s. 16, 17.
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
227
NIGRU
2&
ich techniki połowu są bardziej rozwinięte niż u Bozo . Znajdujemy
w tym jeszcze jeden dowód na to, że Somono są grupą młodszą, po
wstałą w czasach, gdy popyt na ryby przerósł możliwości produkcyjne
Bozo, a nad Nigrem było jeszcze dostatecznie wiele miejsc nieeksploatowanych . Trudno jest niestety ustalić dokładnie okres wykształcania
się grupy Somono. Występują oni w źródłach X V I I w., odegrali pewną
rolę przy powstaniu miasta Segu. Czasy powstania i ukształtowania
się tej grupy muszą być jednak wcześniejsze, przypadają być może na
okres ustalenia się osadnictwa rolniczego nad zachodnim odcinkiem łuku
Nigru.
Historia rozwoju rybołówstwa na t y m terenie przedstawia się w świe
tle przeprowadzonych wyżej rozważań w następujący sposób. Było
to zajęcie najwcześniejsze pierwotnych mieszkańców tego obszaru —
Bozo. Podboje i kolonizacja rolnicza prowadzone od I X w. przez Soninke
z północy i od X I I w. przez Bambara z południa nie odebrały znaczenia
rybołówstwu. Przeciwnie, nastąpił jego rozwój wobec zagęszczenia się
osadnictwa i możliwości nabywczych osiadłej nad Nigrem i Bani ludności
rolniczej. Popyt na ryby przekroczył w pewnym, nieuchwytnym dziś
dokładniej momencie możliwości produkcyjne nielicznych Bozo. Dało
to początek rozwojowi rybackiej grupy Somono.
Nieco inaczej wyglądała sytuacja rybołówstwa we wschodnim odcinku
łuku Nigru. Warunki tamtejsze są mniej dla rybaków dogodne, a tereny
zalewane przez wezbrane wody rzeki o wiele mniejsze. Niemniej jednak
rybołówstwo należy także i tam do najstarszych zajęć ludności. Pierwsi
mieszkańcy tych terenów, których potomkowie zwani są dziś Do, byli
rybakami. Dzisiaj Do są władcami wody, posiadają też prawa sakralne
związane z rzeką . Do są jednak nieliczni, nie oni też odgrywali w cza
sach historycznych główną rolę w eksploatacji bogactw rzecznych. Rolę
taką od V I I w. pełnili i do dziś pełnią rybacy Sorko. W literaturze
historycznej poglądy te na temat najbardziej odległej historii ludu Sonraj, do k t ó r y c h należą obecnie Sorko, są podzielone. Literatura starsza
w pracach M . Delafosse, Y. Urvoy, a także współczesne prace J. Rouch ,
wyrażają pogląd, według którego lud ten dzieli się od najdawniejszych
czasów na spokrewnione ze sobą grupy: rybaków Sorko, myśliwych
21
2S
29
2 8
Patrz
przypis
15.
2 7
Tarikh
el-Fettach,
par
Mohamoud
Kati
et 1'un de ses petits
fils,
a r a b e , t r a d u c t i o n f r a n c a i s p a r O . H o u d a s , M . D e l a f o s s e , P a r i s 1964, s. 121
cytuję
Tel-F).
2 8
2 9
J. R o u c h ,
Les
Songhay,
Paris
1954,
s.
te,xte
(dalej
8.
M . D e l a f o s s e , Les Noirs de VAfrique,
Paris
stoire des p o p u l a t i o n s d u Sudan
Central,
P a r i s 1936,
s. 8, 9.
1922, s. 53; Y . U r v o y ,
s. 24, 26; R o u c h ,
op.
Hicit,
228
MICHAŁ T Y M O W S K I
Gabibi i rzemieślników Gohu. Samo pochodzenie ludu Sonraj jest nie
jasne, w każdym razie przybyli oni w V I I w. naszej ery nad średni
Niger, do Dendi i prowadzili stamtąd stałą ekspansję w górę rzeki,
gdzie istniało już osadnictwo rybackie ludu Do. Najbardziej aktywni
z Sonrajów rybacy Sorko przeważali nad resztą ludności. Ich przewaga
obudziła opór Gabibi, którzy wezwawszy na pomoc nomadów pobili
Sorko, zajęli ich stolicę Kukia (przypuszczalnie między Gao a Tillabery)
zakładając tam dynastię Dia. Sorko, pod wodzą legendarnego Faran
Maka Bote , ruszyli w górę rzeki, założyli w V I I I w. Gao, później nieco
Bamba, dotarli wzdłuż Nigru aż do rejonu wielkich jezior, gdzie w X I I w.
zatrzymali ich ekspansję rybacy Bozo. W t y m czasie, około roku 1000,
władca z Kukia, Dia Kossoi, przyjął islam i przeniósł swą siedzibę do
Gao, które rozwijało się najpomyślniej. Ukształtowało się wtedy jednolite
państwo Sonraj. Literatura współczesna w pracach J. Boulnois i Boubou
Hama oraz M . Małowista wyraża pogląd nieco odmienny. Jednolity lud
Sonraj, w skład którego weszli rybacy Sorko i ludność osiadła, powstał
około X I V w. W czasach wcześniejszych nie istniała jedność plemienna
tych grup, a rybacy Sorko jako najbardziej prężni i silni wymuszali
na reszcie ludności daniny, co doprowadziło do znanego nam faktu oporu
i stworzenia państwowości z dynastią Dia na czele.
30
3 1
W każdym razie bardzo stare pochodzenie rybołówstwa jako zajęcia
ludów mieszkających na wschodzie łuku Nigru nie ulega wątpliwości.
Rybołówstwo było bowiem zajęciem Do, było też zajęciem Sorko. Ale
dalszy rozwój sytuacji na wschodzie był inny niż w wewnętrznej delcie
Nigru. Wpłynęło na to kilka czynników. Przede wszystkim Sorko b y l i
ludem licznym, jak dowodzi tego prężność ich ekspansji oraz ich liczeb
ność dzisiejsza . B y l i więc w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na ryby:
własne i ludności osiadłej, t y m bardziej że warunki dla rozwoju rolnic
twa, mniej pomyślne niż w delcie wewnętrznej, ograniczały rozmiary
rozwoju osadnictwa rolniczego. Nie zaistniała więc potrzeba rozwoju
grupy rybackiej zawodowej, nieetnicznej, jak to było np. z grupą Somono.
Jedynie w rejonie jezior, na pograniczu osadnictwa Sorko i Bozo,
powstała odpowiadająca Somono u Bambara grupa Korongoy . Jest to
jednak grupa nieliczna, tak że na jej tereny przybywają Bozo i Somono.
Powstanie grupy Korongoy można zresztą wiązać bardziej z sytuacją r y
bołówstwa w zachodniej niż we wschodniej części łuku Nigru. Natomiast
32
3S
3 0
Rouch,
3 1
J. B o u l n o i s ,
magie
3 2
de
3 8
Sonrai,
Rouch,
p o n a d 600
op.
Paris
op. cit.,
tysięcy
Rouch,
cit.,
op.
s.
9.
Boubou
1954,
Hama,
s. 28;
s. 5—8,
s.
22.
de
Gao.
cit.,
Histoire,
s. 358,
coutumes
i grup
asymilowanych).
et
359.
podaje p r z e g l ą d literatury i cyfry s i ę g a j ą c e
(wszystkich S o n r a j ó w
cit.,
Empire
M a ł o w i s t, op.
obecnie
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
229
NIGRU
cały wschodni odcinek łuku Nigru obsługują rybacy Sorko. Tamtejsza
odmienność sytuacji rybołówstwa polega więc na t y m , że jest ono za
jęciem licznego odłamu ludności. Jest to dziedzina grająca t y m powa
żniejszą rolę w całości gospodarki, że jest to kraj uboższy niż na
zachodzie. Wreszcie różnice środowiska naturalnego wpłynęły także na
odmienność technik połowu, inne u Bozo i Somono, inne u Sorko.
*
Dane etnograficzne i historyczne o omawianych grupach nie wyczer
pują oczywiście zagadnienia. Charakter pisanego materiału źródłowego,
typowy dla wczesnego średniowiecza, wyklucza wprawdzie jakiekolwiek
ustalenia liczbowe, ale pozwala sądzić, że rola rybołówstwa była poważna.
W skąpym materiale są bowiem stosunkowo częste wzmianki o połowach
ryb i ich spożyciu. Pierwsza wzmianka pochodzi jeszcze z połowy X I I w.
Arabski geograf A l Idrisi w opisie Zachodniej A f r y k i podaje: „W Nilu
żyją różne rodzaje ryb i dużych, i małych. Żywi się nimi duża część
Sudańczyków. Łowią je, solą i zbierają na zapas. Ryba ta jest gruba
i bardzo tłusta" . Wzmianka ta dotyczy Sudanu Zachodniego, gdzie N i l
„płynie ze wschodu na zachód". Chodzi tu więc o znany średniowieczny
i nowożytny błąd geografów arabskich i europejskich. Cytowany N i l
Idrisiego to Senegal lub Niger. (Nie umiano ich bowiem odróżnić aż po
wiek X V I I I , myląc w dodatku obie rzeki z rzekomą odnogą Nilu). D w u
krotnie jeszcze dodaje Idrisi pisząc o ludach Sudanu Zachodniego „głów
ną część ich pożywienia stanowi ryba..." oraz o mieszkańcach Mali,
więc wyraźnie już o Nigrze: „jedzą oni też ryby, które łowią" . Mamy
więc już w X I I w. wyraźnie potwierdzony fakt znacznego udziału
rybołówstwa rzecznego w wyżywieniu ludności interesujących nas
terenów. Krótkie wzmianki o spożyciu ryb przekazali Ibn Batuta
w X I V w. i Leon Afrykańczyk w wieku X V I . Najbardziej obfity
materiał pisany przynosi jedna z dwóch kronik zachodniosudańskich —
Tarich el-Fettasz, dzieło Mahmuda K a t i i jego nie znanego z imienia
wnuka, spisane w X V I w., a przeredagowane i uzupełnione w X V I I .
Wnuk Katiego wspominając w połowie X V I I w. wyidealizowane „stare,
dobre czasy" stwierdza, że ,,Bóg mnożył ryby w jeziorach i odnogach
rzeki, gdzie rybacy łapali je w takiej ilości, że nie sposób byłoby je
M
№
3 6
8 4
Sahary,
3 8
3 6
Arabskie
Istoczniki
X—XII
wieków
po
t. 2, M o s k w a — L e n i n g r a d 1965, s. 284.
Ibidem,
s. 285.
etnografii
i
istorii
Afriki
Voyages
ďlbn
Batoutah,
ed. et t r a d . С . D e f r e m é r y , В . R . S a n g u i n e t t i ,
P a r i s 1858, s. 435 (dalej c y t u j ę Ibn Batuta);
Jean Léone
VAfricain,
Description
l'Afrique,
t. 1—2, t r a d . A . E p a u l a r d , t. 2, P a r i s 1956, s. 470 ( d a l e j c y t u j ę Leon
kańczyk).
jużniee
t. 4,
de
Afry
230
MICHAŁ T Y M O W S K I
37
zliczyć" . Ten obraz rybołówstwa umieszczony został obok innych zajęć
— rolnictwa, hodowli i zbieractwa owoców w buszu. Wymienione więc
zostały najważniejsze sposoby zdobywania żywności, wśród nich oczy
wiście rybołówstwo. Wielu danych dostarczyć może analiza innych
fragmentów Taricb el-Fettasz, odnoszących się do istnienia systemu
powinności służebnych w Mali i Sonraj . Kronika wymienia dwie
grupy służebne, których powinności związane były bezpośrednio z rzeką.
Pierwszą z tych grup byli rybacy, nazwani w jednym ze spisów Zendż,
w drugim zaś Sorko . Treść nazwy 'Zendż' stosowana szerzej jest
bardzo trudna do interpretacji ze względu na pewne niekonsekwencje
jej użycia w Taricb el-Fettasz. Wydaje się jednak, że w samych spisach
grup służebnych nazwa 'Zendż' odpowiada nazwie 'Sorko'. Dowiadujemy
się, że w końcu X V w., podczas reform Askii Mohammeda Wielkiego,
rybacy Sorko stanowili już grupę służebną o niskiej pozycji społecznej.
Co więcej kronika podaje, że Sorko, wraz z innymi grupami służebnymi,
byli poprzednio własnością dynastii Szi (Sonni) . Tak więc pozycja
społeczna Sorko uległa bardzo poważnej zmianie. Wiadomości przedsta
wione poprzednio ukazywały tych rybaków jako najbardziej prężny
w okresie V I I — X I I w. element we wschodniej części łuku Nigru.
W X V w. są oni j u ż grupą zależną. Jakie wypadki zepchnęły ich w dół
hierarchii społecznej — skazani jesteśmy jedynie na domysły. Być
może dokonali tego właśni władcy, chcąc opanować prężną, więc nie
bezpieczną grupę; być może to władcy Mali, podczas swego panowania
w X I V w. nad Sonrajem, stworzyli tam z Sorko grupę s ł u ż e b n ą , a póź
niejsza dynastia Szi (Sonni) przejęła tylko własność tej grupy. Odpo
wiedzi pewnej udzielić nie sposób. W każdym razie, skoro jeszcze
w X I I w. Sorko prowadzą ekspansję w rejonie wielkich jezior i walczą
z Bozo, ich uzależnienie przypada najwcześniej na wieki X I I I lub X I V .
38
39
40
41
Jeżeli jednak materiał źródłowy nie pozwala na poznanie okoliczności
upadku znaczenia rybaków Sorko, to przyczyny tego upadku można
hipotetycznie wyjaśnić. Hipoteza ta dotyczy zresztą także sytuacji Bozo
w zachodniej części łuku Nigru. Wydaje nam się, że sprawę należy
wiązać z ogólną sytuacją gospodarczą terenów nadnigeryjskich. Rybo
łówstwo było zajęciem pierwotnym. Później rozwinęło się osadnictwo
rolnicze. Zrazu rzadkie, w miarę upływu wieków stale zagęszczające się.
3 7
T e i - F , s. 317.
3 8
T e l - F , s. 20—21, 107—111.
3 0
I s t n i e j ą d w i e l i s t y g r u p s ł u ż e b n y c h , obie w k r o n i c e Tarich
została o m ó w i o n a
blem
kast
w
artykule R. K a r p i ń s k i e g o ,
w Z a c h o d n i m Sudanie,
4 0
T e l - F , s. 20, 106.
4 1
J . R o u c h , Contribution
Organizacja
el-Fettasz.
służebna
Sprawa
a
pro
„ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 2, s. 235—249.
á l'histoire
des Songhay,
I F AN,
Dakar
1953, s. 205.
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
NIGRU
231
Początkowo agresywni, szybko zmieniający dzięki rzece miejsce za
mieszkania rybacy, przeważali nad ludnością rolniczą. Rozwój osadnictwa
rolniczego przyniósł jednak zmianę sytuacji. Rybacy znaleźli się w mniej
szości, a ich zajęcie — rybołówstwo — nie dawało tak solidnych, jak
rolnictwo, podstaw gospodarczych władzy. Wreszcie sama rzeka, źródło
ruchliwości i siły rybaków w okresie wczesnym, wobec rozwoju osad
nictwa rolnego stała się przyczyną słabości Sorko i Bozo. Rozrzuceni
wzdłuż Nigru na bardzo długim, kilkusetkilometrowym odcinku, ko
czujący grupami wielkorodzinnymi tam, gdzie lepsze łowiska dawały
możliwość większych połowów, rybacy nigdzie nie stanowili ludności
zamieszkującej w sposób zwarty jakieś większe obszary. Ułatwiało to
silniejszym gospodarczo i bardziej zwartym rolnikom przejęcie władzy
nad terenami nigeryjskimi. Przytaczaliśmy już dane dotyczące I X - i X I I -wiecznego rozwoju rolniczego osadnictwa Soninke i Bambara w za
chodniej części łuku N i g r u . Potwierdza to naszą hipotezę. Być może
podobna sytuacja wystąpiła i w części wschodniej, a przekazy o walkach
Sorko z Gabibi i Gohu w wiekach V I I i V I I I są właśnie pierwszym
śladem tych bardzo poważnych zmian gospodarczych i politycznych,
które uległy w czasach późniejszych nasileniu i sprowadziły w X I I I lub
X I V w. rybaków Sorko do roli grupy służebnej. Od tego czasu Sorko
dostarczali państwu ryb i łodzi wraz z załogą. Powinność w rybach
została określona bardzo elastycznie, wynosiła ona od 1 do 10 wiązek
ryby suszonej, zależnie od możliwości każdego rybaka i nie przekraczała
nigdy 10 w i ą z e k . W przeciwieństwie do powinności innych grup
służebnych, w wypadku Sorko kronikarz nie podał, czy rozmiary ich
daniny w rybach zostały zmienione przez Askię Mohammeda w trakcie
reform systemu służebnego. Nie wiemy więc, czy za dynastii Szi (Sonni)
42
43
4 2
4 3
Patrz wyżej.
Tel-F,
s. 110. P r z y t a c z a m y t e k s t ź r ó d ł a w c a ł o ś c i ze w z g l ę d u n a p o d s t a w o w e
z n a c z e n i e u r y w k a d l a naszego t e m a t u : « C h a q u é Z e n d j i d e p u i s l e K a n t a j u s q u ' a u
Sibiridougou, devait é g a l e m e n t une redevance qui était percue c h a q u é a n n é e au
m o m e n t de l a b a i s s e des e a u x d u F l e u v e . E l l e consistait, p o u r c e u x q u i é t a i e n t e n
m e s u r e de les f o u r n i r , e n 10 p a q u e t s de poisson s é c h é ; p o u r ceu,x q u i n e p o u v a i e n t
en f o u r n i r q u e 9, elle é t a i t de 9; p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u e 7, elle
é t a i t de 7, et a i n s i de s u i t e j u s q u ' á u n s e u l p a q u e t p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t
f o u r n i r q u ' u n , c h a c u n s'acquittant s e l o n ses m o y e n s , s a n s toutefois q u e l a r e d e v a n c e
p ü t j a m a i s d é p a s s e r 10 p a q u e t s » . ( „ K a ż d y Z e n d ż od K a n t a do S i b i r i d u g u b y ł r ó w
n i e ż w i n i e n d a n i n ę , k t ó r a p o b i e r a n a b y ł a co r o k u w o k r e s i e n i s k i e g o s t a n u w ó d
w R z e c e . S k ł a d a ł a s i ę ona d l a t y c h , k t ó r z y b y l i w s t a n i e t y l e d o s t a r c z y ć , z 10 w i ą
z e k r y b s u s z o n y c h , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć j e d y n i e 9, w y n o s i ł a 9, d l a
t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o 7, w y n o s i ł a 7 i t a k d a l e j a ż do j e d n e j w i ą z k i ,
d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o j e d n ą , k a ż d y w y w i ą z y w a ć s i ę m u s i a ł zgod
n i e ze s w o i m i m o ż l i w o ś c i a m i , z t y m ż e d a n i n a n i e m o g ł a n i g d y p r z e w y ż s z a ć
10 w i ą z e k " ) .
232
MICHAŁ T Y M O W S K I
obowiązywał równie elastyczny sposób pobierania powinności, czy też
nie. Ryby oddawano corocznie ,,w momencie niskich wód w Rzece" ,
czyli w czasie następującym bezpośrednio po okresie najpomyślniejszych
połowów. Wskazuje to na dobre zorientowanie państwa w zagadnieniach
r y b o ł ó w s t w a . Natomiast sposób oddawania daniny, od 1 do 10 wiązek
ryb, świadczyć może o niewielkich rozmiarach nadwyżki uzyskiwanej
przez poszczególnych rybaków w rejonach mniej dla rybołówstwa do
godnych i o braku silnego nacisku ze strony aparatu państwowego
w kierunku zwiększenia d a n i n y . W każdym razie wobec dużego
obszaru państwa i stosunkowo dużej liczebności Sorko całość corocznie
zbieranej daniny w rybach była znaczna. Ryby te przeznaczone były na
różne potrzeby aparatu państwowego: z pewnością stanowiły część
pożywienia dworów w Gao, Tendirmie, jak też — co szczególnie ważne
— wojska .
Druga z grup służebnych związanych z rzeką nazwana jest w kronice
Tyindiketa. Nie jest to nazwa etniczna, gdyż, jak podaje kronikarz,
słowo to „oznacza w ich w ł a s n y m języku ścinacze trawy" . Wiadomość
ta naprowadza nas na pewien ślad, gdyż 'tyindiketa' jest słowem z języka
mandingo .
W dodatku grupa ta była służebna jeszcze w państwie
M a l i . I wreszcie największe obszary o obfitej wegetacji trawy burgu
(Echinochlea stagnina) leżą w wewnętrznej delcie Nigru i wokół jeziora
Debo. Chodzi więc wyraźnie o obszar zachodni łuku Nigru i o jakąś
część ludu Mandingo. Wydaje się, że Tyindiketa byli to po prostu Bozo.
Język Bozo jest jednym z dialektów mandingo : mieszkają oni właśnie
na terenie obfitej wegetacji burgu i są ludem najsilniej związanym
z r z e k ą . W przekonaniu t y m utrwala nas dalsza historia grupy Ty
indiketa. Powinności w ścinanej na paszę dla koni trawie burgu oddawali
44
45
46
41
48
49
б 0
51
52
4 4
Patrz
przypis
43.
4 5
W p a ń s t w i e Sonraj istniał specjalny urzędnik hari-farma,
p o w i e r z o n e b y ł y s p r a w y z w i ą z a n e z r z e k ą . Tel-F,
s. 142, 165, 216.
którego
pieczy
4 6
B r a k tego n a c i s k u j e s t b a r d z o c i e k a w y . M a ł o w i s t, op. cit., s. 433, w i d z i
w tym słusznie d o w ó d bogactwa p a ń s t w a c i ą g n ą c e g o zyski z handlu z e w n ę t r z n e g o .
Nie w y k l u c z a to f a k t u s z c z u p ł o ś c i n a d w y ż k i u z y s k i w a n e j w n i e k t ó r y c h m n i e j b o
g a t y c h w r y b y o k r ę g a c h . W y d a j e s i ę , ż e oba z j a w i s k a u z u p e ł n i a ł y s i ę n a w z a j e m
w s w y m w p ł y w i e na o p i s a n ą w y ż e j p o l i t y k ę p a ń s t w a .
4 7
stwa
Nastawienie organizacji s ł u ż e b n e j na zaspokojenie m i l i t a r n y c h potrzeb
a k c e n t u j e K a r p i ń s k i , op. cit.,
s. 247, 248.
48 Tel-F,
b e r t y , Les
4
» Tel-F,
5 0
Tęl-F,
s. 109. C h o d z i tu o t r a w ę burgu
associations
vegetales
de la vallée
s.
109,
s.
109.
nota
5 1
Malzy,
op.
5 2
Kronika
podaje
Bozo.
cit.,
pań
(Echochlea
stagnina).
Patrz G . R o
moyenne
du Niger, B e r n 1946, s. 165.
2.
s. 100; P a q u e s ,
nazwę
Tyindiketa,
Les
nie
Bambara,
s. 2.
wymienia
natomiast
nigdy
nazwy
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
233
NIGRU
oni za czasów panowania Mali oraz w Sonraju, za dynastii Szi (Sonni).
Askia Mohammed (w końcu X V w.) wprowadził zmianę. Utrzymana
została powinność w burgu, ale od czasu reformy Tyindiketa mieli obok
tego budować łodzie na potrzeby państwa, a młodzież używana była do
służby na dworze władcy. Narzucono też tej grupie daninę w dzieciach .
W reformach tych mamy pewne elementy potwierdzające hipotezę, że
chodzi tu o Bozo. Obowiązek budowy łodzi mógł być narzucony tylko
ludziom ściśle związanym z Nigrem. Budowa łodzi bowiem wymaga
specjalnych umiejętności, ponadto do dzisiejszych czasów ma też pewien
charakter sakralny — jest wyrazem kontaktu z duchem wody Faro.
Kontakt ten dziś „posiadają" jedynie Bozo i oni tylko, nigdy zaś Somono,
budują łodzie . Danina w dzieciach świadczy o bardzo niskim miejscu
Tyindiketa w hierarchii społecznej, co odpowiada naszej wiedzy o Bozo.
Wreszcie omawiany fragment kroniki dotyczy wyraźnie zachodniej
części państwa Sonraj . Skoro uznamy, że grupa Tyindiketa składała
się z Bozo, czyli z rybaków, powstaje pytanie dlaczego ich powinności
służebne nie zostały wyznaczone w rybie, jak u Sorko. Wydaje się, że
Mali nie narzuciło i m danin w rybach wobec i tak bardzo dużej obfitości
5S
54
55
5 3
Tel-F,
s.
109.
«Quant
avons parlé, c'était la tribu
langue, signifie « c o u p e u r
jusqu'á
l'époque
des
á
la
des
quatrieme
l'askia
de
feraient
des
imposa
service
des
quelque endroit qu'il
danina
czasów
Gdy przeszli w
uważał,
c e r t a i n n o m b r e de
które
to
Mali-koi
słowo
do
nałożył
w
epoki
les
chevaux.
dernier maintint
s o i g n e r les
cheveaux.
Mohammed
adultes
palefreniers
prenait
en
jeunes garcons auxquels i l faisait
en
truvát
depuis Gao
cette
Toutefois
obligation, enjoignant aux
garcons employes comme
ich
języku
szi
na
nich
nową
oznacza
polegała
r ę c e A s k i i M o h a m m e d a , ten
ż e n a d a w a l i s i ę j e d y n i e do
hammed
pour
jusqu'au
effet
soigner
Sibiridou-
c z w a r t e g o z 24 p l e m i o n , o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y , b y ł o to p l e m i ę
Tyidiketa,
od
l'herbe
chavaupc. L ' a s k i a
ses
chevaux, en
de
bons q u ' á
nouvelle
un
g o u » . ( „ C o do
couper
jeunes
d a n s cette t r i b u
zwanych
á
l ' a s k i a M o h a m m e d , ce
une
p i r o g u e s dont les
usage p o u r le
nous
Malli-koi
consistait
mot
dont
d ' h e r b e » . L e u r p r e s t a t i o n , d e p u i s le t e m p s des
chi,
leurs
tribus
dans leur
i l t r o u v a qu'ils n ' é t a i e n t
Mohammed
fabriquer
vingt-quatre
qui,
L o r i s q 'ils p a s s é r e n t e n t r e m a i n s de
c o u t u m e , car
des
gens a p p e l é s T y i n d i k e t a , d'un
ścinaniu
ostatni p o d t r z y m a ł
opieki nad
powinność
na
«scinacza
końmi.
nakazując
Tym
trawy
ów
które młodzi chłopcy zatrudnieni jako koniuchy u ż y w a l i b y
do
się
końmi,
w
jakimkolwiek
koni.
Mo
łodzie,
obsługi koni.
miejscu
gdyż
Askia
wyrabiać
M o h a m m e d b r a ł w r z e c z y w i s t o ś c i z tego p l e m i e n i a p e w n ą i l o ś ć m ł o d y c h
opiekować
Ich
dla
zwyczaj,
niemniej
dorosłym
ludzi
trawy».
Askia
chłopców,
którym
rozkazywał
s i ę one
od G a o do S i b i r i d u g u " ) . O s t a t n i e s ł o w a tego f r a g m e n t u p o t w i e r d z a j ą
znajdowałyby
naszą
h i p o t e z ę , ż e T y i n d i k e t a b y l i B o z o . A u t o r n i e p i s z e b o w i e m tak, j a k z w y k l e :
„depuis
Kanta
ale
j u s q u ' a u S i b i r i d o u g o u " , co
daje w y j ą t k o w o
części
5 4
5 5
państwa
Paques,
Patrz
„depuis
Sonraj,
op.
przypis
cit.,
53.
Gao
a
więc
s.
oznaczało —
w
całym
jusqu'au Sibiridougou" —
96.
na
terenach
Bozo.
państwie
co
Sonraj,
oznacza w
po
zachodniej
234
MICHAŁ T Y M O W S K I
5e
ryb na terenie wewnętrznej delty Nigru i wielkich jezior . Dla potrzeb
wojskowych ważniejsze okazało się zorganizowanie dostaw burgu dla
koni, gdyż łatwiej zaopatrywać się drogą kupna w ryby niż w trawę,
która miała tylko jedno przeznaczenie (pasza) i nie mogła w warunkach
tamtej gospodarki stać się towarem. Podobnie w państwie Sonraj, gdzie
Sorko dostarczali takiej ilości ryb, że nie istniała nawet potrzeba nacisku
ze strony państwa w kierunku zwiększenia d a n i n y , bardziej opłacalne
okazało się utrzymanie powinności w burgu, następnie zaś, wraz
z bardzo znacznym w Sonraj rozwojem transportu nigeryjskiego ,
rozszerzenie świadczeń o daninę w łodziach. Tak więc analiza materiału,
jaki przynosi opis grup służebnych związanych swymi powinnościami
z Nigrem, prowadzi nas raz jeszcze do wniosku o dużej obfitości ryb
dostarczanych przez rybaków. Ryby te spożywane były oczywiście przede
wszystkim przez samych rybaków. Bardzo ważne wydaję się jednak
prześledzenie drogi, którą pożywienie z ryb docierało do pozostałej
ludności w basenie Nigru.
57
58
Widzieliśmy, że dystrybucja złowionych ryb znajdowała się czę
ściowo w rękach państwa. P a ń s t w o ściągało od Sorko daninę, po czym
rozdzielało ją zgodnie z własnymi potrzebami. Nie był to obrót handlowy,
towarowy, ale zorganizowana przez państwo cyrkulacja i podział dóbr.
Taki stan rzeczy charakterystyczny był zresztą i dla innych dziedzin
gospodarki Sonraju . Był to oczywiście tylko jeden z kierunków
dystrybucji. Drugim kierunkiem był handel. Podkreślaliśmy to omawia
jąc rozwój rybołówstwa nigeryjskiego w świetle historii poszczególnych
grup rybackich. Źródła pisane świadczą dowodnie o istnieniu na oma
wianych terenach szeregu targów na towary miejscowe, a nie tylko
wielkich targowisk handlu z e w n ę t r z n e g o . Odczuwamy wprawdzie
poważny brak szerszego opisu tych małych targów, ale obecność na nich
ryb jako towaru jest poświadczona źródłowo. Ibn Batuta pisze, że w Gao
59
60
5 8
Są
to
większych
tereny
najkorzystniejszego
5 7
P a t r z tekst
5 8
M . T y m o w s k i , Niger
Zachodniego
tenże,
jusqu'á
6 9
Le Niger,
vole
T y m o w s к i,
jest
lepiej
Tarikh
es-Sadi,
Dienné
XVI
jako
w.,
siěcle,
op. cit.,
dzięki
i
naj
fertile
et
droga
s.
obfitej
par
peuplé;
(„Terytorium
wodna
w
wielkich
państwach
Sudanu
des
grandes
états
du
346—365;
Soudan
Occidental
„ A f r i č a n a B u l l e t i n " , W a r s z a w a , n r 6: 1967, s. 73—95.
jednak, że w
es-Soudan,
de l a s e m a i n e » .
odbywają
biologicznego
„ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 3, s.
354,
w
355,
tym
Mali
była
358.
Sytuacja
wypadku
ona
Abderrahman
trad. O. Houdas, Paris
est
środowiska
45.
de communication
du XVI-e
puszczać można
6 0
i przypis
do końca
la fin
znana
dla r y b
połowów.
marches
Dżenne
s i ę t a m l i c z n e t a r g i " ) ; Ibn
ben
Abdallah
nombreux
jest ż y z n e
Batuta,
w
państwie
Sonraj
źródłowej.
Przy
podobna.
1900 ( d a l e j c y t u j ę Tes-S),
des
ta
dokumentacji
s'y
i ludne;
ben
Imram
ben
Amir
s. 24: « L e T e r r i t o i r e de
tiennent
każdego
t. 4, s. 392—394,
432.
tous les
dnia
jours
tygodnia
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
235
NIGRU
jest duża „obfitość ryżu, mleka, kur i ryb". Tę ważną wiadomość
uzupełniają wcześniejsze i cytowane już wyżej fragmenty tekstu
Idrisiego, który pisze o rybach jako o pokarmie całej ludności. Znane
nam też już są fragmenty z dzieła Leona Afrykańczyka, gdzie autor
pisze o pożywieniu mieszkańców Kabara, składającym się z r y b .
A ludność Kabary to nie tylko rybacy, ale kupcy, obsługa transportu
wodnego i lądowego i rozmieszczone tam oddziały wojskowe . Wreszcie
pośrednio o handlu rybami świadczą późniejsze teksty, XIX-wieezne
opisy podróżników europejskich. Szczególnie dużo miejsca rybołówstwu
i handlowi rybami poświęcił René Caillié . Dzisiejsze badania wielkiej
rodziny Bozo potwierdzają te fakty. Wielka rodzina jest wspólnotą,
a członkowie jej pracują pod kierunkiem naczelnika rodziny. Wszystkie
ryby, czy to złowione indywidualnie, czy kolektywnie, powinny być
oddane naczelnikowi. Z całości tej część zachowana zostaje na potrzeby
wspólnoty — posiłki są robione i spożywane wspólnie. Reszta ryb jest
sprzedawana lub zamieniana na przedmioty rodzinie niezbędne, opłatę
danin (dziś podatków), czynienie zwyczajowo przyjętych darów (co jest
przecież p r y m i t y w n ą formą handlu) . Jeden tylko fragment kroniki
Tarich. el-Fettasz pozornie przeczy powszechności spożycia ryb. Jest to
historia starego Sorko zamieszkałego na pustkowiu, w miejscu, które
Amar Komdiago, brat Askii Mohammeda Wielkiego, obrał na budowę
swej stolicy, Tendirmy. Sorko przyjął dostojnych gości serdecznie, udzie
lił im gościny, lecz pożywienie składające się wyłącznie ze świeżych ryb
rychło wygnało przywykłych do bardziej rozmaitego zestawu potraw
Amara i towarzyszy . Z podanej wiadomości wynika, że Sorko ten nie
sprzedawał swoich ryb, nie wymieniał ich na zboże czy mięso. Był on
jednak człowiekiem niewolnym, zbiegiem z Tembo, wyspy i miejscowości
powyżej Gao , sądzimy stąd, że wiadomości tej uogólnić nie można. Zbie6 1
62
ез
64
e5
66
6 1
e 2
6 3
P a t r z t e k s t oraz p r z y p i s y
T e l - F , s. 231.
R. C a i l l i é ,
Centrale
pedant
Journal
les
6 4
D a g e t, La
6 5
Tel-F,
s.
34—36.
d'un
voyage
peche
123:
d Diafarabé,
«Cependant
en
gens et q u i
étaient
dawał mu
trwającego
dura
rassasiés»
do
á Jenné
dans
t. 2, s. 233,
ayant
offert
hótes vécurent
Tissiman,
po
de
jest w
á
goście
odżywiali
się rybą
lui
Amar
p o i s s o n , a u point q u ' i l s
ofiarowaniu
do
zaniku.
Amar,
firent chez lui
gościny
Amarowi,
j e d z e n i a ś w i e ż e r y b y i podczas p o b y t u u niego A m a r a
9 dni,
l'Afrique
235—239.
l'hospitalité
et, p e n d a n t le s é j o u r que
n e u f j o u r s , ses
(„Jednakże
et
t. 1—3,
... s. 42—43. D z i ś s y s t e m ten
Tissiman,
s e r v a i t á m a r g e r du poisson f r a i s ,
et ses
á Temboctou
o n n é e s 1824—1828, P a r i s 1830,
tego s t o p n i a , ż e
aż
po
i jego l u d z i
im
się
prze
jadła").
M
Tel-F,
s. 122. C i e k a w e , ż e w m a t e r i a l e ź r ó d ł o w y m d o t y c z ą c y m P o l s k i w c z e s n o
średniowiecznej
znajdujemy
opis b a r d z o
podobny.
Ebbo
morzaninie, k t ó r y wraz z żoną ż y w i ł się tylko rybami
podał
świeżymi
wiadomość
o
i suszonymi,
Po
nie
236
MICHAŁ T Y M O W S K I
gły żył w odosobnieniu, bez kontaktów z innymi ludźmi, co kronikarz
podkreśla niejednokrotnie, również opisaną historią z rybami. Mamy więc
prawo przyjąć, że jest to przykład odosobniony i że dystrybucja ryb
szła w dwu kierunkach — dokonywała się bądź na drodze handlu, bądź
organizowana była ona przez państwo. J e d n ą lub drugą drogą ryby
dostawały się do jadłospisu ludności nierybackiej.
Zagadnienie dystrybucji ryb nasuwa jeszcze jeden problem. Połowy
odbywały się przez cały rok, ale w pewnych okresach roku następowało
ich znaczne nasilenie, ze względu na wyjątkowo dogodne warunki
naturalne (podczas wylewu rzeki i podczas opadania w ó d ) . Prawdo
podobnie w t y m właśnie okresie, kiedy produkcja była największa, na
rynek dostawało się najwięcej ryb. Wiemy już także, że państwo po
bierało daninę właśnie bezpośrednio po opadnięciu wód w rzece . Tak
więc ryby spożywane były przez ogół ludności w pewnych okresach
częściej, w pewnych zaś w mniejszej ilości. Istniało jednocześnie silne
dążenie do wyrównania tych dysproporcji. Tylko część złowionych ryb
była spożywana w stanie świeżym, szczególnie dotyczy to samych r y
b a k ó w . Natomiast na skutek bardzo szybkiego psucia się ryby w k l i
macie gorącym, przeznaczona na rynek i daniny ryba musiała przybrać
postać produktu bardziej trwałego. Pierwszą o t y m informację zawiera
XII-wieczny tekst Idrisiego, który pisał o soleniu ryby . Wydaje się,
że jest to błąd autora, który nie znał sprawy bezpośrednio. Nie może
to dotyczyć terenów nadnigeryjskich, gdzie sól była towarem zbyt
cennym, mimo stałego i znacznego jej dowozu, by używać jej na szerszą
skalę do konserwacji ryb czy mięsa. Natomiast sam przekaz Idrisiego,
że ryby były konserwowane, jest niewątpliwie słuszny i prawdziwy.
Późniejszy tekst kroniki Tarich el-Fettasz niejednokrotnie wspomina
o suszeniu ryb . Był to rzeczywiście sposób najczęściej stosowany i do
dziś pozostaje on najkorzystniejszą formą przechowywania ryb. Uzyskany
w ten sposób produkt odpowiada około V wagi świeżej r y b y . Innym
sposobem, który znany nam jest już tylko z dzisiejszych czasów, ale który
odnosić możemy do przeszłości, jest wyrób oliwy. Oliwę wyrabia się
z ryb Alestes leuciscus poprzez gotowanie, a następnie klarowanie płynu.
6 7
6 8
69
70
71
7 2
3
j a d a ł c h l e b a . G o d z i ł s i ę t y l k o s p r z e d a ć c z ę ś ć r y b z a s ó l . ( E b b o , l i b . 3, c a p . 4 M P H , t. 2,
s. 54). W y p a d e k t e n u z n a ł H . Ł o w m i a ń s k i
za z u p e ł n i e w y j ą t k o w y , g d y ż „ r y
b a c y s z c z e c i ń s c y l u b g d a ń s c y m i e l i pod d o s t a t k i e m c h l e b a , a r y b y ł o w i l i p r z e d e
w s z y s t k i m n a s p r z e d a ż " . Początki
Polski,
t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 341.
C z a s w y l e w u r z e k i i s p a d k u p o z i o m u w ó d — p a t r z p r z y p i s 8.
8 7
6 8
Patrz przypis
43.
6 9
Patrz przypis
65.
7 0
Arabskie
Istoczniki...,
T e l - F , s. 110.
7 1
7 2
t. 2 s. 284.
D a g e t, R a p p o r t . . . , s. 51; L e t n i e w ,
op. cit., s. 29.
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
237
NIGRU
Tubylcy uzyskują w ten sposób oliwę w ilości stanowiącej około 27%
wagi ryb świeżych . Oliwa ta jest wysoko ceniona. W świetle źródeł oraz
danych etnograficznych suszenie ryb wydaje się być jednak najwa
żniejsze.
*
73
O wadze rybołówstwa w całości gospodarki świadczy także bardzo
duże zróżnicowanie metod połowu ryb. Metody te przebadane i opisane
zostały przez współczesnych e t n o g r a f ó w . Natomiast wiadomości po
chodzące ze źródeł pisanych są bardzo skąpe. Technika, którą stosują
rybacy, zależna jest od typu środowiska oraz od pory roku. W okresie
wylewu rzeki oraz w okresie spadku wód, gdy dokonują się masowe,
boczne migracje ryb, połowom służy cały szereg tam, budowanych
z plecionek. Tamy te zamykają wędrującym rybom drogę, skierowują
je do pułapek, w których są wyłapywane. Jest to sposób stosowany
szczególnie powszechnie w wewnętrznej delcie Nigru przez Bozo. W ma
łych zbiornikach wodnych, gdy woda szybko opada, ryby wyłapuje się
nawet rękami. Dla połowu w wodzie głębokiej istnieje cały szereg
sieci, więcierzy, saków, podrywek najróżniejszych typów. Stosowany
jest także połów na l i n k i z przynętą. Do połowu wielkich ryb używa
się harpuna , a w głębokich miejscach rzeki w poszukiwaniu ryby
stosuje się nurkowanie ze specjalną podrywką, która pozwala wyciągnąć
na powierzchnię unieruchomioną sztukę . Każdą z tych technik stosuje
się w innych warunkach. Tamy w okresie zmian poziomu wód; sieci,
więcierze, gdy wody są spokojne oraz w korycie rzeki; harpuny przy
połowach w nocy lub w wąskich przesmykach, do których skierowuje
rybę specjalnie przez rybaka ułożona gęsta roślinność wodna; nurkowa
nie, szczególnie w okresie niskiego stanu wód, w samym korycie rzeki.
Różnorodność środowiska narzuca istnienie różnic regionalnych. Na
tomiast tradycje i zwyczaje ograniczają stosowanie niektórych technik.
Tak więc tamy budują na zachodzie łuku Nigru tylko Bozo, Somono zaś
używają s i e c i . Ze względu na wyjątkowo korzystne dla rybołówstwa
74
75
76
77
7 3
D a g e t, Les
7 4
Obok
przedstawione
tame
au
poissons...,
cytowanych
s. 144, 145; t e n ż e ,
wielokrotnie
powyżej
La peche
á Diafarabé...,
prac
Daget
J.
z o s t a ł y t e ż w p r a c a c h J . R o u c h , „Banghawi",
harpon
par
les
pecheurs
Sorko
du
Moyen
Niger,
chasse
„Bulletin
F r a n c a i s de 1'Afrique Noire", t. 10: 1948, s. 361—377; M a l z y , op.
7 5
s. 77.
metody
połowu
á
1'hippopo-
de
1'Institut
cit.
H a r p u n e m p o s ł u g u j ą s i ę s z c z e g ó l n i e S o r k o . J e s t to s p r z ę t r y b a c k i
i
myśliw
s k i w z m i a n k o w a n y w ź r ó d ł a c h k i l k a k r o t n i e , r a z n a w e t o p i s a n y d o k ł a d n i e {Ibn
tuta,
t. 4, s. 427). H a r p u n e m p o s ł u g i w a ł s i ę w w a l c e
życiel
dynastii Z a , Z a - A l - A y a m a n
7 6
Daget,
Les
7 7
Daget,
La
poissons...,
peche
(Tes-S,
opis p o ł o w u
á Diafarabé...,
s.
z potworem
legendarny
8).
Lates
s. 88.
nilotius,
s.
359.
Ba
zało
238
MICHAŁ
TYMOWSKI
warunki w wewnętrznej delcie Nigru i w strefie wielkich jezior, sto
sowane są tam niemal wszystkie techniki połowu. Natomiast na północy
i na wschodzie, wśród Sorko, szczególne znaczenie ma połów przy
użyciu harpuna. Narzędzie to służy także do polowania na hipopotamy .
Niektóre z wymienionych tú technik pozwalają na połów indywidualny.
Ale większość: prace przy budowie tam, przesmyków, k t ó r y m i chce się
Skierować ryby do pułapek, okrążanie ławic ryb ciągnących w górę
rzeki (Atestes leuciscus), jak również połów przy użyciu tych technik,
wymaga udziału dużej ilości ludzi. Było tak i w przeszłości. Posiadamy
bowiem bardzo ciekawą wzmiankę źródłową w kronice Tarich el-Fettasz,
która dowodnie świadczy o zespołowości połowów. Oto Zendż, zwani
Issa-Faram (dziś Faram to gałąź Sorko), Zbierali się nad Nigrem, aby
wspólnie łowić ryby zwane „do" . Zespołowość połowów miała poważny
wpływ na stosunki społeczne wśród ludów rybackich, zwłaszcza na
utrwalenie systemu wielkorodzinnego . Stałą tendencją jest także jak
najlepsze dostosowanie się techniki do typu środowiska naturalnego
i do pory roku. W tym kierunku szedł rozwój metod, organizacji, narzędzi
połowu; był to proces bardzo ważny, na pewno długotrwały, ale jego
przebieg nie jest uchwytny źródłowo dla bardziej odległej przeszłości.
Rybołówstwo jest zajęciem, które ma ogromny w p ł y w na tryb
życia ludzi, którzy nim się zajmują. Dzisiejsi badacze podkreślają półkoczowniczy tryb życia r y b a k ó w . Wielka ruchliwość tych ludzi daje
się zauważyć i w odległej przeszłości. Dotyczy to szczególnie Sorko,
których historię znamy lepiej. Ich ekspansja w wiekach V I I — X I I to
właśnie ciągła wędrówka wzdłuż rzeki, w poszukiwaniu dogodnych
łowisk i terenów do polowań na hipopotama. Jak koczownicy lądowi,
tak i ci nomadzi wodni b y l i wtedy ludem bardzo prężnym, wojowniczym
— co tłumaczy ich sukcesy w uzależnianiu pozostałej ludności. Również
i Bozo musieli być ludem wojowniczym, skoro zatrzymali oni ekspansję
Sorko .
78
79
80
81
82
7 8
P o l o w a n i e t a k i e o p i s a ł w X I V w . Ibn
sporządził J . R o u c h ,
„Banghawi"...
Batuta,
t. 4, s. 427;
Opis etnograficzny
7 9
Tel-F,
s. 218, 219: „ . . . l e s I s s a - F a r a m se r é u n i s s a i e n t en e n d r o i t s i t u é s u r
le F l e u v e et n o m m é S a n t i e r k o i , p o u r p é c h e r les poissons dits «do»". („... I s s a F a r a m
z b i e r a l i s i ę w m i e j s c u p o ł o ż o n y m n a d R z e k ą , n a z y w a n y m S a n t i e r k o i , dla p o ł o w u
r y b z w a n y c h » d o « " ) . F a r a m to o b e c n a n a z w a j e d n e g o z k l a n ó w S o r k o .
8 0
8 1
D a get,
La
peche
á Diafarabé...,
s. 41—45; R o u c h ,
J. R o u c h ,
L e s Sorkawa,
pécheurs
t. 20: 1950, s. 5—21; R o u c h , L e s Songhay,
Central...
s. 15.
8 2
itinerants
du
s. 21; D a g e t ,
Les
Songhay,
Moyen
Niger,
La peche dans
s.
35,
36.
„Africa",
la
Delta
B a r d z o w i e l e w tej d z i e d z i n i e w y j a ś n i ć m o ż e o p i s a n a p r z e z S . F . N a d e l ' a
X I X - w i e c z n a ekspansja r y b a k ó w K e d e . Chodzi o odcinek N i g r u l e ż ą c y na p o ł u d n i e
od strefy n a s z y c h z a i n t e r e s o w a ń , w d z i s i e j s z e j N i g e r i i . P e w n e c e c h y tej e k s p a n s j i ,
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W Ł U K U
239
NIGRU
Obok połowów ryb, rybacy byli także łowcami zwierzyny wodnej.
Szczególnie Sorko wyspecjalizowali się w łowach na hipopotamy .
8 3
W świetle zebranych materiałów uważamy za uzasadniony nasz
wstępny pogląd o istotnej roli rybołówstwa w całości produkcji terenów
nadnigeryjskich. Było to zajęcie bardzo specjalne, wymagające wielu
umiejętności i dlatego skupione w rękach k i l k u grup: Bozo, Somono
i S o r k o . Rybołówstwo łączyli oni z łowami na zwierzynę wodną.
Zajęcia te wpływały bardzo silnie na półkoczowniczy tryb życia tych
ludów, techniki zaś i organizacja połowów umacniały ich więzy wielkorodzinne. Rybacy byli ludnością szczególnie prężną i wojowniczą we
wczesnym okresie dziejów, później ich status społeczny uległ zmianie;
znaleźli się na dole społeczeństwa, stanowiąc grupy służebne: Tyindiketa
w państwie Mali oraz Tyindiketa i Zendż w państwie Sonraj. Uzależnienie
grup rybackich nastąpiło w okresie, gdy bardziej zwarte osadnictwo
rolnicze zapewniło rolnikom przewagę nad Bozo i Sorko. Sytuacja taka
zaistniała — jak się wydaje — Wcześniej w zachodniej części łuku Nigru,
gdzie powstały pierwsze duże organizmy państwowe, których podstawą
rozwoju było właśnie rolnictwo . Dlatego uzależnienie Bozo przypada
na I X — X I I w., natomiast Sorko później, bo na X I I I lub X I V w.
Państwowość zachodniosudańska uzależniła więc rybaków, stwo
rzyła z nich grupy służebne. A l e w jej interesie leżał oczywiście rozwój
produkcji rybackiej, której część, w formie danin, dostawała się do
dyspozycji władców. Dlatego pogorszenie się sytuacji społecznej grup
rybackich nie odebrało znaczenia samemu ich zajęciu — rybołówstwu.
Przeciwnie, połowy ryb były znaczne, dzięki czemu nie były one prze
znaczone jedynie na spożycie własne rybaków W formie towaru na
rynku lub w formie daniny przeznaczonej dla państwa ryby (szczególnie
w postaci suszonej) były przekazywane pozostałej ludności. W świetle
źródeł spożycie ryb było powszechne.
Ryby zajmujące w jadłospisie średniowiecznym pokaźne miejsce były
ważnym dostarczycielem protein. Do dzisiejszych czasów tereny nadnigeryjskie są jedną z nielicznych części A f r y k i , gdzie istnieje pełne
pokrycie potrzeb człowieka na białko. Jak podają francuscy autorzy
84
85
typu zająć, typu p a ń s t w o w o ś c i K e d e m o g ą b y ć z powodzeniem zestawione p o r ó w
n a w c z o z w c z e ś n i e j s z ą e k s p a n s j ą S o r k o . S. F . N a d e 1, Un Etat riverain
du
Nord
Nigeria:
les Kede,
[w:] M . F o r t e s , E . E . E v a n s - P r i t c h a r d ,
Systemes
politiques africains,
P a r i s 1964, s. 141—168.
8 3
8 4
P a t r z p r z y p i s 78.
Rybołówstwo wśród rolników i
margines ich a k t y w n o ś c i gospodarczej.
M a ł o w i s t, op. cit., s. 59—61.
8 5
koczowników
stanowi
jedynie
niewielki
240
MICHAŁ T Y M O W S K I
raportu dotyczącego obecnego wyżywienia ludności tych terenów: „na
turalna baza pożywienia — produkty zbożowe, jest tu uzupełniana przez
produkty hodowli i rybołówstwa, bogate w białka o dużej wartości" .
Jest to sytuacja wyjątkowa, gdyż cechą charakterystyczną pożywienia
społeczeństw niedożywionych jest nie tylko brak żywności, ale o wiele
bardziej jednostronność diety. Przeważnie składa się ona z produktów r o l
niczych, dostarczających węglowodanów, zawiera zaś zbyt mało białka,
szczególnie zwierzęcego. W dorzeczu Nigru istnieje sytuacja odmienna.
Dotyczy to także okresu średniowiecza. Obfitość pożywienia i jego
różnorodność to bardzo ważne fakty, na które zwracali uwagę już
pisarze średniowieczni interesujący się Sudanem Zachodnim . W tej
obfitości i różnorodności duży był także udział dostarczających białka
zwierzęcego produktów rybołówstwa. Rybołówstwo dostarczało więc
pożywienia szczególnie cennego. Było ono jednym z ważnych elementów
gospodarki, która w basenie średniego biegu Nigru rozwijała się lepiej
niż na obszarach od rzeki odległych, dając większą i bardziej różnorodną
produkcję.
B6
87
Mali i Sonraj potrafiły wykorzystać umiejętność uzależnionych grup
rybackich i w innym kierunku. W państwach tych nastąpiło znaczne oży
wienie handlu, szczególnie handlu międzyregionalnego i zewnętrznego.
Wymagało to dobrej organizacji taniego transportu, co umożliwiała
rzeka. Ważne okazały się tu umiejętności posiadane przez rybaków:
umiejętność budowy łodzi, żeglugi, znajomość rzeki. Zostało to w pełni
wykorzystane przez zachodniosudańskie państwa nadnigeryjskie dla roz
winięcia rzecznego transportu. Tak więc w Mali i Sonraj, Bozo i Sorko
to już nie tylko rybacy, ale i przewoźnicy rzeczni. Ich funkcje uległy
więc rozszerzeniu, a umiejętności zostały wykorzystane wszechstronniej.
Michał
Tymowski
L A P E C H E A L'ÉPOQUE D U M O Y E N A G E DANS
L A BOUCLE DU NIGER
Resume
La
les
péche
territoires
constitue
dans
g r o u p e s de p o p u l a t i o n :
boucle
du
Niger
et
une
des
l a boucle
les
les
Bozo
Sorko
8 6
principales occupations
du Niger.
et l e s
dans
sa
Somono
partie
L'Alimentation
des populations
rurales
du Niger, J u i n 1961, R e p u b l i q u e du M a l i .
1956—1958, s. 10.
8 7
absar
Ibn
ji
Batuta,
mamalik
dans
pratiquée
la partie
oriéntale.
Les
Omari
Ibn
ed. G a u d e f r o y - D e m o m b y n e s ,
Fadl
Paris
habitant
par
occidentale
Bozo
du Delta vij du Niger
Mission
socio-économique
t. 4, s. 387, 392, 394, 432; Al
el amsar,
de l a p o p u l a t i o n
A u j o u r d ' h u i e l l e est
et
et
les
de
du
trois
de
la
Sorko
l'Ojjice
Soudan
Allah,
Masalik
1927, s.
61—63.
el
ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU
241
NIGRU
sont des groupes e t h n i q u e s , a l o r s que les S o m o n o f o r m e n t u n groupe p r o f e s s i o n n e l . L ' a r t i c l e a p o u r but d ' é t u d i e r 1'hlstolre de ces groupes a i n s i q u e le r o l e
é c o n o m i q u e de l a p e c h e et son i n f l u e n c e s u r d'autres d o m a i n e s de l a v i e . L e s
s o u r c e s é c r i t e s offrent des m a t é r i a u x u t i l e s m a i s p e u n o m b r e u x c'est p o u r q u o i
l ' a u t e u r n o n s e u l e m e n t a n a l y s e les d e s c r i p t i o n s de g é o g r a p h e s et de v o y a g e u r s
á r a b e s ( I d r i s i , I b n B a t t o u t a h , L é o n l ' A f r i c a i n ) a i n s i que le t e x t e de l a c h r o n i q u e
l o c a l e Tarikh
el-Fettach,
m a i s e x p l o i t e a u s s i , c o m m e s o u r c e h i s t o r i q u e , le m a t e r i e l
r a s s e m b l é p a r l ' e t h n o g r a p h i e , l'ichtyologie et l a g é o g r a p h i e . A p r e s a v o i r d é c r i t
les c o n d i t i o n s é c o l o g i q u e s r é g l a n t l a d i f f u s i o n d'environ 150 especes de poissons
d u N i g e r et a p r e s a v o i r p r e s e n t é d i f f é r e n t s t y p e s d u m i l i e u n a t u r e l (la r i v i e r e
et ses a f f l u e n t s , les g r a n d s l a c s , les m a r i g o t s et les p l a i n e s d'inondation), l ' a u t e u r
c a r a c t é r i s e les d i f f e r e n c e s r e g i o n a l e s et s a i s o n n i é r e s des c o n d i t i o n s de
peche
dans l a b o u c l e d u N i g e r . L e s d o n n é e s e t h n o g r a p h i q u e s , soit les r e c h e r c h e s s u r l a
t r a d i t i o n ó r a l e et l a s a c r i f i c a t u r e e x i s t a n t a c t u e l l e m e n t a i n s i q u e s u r l a m a i t r i s e
de l ' e a u , i n d i q u e n t q u e les p e c h e u r s B o z o sont l e s p l u s a n c i e n s h a b i t a n t s de l a
p a r t i e o c c i d e n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r . D e m i m e , les t r a d i t i o n s d u p e u p l e S o n g h a y i n d i q u e n t que les p e c h e u r s S o r k o (une b r a n c h e des S o n g h a y ) sont u n g r o u p e
de p o p u l a t i o n q u i d e p u i s le V I I s i e c l e de n.e. h a b i t a i t l ' E s t de l a b o u c l e d u N i g e r .
L a p e c h e é t a i t done l a p l u s a n c i e n n e b r a n c h e de l ' é c o n o m i e s u r l e s t e r r i t o i r e s
l o n g e a n t le N i g e r . E n t r e le V I I et l e X H e s i e c l e les p e c h e u r s f o r m a i e n t u n groupe
de p o p u l a t i o n le p l u s v i t a l , tres a c t i f et a y a n t u n e s u p e r i o r i t ě m i l i t a i r e et p o l i
tique. P a r t i c u l i ě r e m e n t n o t a b l e é t a i t l e r o l e des S o r k o dans l a f o r m a t i o n de l ' É t a t
S o n g h a y . L e s B o z o , q u o i q u e m o i n s n o m b r e u x , é t a i e n t , e u x a u s s i , u n groupe b e l l i queux puisqu'ils a r r é t é r e n t au X I I
s i e c l e l ' e x p a n s i o n des S o r k o e n a m o n t d u
fleuve.
е
е
е
La
chronique
Tarikh
е
et c o m p l é t é e a u X V I I ,
et d u g r o u p e
les
groupes
el-Fettach,
écrite
au
XVI
е
siecle,
rédigée
nous i n f o r m e d u c a r a c t e r e s e r v i l e d u groupe
Tyindiketa. Parmi
Sorko-Zendji
et
les
12 groupes
Tyindiketa
serviles
(identifies
cites
par
dans
l'auteur
á
nouveau
Sorko-Zendji
la
chronique,
avec
les
Bozo
d ' a u j o u r d ' h u i ) é t a i e n t c h a r g e s de p r e s t a t i o n s d é c o u l a n t de l ' e x p l o i t a t i o n de l a r i v i e
re: i l s d e v a i e n t f o u r n i r d u p o i s s o n s é c h é , c o n s t r u i r é des b a r q u e s et couper l ' h e r b e
a q u a t i q u e bourgou (Echinochlea
stagnina)
q u i s e r v a i t de f o u r r a g e p o u r les c h e v a u x .
C e q u i f r a p p e c'est q u e d e p u i s l e debut d u X I I I
е
s i e c l e les p e c h e u r s se sont
d a n s u n e s i t u a t i o n s o c i á l e i n f é r i e u r e á c e l l e qu'ils a v a i e n t e n t r e l e V I I
е
trouvés
et l e
XII
е
s i e c l e et q u i é t a i t p l u s i m p o r t a n t e . L ' a u t e u r a v a n c e l ' h y p o t h é s e q u e l a s u b o r d i n a t i o n
des groupes de p e c h e u r s eut l i e u d a n s l a p é r i o d e q u a n d l e d é v e l o p p e m e n t
bitat donna a u x
agriculteurs une
rique
qu'économique
Niger
l'expansion
IX
е
et
superioritě
militaire. Dans
colonisatrice
des
е
s.) et B a m b a r a (du s u d a u X I I
P a r e i l l e m e n t , le d é v e l o p p e m e n t
la
sur les
partie
agriculteurs
pecheurs
occidentale
Soninke
(du
de l ' h a -
aussi bien
de
nord
la
á
du
partir
du
s.) eut p o u r s u i t e u n e s u b o r d i n a t i o n des Bozo.
de l ' h a b i t a t a g r i c o l e d a n s l a p a r t i e o r i é n t a l e de l a
b o u c l e d u N i g e r f u t l a c a u s e de l a s u b o r d i n a t i o n des S o r k o v e r s l e X I I I
situation
sociále
des
numé-
boucle
pecheurs
empira
considérablement,
mais
la
е
peche
d e m e u r a u n e b r a n c h e i m p o r t a n t e de p r o d u c t i o n . L ' a c c r o i s s e m e n t d u n o m b r e
c u l t e u r s fit a u g m e n t e r l a d e m a n d e d u poisson. C e t t e d e m a n d e d é p a s s a les
l i t é s de p r o d u c t i o n des B o z o p e u n o m b r e u x . C e l a e n g e n d r a á l'ouest le
ment
du groupe
professionnel
des
Somono.
les S o r k o ont s u s a t i s f a i r e l a d e m a n d e
boucle.
P o u r cette r a i s o n a u c u n
s'est f o r m é
á l'est.
16 — Etnografía Polska, t. X I I I , z. 1
Etant
d u poisson
nouveau
groupe
plus
développe
les
Bozo,
de l a
pecheurs
que
d'agripossibi-
dans l a p a r t i e o r i é n t a l e
de
nombreux
s. L a
meme
professionals
ne
242
MICHAŁ T Y M O W S K I
L ' a u t e u r e x p o s e les t e c h n i q u e s de l a p e c h e e n a t t r i b u a n t l e u r d i v e r s i t é a u x
d i f f é r e n t e s c a r a c t e r e s d u m i l i e u n a t u r e l . L a m a n i e r e de f a i r e l a p e c h e n o n p a s
i n d i v i d u e l l e m e n t m a i s en groupes ( t r a v a u x d'ensemble á l a c o n s t r u c t i o n de b a r
r a g e s et de p i é g e s p ó u r les poissons, p o u r s u i t e et e n c e r c l e m e n t des b a n c s de
poissons Alestes
leuciscus)
eut u n e i n f l u e n c e d e c i s i v e s u r l ' é t a b l i e s e m e n t
du
s y s t é m e de g r a n d e s f a m i l i e s . C e s t a u s s i l e t y p e des o c c u p a t i o n s q u i d é t e r m i n a i t
l e c a r a c t ě r e de l e u r v i e á d e m i n ó m a d e .
L e c o m m e r c e e n t r e p é c h e u r s et a g r i c u l t e u r s n ' é t a i t q u ' u n e des f o r m e s de l a
d i s t r i b u t i o n d u p o i s s o n . L ' É t a t q u i p e r c e v a i t des p r e s t a t i o n s e n poisson d e s t i n é e s
a u r a v i t a i l l e m e n t de l ' a r m é e et des a u t o r i t é s j o u a i t u n g r a n d r o l e . D e cette f a c ó n
l e poisBon, l e p l u s s o u v e n t s é c h é , f i g u r a i t d a n s le m e n u de l a p o p u l a t i o n n e
s'occupant p a s de l a peche. L a c o n s o m m a t i o n d u poisson, t r e s g e n é r a l e et b i e n
a t t e s t é e p a r les s o u r c e s , est u n fait i m p o r t a n t p u i s q u e cette n o u r r i t u r e f o u r n i s s a i t
les p r o t é i n e s q u i d ' h a b i t u d e font d é f a u t d a n s l ' a l i m e n t a t i o n des a n c i e n n e s s o c i é t é s
a g r i c o l e s . L a d i v e r s i t é et l ' a b o n d a n c e de l a n o u r r i t u r e c o n t e n a n t l ' a l b u m i n e a n i m a l e
é t a i t p l u s g r a n d e s u r les t e r r i t o i r e s a v o i s i n a n t l e f l e u v e et c o n s t i t u a i t u n e base
s o l i d e ď u n d é v e l o p p e m e n t d é m o g r a p h i q u e et é c o n o m i q u e p l u s r a p i d e s u r ces
t e r r i t o i r e s . C e s t d a n s t e l l e s c o n d i t i o n s p r é c i s é m e n t q u e se d é v e l o p p é r e n t d a n s '
l a b o u c l e d u N i g e r les o r g a n i s m e s é t a t i q u e s M a l i et S o n g h a y . C e s É t a t s ont s u
e x p l o i t e r les h a b i l i t e s des groupes d e p e n d a n t s d e p é c h e u r s . N o n s e u l e m e n t l ' É t a t
p e r c e v a i t l e s p r e s t a t i o n s e n poisson, m a i s i l f a i s a i t t r a v a i l l e r les S o r k o et les
B o z o á l a c o n s t r u c t i o n de b a r q u e s , a u t r a n s p o r t f l u v i a l et á l ' a p p r o v i s i o n n e m e n t
e n f o u r r a g e de l a c a v a l e r i e des s o u v e r a i n s .
Traduit
par
Teresa
Chłapowska
