-
Title
-
Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.47-58
-
Creator
-
Jacher-Tyszkowa, Aleksandra
-
Date
-
1987
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:2992
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3195
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Aleksandra Jacher-Tyszkowa
śMtr;iwi«4ue
M a ł k i
L
Lożajsk
jest
dawną
^
n
t
s
w inn-kn
Bor.*'j
k
i
DRZEWORYTY LEŻAJSKIE
| ICH R O D O W Ó D
m
królowszczyzną,
siedzibą
starostwa,
dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha-
wielo
łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y -
k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do
k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-;
miastem o starych tradycjach miejskich.
cierały aż tutaj.
Miasto było
N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I
w.
tkie
przeszkody.
M a t k a Boska
pokazała
Michałkowi
kształt
klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y
p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a
tego t y p u
Bernardynów
na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o
w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k
na stróżów świątyni
i ponownie zapewniła,
że
udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i
i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem
a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja
reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m ,
wieniu
starostą
leżajskim,
a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a .
wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w
Wpro
z n a n y c h ze swoich poczy
n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a .
Sławę
Lożajska
zapoczątkowało
Żyjący
leżajski,
wówczas
Tomasz
cudowne objawionie N a j
Michałek,
Strykowski
Chrystusa.
K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o
dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o
l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o
1
ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r .
starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy
k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą
pobożny
n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na
b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych
2
mieszczanin
r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu
zbiorać
drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos
stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a
obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " .
szerzenie się k u l t u
miał
3
Niemały
wpływ
na
roz
opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k ,
k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i
g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy-
t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł
Matkę
m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " ,
B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą
na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć
czcią przyjął
z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć .
t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a
B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie
W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa-
t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h
ucioczką.
wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz
P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o
s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie
ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun
d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a
47
I
Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny,
starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy
k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy
etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę
z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł
p r z e t r w a ł do d n i a
dzisiejszego.
7
N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w
obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i
k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X .
W
h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o
r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne,
a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę
duchowną.
8
U r o c z y s t o ś c i koronacyjne
trwające
ponad
8 dni,
p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y
się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k
opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy
p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce
7 września.
W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó
r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i
ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k
w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru
d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz
M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed
pałacom
Potockich w mieście
zaczęły
się s z y k o w a ć
wojska,
m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie
prze
r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i
w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y
owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka
r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w ,
kolas, kolebek
i różnogo
rodzaju
wehikułów,
zajętych
przoz
m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da
w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio
karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż
^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..«
!
obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m
c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n
I I . 2. Matka
Boska
Leżajska,
K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a
d r z e w o r y t z 1826 r.
biskupa
— k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e
ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia
d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z
„majestatu"
Żmudzi
i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś
samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce,
ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat
a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u
i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n
obranego. I w r a c a j ą c
się rozgłosił t o wszystko a ż do
dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . "
W
literaturze
gólne etapy
cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o
4
kronikarskiej m o ż e m y
prześledzić
powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c
poszcze
od i n d y w i d u a l n e j
p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu
lokalnym
sił kazanie
(...) N a z a j u t r z
dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego
ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie
t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz
n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m ,
do o g ó l n o n a r o d o w e g o .
Dalszy c i ą g h i s t o r i i
„sprawiedliwego
Michałka"
w i ą ż e się
a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono
z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota.
t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u —
D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł
c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o
je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y
c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie
proboszcz
ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h
z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego
wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o
M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y ,
s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i
b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się
d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o
po
boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę -
z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie
b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y
sumie
pontyfikalnej:
, , K s . biskup
koronator
Sierakowski
rumianek
cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m
cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł
w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a
u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero
t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o
za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a
Głuchowskiego,
ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na
dzierżawcy
tu
5
r.
obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j
drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m ,
salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za
starostwa
lożajskiego,
wystawiono
w
1598
d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł
i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m
t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y
k t ó r e pochwycone przez
Najświętszą Pannę
Marię
szlachtę i setki k a p ł a n ó w
laudamus"
świeckich
u z n a n y z o s t a ł za cu
oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y
d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo
przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i
z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla
rowanego
Zwiastowanie
48
na
obrazie
N. Panny
Maria
Maior
częstochowskim.
6
Marii.
Trzeci
wizerunek
to
h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y
cerem on iałem " .
9
wskazano
Wszyscy nie p o m i e ś c i l i .
Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości,
G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e ,
Z r a d o ś c i ą zobaczyli...
a na z a k o ń e z e n i o :
„ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a ,
W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . "
L u d o w a wersja
została
w
Drukarni
h i s t o r i i obrazu
X I X w. przez
Zygmunta
Jelenia
leżajskiego
przodrukowana
Wydawnictwo
Pieśni
w Tarnawie,
ulica
Odpustowych,
Wolowa
4. Z a
wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i
wego"
Michałka,
nawrócenia
starosty
luterakiego
wyznania,
opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie
j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬
r z a j ą c e do L e ż a j s k a .
1 1
D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e
n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i
Matki
Boskiej
Leżajskiej
wykonanymi techniką
kolorowanej
fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u
odpustowo-pielgrzymkową.
Pobiły
ono nie t y l k o
literaturę
funkcje i n
formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y
odbierane j a k o
wierszowanej
ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e
formie
legendy
przemieszano
w
z
prymitywnej,
historycznymi
i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u
religijności
charakterystycznej
dla opoki
baroku. N a s t r ó j
cu
r
d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez
przerwy
temu
miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i
c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a .
12
Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja
wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez
Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i
c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u ,
otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a
b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane
po
bokach
ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele
I I . 3. Mruka
Boska
Leżajska,
d r z e w o r y t z p o l . X I X w.
— miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej
wspomnianego d r u c z k u Pieśń
Leżajskim,
o Najśw.
Pannie
Maryi
strony
w obrazie
lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m
ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a
и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " .
Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j
rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i
Boskiej L e ż a j s k i e j .
w s t a ł a Pieśń
1 0
Prawdopodobnie
o Nujńciełazej
(O Michałku).
Pannie
po k o r o n a c j i obrazu po
Marii
w Obrazie
Leżajskim
Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M .
Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m
Kzcszowskiego.
13
K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się
już w X V I I
interesujący
zajaśniała,
I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach
ciężysz
w . W książce Ludwika
Janidly:
„Odmalowanie
Grodzicki,
u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i :
odnajdujemy
Malarz
czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a
Stanisław
malarskiego
c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo
oddaje.
P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t
nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a
Królowa,
ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a "
Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u
wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego
Matka Boska M a r j a .
Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi
Michałkowi
gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia
b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y
u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł
j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e
Z rozkazem niech to opowie
Rządowi
stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska
— Borka
obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r.
Boskiej od s ł ó w :
K t o się Tobie
B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed
o dwzoro w a n i a obraz u .
Leżajskiemu.
Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie,
T e n ż e autor
1 4
wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h
przemalowania
Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i ,
obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w.
ł ś w i a t u do widzenia.
z o s t a ł o d d a n y nieznanemu
Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d
Co t a n i
bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się
organy,
Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej
Obraz
z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y ,
nauce,
do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t
n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej,
powyrabiali.
d a ł dozwolenie" dla
Czynią przygotowanie, N a to koronowanie,
tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier
Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y ,
dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó
e j honoru czyniłi.
bował poprawiać
Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i ,
jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k
Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł ,
n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny
^ a akt koronacji.
strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo
J
K
' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa
proszenie,
P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e ,
obrazu
„dla strachu".
Joszczo
kilkakrotnie
twiordzi
r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a
większa
kro
s i ę , a co
że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y -
49
5
malować'" .
Matka
Boska
z
miedziorytu
reprodukowanego
Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0
Kapucy j
w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po
n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i
k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta
w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i
wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed
W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- |
stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej
wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i
Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio
graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że
technikami
znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y
bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny
od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem
wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków-
niony
Matki Boskiej
miedzioryt
Matki Boskiej
Leżajskiej
w
prostokątnym
obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o
Leżajskiej
wykonywanych
odwzoro*
na przestrzeni okr
ornamencie
150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś
m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur
w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa
s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi
rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza
Parmy pocieszenia
w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar
d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience
Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . '
6
się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie
późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"'
dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc
Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni
drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną
kwiatowymi.
c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп*
P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji
turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua>
obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio
rozbudowanym
tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko-
potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}«
czterowierszowym
podpisem
i
dekoracyjnie,
nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro
Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem
p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j ,
wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó
czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe
zapotrzobowanie
wiono w Bawarii w Norymberdze
3 000 w i ę k s z y c h
. !
obrazków"
w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu
Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu,
dotychczas
k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100,
znanogo m a t e r i a ł u
wynika,
że wizerunki M a t k i
Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w
W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy
wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) .
17
Drze
a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et.
Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko
wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir
woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo
książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i .
w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e ,
X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej
50
18
T e dane, z końca
II. .;. Matin
Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie
pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska,
drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska,
staloryt
korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione
w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane
zagranicą
często
przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u
dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono
zostały
odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e
w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum
żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas
Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y
przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy
opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco
puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo
s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym
rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do
1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo
produkowanych
rytniczych desek na terenie P o l s k i . "
obrazków
malowanych
na
szkle) i p o w s t a ł a
prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców
Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek
drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność
o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty
mało efektownym
odbitkom
1
drzeworytniczvm". ' Drzeworyty
odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą .
takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie
K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po
pochodziły ono z ośrodka loża jakiego.
20
Podobne formy, nieco
c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do
bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji
k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018
kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo
i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h
naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej
d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie
szone, z podłożoną pod w v p u k ł e
luli p ł a s k i e szkło litografią,
Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet
cbromoltttigrafią
i otoczono wianuszkiem
ze
sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a
sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom.
rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio
Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo-
sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013).
-
^yjnej
lub stidorytcm
Matki
i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie
za wszo ybvt
2 i
Prawdopodobnie
w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o
Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez
wędrownych liandlarzy dewocjonaliami,
którzy wędrowali
od
(1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej
Kalwaryjskiej
(I. inw. 60.013) jost sygnowany
odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k
(podpis o d r ę c z n y
2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo
jak ś w . J a n Nepomucen
Położną .Kalwario.
dobnie
»iej J
i M
powstał
drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego
P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw-
l „ i Kalwarię Zebrzydowską,
Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska
w
warsztacie
Chrystusa ш
literkami K . S .
K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty
(1. inw. 60.012) p o w s t a ł y
Bąkowskich
podobnie
jak
prawdopo
drzeworyt
k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw.
00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz
byli m a l a r z a m i
23
o wszechstronnych zainteresowaniach
Tomasz
51
zwieńczone
krzyżykiem.
Dookoła
głów
12 gwiazd.
Maforic
M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a
kwia
k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i
cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó
listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i
postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om,
m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej
0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej
szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u
ryty
o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne!
k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią
z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z
runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas<
od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a *
m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew
stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g
U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW
L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R "
(napis nio
KOŚCII
ukończony;
N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i
k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg
s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą
cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj
z jednej do^ki
lecz ко1оголгапо inaczej
ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice
/.o
nu
doat»i> dokonane" z o s t a ł y
późjiioj rift o d b i t k ę
jeden z n i c l i o n r i m
co w s k a z y w a ł o b y na
drobno
rotiiezo,
t
prKonio&ionjj
Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w
w||
krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej
iormio
Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę-
w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y
liśoias^
? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i
kóloczl^
r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j
krój
litcii* w
otoc/ono k r o p k a m i
Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^
p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*!
чV^TIUJ-APP^O
Na
lub
STVOJO
1
r
pi'aco litfiranu l ' ł i
^
podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo;
b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*!
noku, przedstawiający
Św. B a r b a r ę ,
przechowywany
obecnie;
w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć,
ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku
l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j
św, B a r b a r a , j a k
Matka Boska В^фка:
il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.;
i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu
m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y
ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t
kolorowf.nv
i Matka Boska Leżajska
wykazują
barda
z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-|
kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i .
;
D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m '
1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej
kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą *
i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-,
.-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki
Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu
Leżajskiej,
D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on»
Leżajska,
w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok
z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego
k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i
S t a n k i o w i w . , wy^iępujik
Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - *
B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej
p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach
w kapliczkach w
Woli
Żarczyckiej.
Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i
Boskiej
Salotyriskioj,
Różańcowej
i
Leżajskiej.
2 5
Sygnaturę
p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i
b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*;
ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir
. . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia
m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat*
dokonanego
i u-/.-/, Kxaworego
z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka.
drzeworycie
Matki
Buskiej
Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e
Odjjoi yszow.skioj,
ona
na
Rzeszowskiej,
Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion
M a t k i Boskiej p c f
16
m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj?
1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i
częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ
Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów
Krakowskich.
na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć
tutaj
licę
M a t k i Boskiej
drzeworytów
-sygnowanych
Dzikowskiej.-
„K.S." o
drzeworyt
8
ck>rpi$eo w
