-
Title
-
Badania etnograficzne w "lendzielskiej" wis Istvanmajor na Węgrzech / LUD 1978 t.62
-
Description
-
LUD 1978 t.62, s.187-190
-
Creator
-
Kantor, Ryszard; Krasińska, Ewa
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1560
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1686
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Węgry - imigranci
-
emigracja polska
-
Text
-
Lud,
RYSZARD KANTOR,
t. 62, 1978
EWA KRASIŃSKA
BADANIA ETNOGRAFICZNE W "LENDZIELSKIEJ"
ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH
WSI
Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego przystąpiła w 1977 r. do badań nad zbiorowościami etnicznie polskimi na
Węgrzech, w ramach Problemu Międzyresortowego (temat III/10/3), we
współpracy z Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu i Instytutem Badań Polonijnych UJ w Krakowie. We wstępnej
fazie ustalania problemu badawczego miały nim być przemiany obyczajowości chłopskich grup etnicznie polskich na Węgrzech.
Dane zawarte w literaturze 1 wskazywały, że na północ od Miskolca,
na terenach górzystych w pobliżu obecnej granicy państwowej z Czechosłowacją, istniała do 1941 r. wieś Derenk, zasiedlona prawdopodobnie
w XVIII w. przez osadników przybyłych z Polski. Przestała istnieć
w momencie zorganizowania na tych terenach zamkniętego obszaru
łowieckiego. Ludność przesiedlono do innych wsi.
Według informacji uzyskanych od etnografów węgierskich, ludność
Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIiskolca
i zamieszkuje m. in. we wsi Istvanmajor k. Emód. W 1975 r. grupa
Derenku zostala przesiedlona w najbliższe, nizinne okolice lVIisko1ca
szyńskiego przy Katedrze Etnografii Słowian UJ, przebywała krótko
w Istvanmajor stwierdzając, że miejscowa ludność mówi gwarą języka
polskiego, uważa się za "lendzieli" (polaków) i że są to przesiedleńcy
z Derenku. Opierając się na tych informacjach we wrześniu 1977 r. przeprowadzono pierwsze poszukiwania etnograficzne na Węgrzech.
Celem naszych penetracyjnych badań było: a) zebranie informacji
o wsi 1stvanmajor i jej mieszkańcach w terenie oraz w archiwum Mul
Zob. E. Krasińska, Wychodźctwo
chŁopskie na Węgry. Stan i potrzeby
badań
"Zeszyty naukowe UJ. Prace Etnograficzne"
1978 z. 11 (w druku).
etnograficznych.
188
RYSZARD
KANTOR,
EW A KRASIŃSKA
zeum Ottó Termana w Miskolcu; b) stwierdzenie, w jakich innych
wsiach, poza Istvanmajor, zamieszkują przesiedleńcy z Derenku; c) nawiązanie kontaktów naukowych z placówkami etnograficznymi zainteresowanymi naszymi badaniami.
Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Lajosa Kossutha w Debreczynie, placówka koordynująca badania etnograficzne w północnowschodniej części Węgier, kierowana przez prof. dr Bela Gundę, udzieliła nam
daleko idącej pomocy, m. in. zapewniając nam współpracę w badaniach
terenowych dr. E. Bódi, absolwentki Katedry Etnografii Słowian UJ,
a obecnie pracownika Uniwersytetu w Debreczynie.
Nawiązaliśmy także kontakty z Muzeum im. Ottó Hermana w Miskolcu, placówką, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas
teren. Z archiwum Muzeum wynotowane zostały informacje dotyczące
Istvanmajor i innych wsi, które prawdopodobnie zasiedlone są przez
dawnych mieszkańców wsi Derenk Ladbesenyó, Sajószentpeter, Budoskut, Tiszapalkonya, Vatta, Mezónyarad. Dane z archiwum Muzeum
przekazaliśmy do opracowania dr E. Bódi, która ma również przeprowadzić dalsze poszukiwania w archiwach węgierskich. Zadeklarowała
ona ponadto opracowanie stanu badań interesujących nas wsi na podstawie publikacji w języku węgierskim.
Po badaniach archiwalnych przeprowadziliśmy we wsi Istvanmajor
wstępne badania etnograficzne, nie stosując kwestionariuszy, a jedynie
ograniczając się do rozmów na tematy związane z kulturą materialną,
społeczną i duchową. Staraliśmy się również zebrać jak najpełniejsze
informacje o dziejach wsi Derenk i Istvanmajor.
Ustalono m. in., że we wsi Istvanmajor, liczącej ok. 60 gospodarstw,
zamieszkują w ogromnej przewadze przesiedleńcy z Derenku i ich potomkowie. Jedynie ok. 10% mieszkańców to przyżenieni Węgrzy bądź
Węgierki. Większość mieszkańców Istvanmajor posiada silną świadomość odrębności w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to
zarówno z języka, jakim posługują się na co dzień pomiędzy sobą, jak
i pewnych różnic kulturowych uchwytnych już we wstępnym etapie
badań. Język mieszkańców wsi Istvanmajor, według naszego rozezna_nia, jest gwarą języka polskiego, ze znacznymi naleciałościami gwar
słowackich oraz z pewną ilością słownictwa węgierskiego (ale nie składni!). Sami też o sobie mówią, że są "Lendzielami", a nie Słowakami,
a ich język to język "lendzielski", "słowiański", bądź "polski".
Językiem "lendzielskim" mówi biegle starsza generacja (50-90 lat).
Młodsi natomiast, jak twierdzili informatorzy, często rozumieją go, lecz
już nim nie mówią. Wszystko więc wskazuje na to, że wraz z naj starszą generacją odejdzie powszechna znajomość języka, a także dość
jeszcze żywa pamięć o polskim pochodzeniu.
Badania
etnograficzne
W
,,!endzie!skiej"
wsi
Istvanmajor
nu Węgrzech
189
Wyniki przeprowadzonej penetracji terenowej wskazały nam problematykę badawczą, jaką należy podjąć. Naszym zdaniem trzeba
przede wszystkim zrekonstruować (na ile to będzie możliwe) kulturę
materialną, duchową i społeczną mieszkańców wsi Derenk sprzed roku
1941, tj. z okresu przed przesiedleniem. Obraz tej kultury w pamięci
mieszkańców Istvanmajor jest wciąż jeszcze żywy. Niezwykle interesujący, z punktu widzenia teorii zmiany kulturowej, jest także okres
po osiedleniu się tej ludności w Istvanmajor, kiedy to znalazła się ona
w obcym, wyłącznie węgierskim otoczeniu kulturowym, a przy tym
na terenie geograficznie znacznie różniącym się od poprzedniego (nizina
w miejsce gór). Miało to poważne skutki dla kultury, zwłaszcza materialnej, a najbardziej zasadnicze zmiany nastąpiły po roku 1961, tj. po
założeniu we wsi spółdzielni produkcyjnej. Poznanie przyczyn i stopnia
zmian poszczególnych działów kultury wydaje się podstawowym celem naszych badań.
Takie postawienie problemu zainteresowało węgierskie placówki naukowe, o których była wyżej mowa. Rychłe i na szeroką skalę podjęcie
przez nas monograficznych badań we wsi Istvanmajor dałoby okazję
do wykorzystania oferowanej przez Węgrów pomocy.
