W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69

Title

Description

LUD 1985 t.69, s.3-17

Creator

Burszta,Józef

Date

1985

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:1748

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1885

Subject

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Text

Lud,

.I0ZEF

t.

69, 1985

BURSZTA

W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO

Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat
istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza
czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie
- "Lud".
Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa,
okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy
PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych
pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć
członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się
na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji.

*
Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul:
turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji
wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów
umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we
Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po
kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród
polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna
- jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź'
nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie
Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton}
Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od
1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania,
Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa
(1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii

4

Józef

Bltrszta

i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej
Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie
naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\"
regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem
wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894),
czy
Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw
etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej.
skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed
świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także
jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne
badanie }udów na kuli ziemskiej).
Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq
i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz
z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy,
długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco.
"Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym
jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu
członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną
jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy
przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88).
Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza
klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych
i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy
z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie
(i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji
do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić
podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej.
W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500
członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników
muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta-

w

90-LElCrE PTL

5

-,yowych. zwanych
wtedy ludowymi.
Oni to stanowili
podstawę
działalności oddziałów
regiona'lnych
TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach
miejskich
(Buczacz,
Tarnów,
Kraków,
Chrzanów i in.), choć działalność
ich była zazwyczaj
krótkotrwała.
Zasadnicza
działalność
TL skupiła się we Lwowie.
W ślad za powsta!1i~m organizacji,
opartej
tylko na składkach
członkowskich,
utworzono
własne czasopismo
w postaci kwartalnika
"Lud".
Organ ten stał się abak warszawskiej
"Wisły",
zwłaszcza
po likwidacji
tej ostatniej
(1901)
- głównym
ośrodkiem
publikacji
naukowych
członków
TL. Do czasów
I wojny światowej
wyszło
19 roczników
,.Ludu".
Na uwagę zasługuje
także prowadzenie
przez TL przed I wojną specjalnej
serii wydawnictw
etnograficznych
. .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich
autorów,
jak, A. Chybiński,
G. L. Gomme (tłumaczenie
z r. 1901 głośnej
jego pracy o folklorze),
J. Schneider
czy S. Zdziarski.
Zauważyć
należy,
że gdy Komisja
Antropologiczna
Akademii
Umiejętności
w Krakowie
(ta
miała dział etnograficzny)
mało interesowała
się sprawami
etnografii,
to
zasługa ośrodka lwowskiego
dla :naszej dyscypliny
staje się tym większa.
To na łamach "Ludu"
i prac etnogra.ficznych
'1'1... odbijały
się ówczesne
kierunki
w etnologii światowej,
obok oczywiście
oryginalnych
prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać,
że do r. 1912 nie było na ziemiach
polskich jeszcze żadnej katedry
etnografii
czy etnologii.
To właśnie
Towarzystwo
Ludoznawcze,
mając oparcie
organizacyjne
w uniwerc;yteci~
~wowskim,
nawiązało
już w pierwszym
ID-leciu swej działa-lności
żywe
stosunki
z 5-ciu akademiami,
w tym w Pradze,
Peszcie, Zagrzebiu
i Petersburgu.
Udział zaś w pracach Towarzystwa
brali tacy ówcześni uczeni,
Jak: J. Baudouin
de Courtenay,
S. Ciszewski.
B. DybO'wski, B. Gustawicz.
J. Kallenbach,
A. Kryński,
W. Łoziński, K. Potkański,
F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński.

*
W okresie międzywojennym
Towarzystwo
Ludoznawcze,
nadal z siedzibą we Lwowie,
choć było organizacją
głównie
regionalną,
pozostało
nadal jedynym
ogólnopolskim
towarzystwem
etnograficznym.
Utworzone
bowiem w r. 1922 w Warszawie
Towarzystwo.
Etnologiczne
nie przejawiło
\viększej
działalności
i wkrótce
zamarło.
Lwowskie
natomiast
stało się
bardzo aktywne
i reprezentowało
de facto całą polską etnografię
i €tno10gię - prócz oczywiście
powstałych
pięciu uniwersyteckich
katedr etno·
grafij i etnologii
(Lwów, Kraków,
Poznań,
Warszawa.
Wilno).
Osiągnięcia
lwowskiego
TL przypisać
należy
głównie
jednej
osobie,
a to prof. Adamowi
Fischerowi.
Już w 1910 r. został On sekretarzem
Towarzystwa
a zarazem redaktorem
"Ludu" aż do okresu okupacji,
a 'vłaściwie swej przedwczesnej
śmierci (1943). Był też zarazem
skarbnikiem
'f L,

6

Józef

B'UTszta

bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik
Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i
na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud"
t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności
Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen"
("Lud", t. 36, s. 57 - 77).
A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok.
30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych
tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich
i światowych.
Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów
opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1
czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el"
publikacji etnograficzno-etnologicznych
i folklorystycznych z szerokiego
świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':'
dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami
zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych.
A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho··
wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym
sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje.
Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej
działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi:
wschodnio karpackich grup etnicznych.
Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich
m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski.
T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii.
Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie
międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak

W go-LECIE

PTL

7

A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski,
J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński,
J. G. Pawlikowski,
S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński.
czy J. Z'borowski.

*
Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat
Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników
kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału
w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp
on European and world publications.
Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929,
among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags