-
Title
-
In memoriam/ LUD 2008 t.92
-
Description
-
LUD 2008 t.92, s.403-426
-
Creator
-
Kowalska, Jolanta
-
Date
-
2008
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:5717
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6130
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Biernacka, Maria (1917-2007)
-
Bittner-Szewczykowa, Halina (1923-2007)
-
Matusek, Małgorzata(1922-2006)
-
Olszewska-Dyoniziak, Barbara (1937-2008)
-
Type
-
czas.
-
Text
-
VI. IN M E M O R I A M
MARIA BIERNACKA
(1917-2007)
Pod koniec listopada 2001 roku trafiła do moich rąk
przesyłka, której towarzyszył krótki list.
Kochana Pani Jolu!
Być może książka ta okaże się zbyt „daleka " od Pani za
interesowań, ale jako jej współautorka pragnę ją Pani
ofiarować, by pokazać wieś polską i jej tradycję od innej
jeszcze strony — także bardzo prawdziwej, autentycznej
i wspaniałej. Szkoda tylko, że ta droga została, niestety,
przerwana.
Maria Biernacka, z najlepszymi wspomnieniami i ży
czeniami na przyszłość.
Dar zaskoczył mnie i wzruszył tym mocniej, że nie zaliczałam się do grona
najbliższych współpracowników Pani Profesor, a nasze zainteresowania badawcze
były rzeczywiście odległe. Co więcej, w roku 2001 była już Ona od kilkunastu lat
na emeryturze i choć nadal życzliwie obserwowała życie Zakładu Etnologii, któ
rym długo kierowała, a my odwzajemnialiśmy się Jej serdeczną pamięcią, kontakty
— siłą rzeczy — uległy rozluźnieniu. Dziś, gdy nie ma Jej już pomiędzy nami, my
ślę, że składając ten tom w ręce swoich młodszych kolegów pragnęła obok dorobku
naukowego pozostawić też świadectwo pewnej epoki i utrwalić pamięć o bliskim
sobie środowisku polskiej inteligencji wywodzącej się ze wsi, gronie entuzjastów
i pragmatyków, których młodość przypadła na okres międzywojnia.
Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie stanowi bowiem jedyną
w swoim rodzaju kronikę pokolenia „Wici" opowiedzianą ustami uczestników tego
ruchu. Formacji, która wywarła głęboki wpływ na koleje losu późniejszej profesor
Marii Biernackiej, w zaraniu — jednej z grona młodych mieszkańców wsi pragną
cych „czynić życie na wsi coraz piękniejszym i lepszym, krzewić w ludziach poczu
cie własnej godności i wartości, budzić i utrwalać postawy obywatelskie, aktywizo
wać wieś w duchu przemian cywilizacyjnych poprzez własną samodzielną i rozumną
pracę" (Biernacka 2000: 245).
404
Inmemoriam
Ideały te, podobnie jak głębokie przywiązanie do kultury wsi i jej wartości, towa
rzyszyły Pani Profesor przez całe życie, znajdując odzwierciedlenie w czynionych
wyborach, w pracy badawczej i relacjach z ludźmi.
Maria Biernacka przyszła na świat 1 listopada 1917 roku w Potakówce, wsi poło
żonej w powiecie jasielskim. Jej rodzice — Karolina z d. Przybyła i Jan — prowadzili
niewielkie, 4-hektarowe gospodarstwo rolne. Rodzina była liczna, Maria miała sied
mioro rodzeństwa — pięć sióstr i dwóch braci. Po ukończeniu szkoły podstawowej
w Jedliczu, podobnie jak trzy inne siostry — Wiktoria, Joanna i Józefa — pozostała
w domu, pomagając w gospodarstwie. Nie zaniedbywała nauki, zdobywając wiedzę
drogą samokształcenia.
Młodość Marii Biernackiej przypadła na czasy, gdy po odzyskaniu przez Polskę
niepodległości w 1918 roku wzrosły emancypacyjne dążenia wsi. W Potakówce kwit
ło bujne życie społeczno-organizacyjne, angażujące większość mieszkańców. Maria
od 1933 roku należała do Koła Młodzieży przy Małopolskim Związku Młodzieży
Ludowej, które początkowo podlegało Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu.
Z czasem działalność Koła uległa radykalizacji i po długich staraniach wyzwoliło się
ono spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się w roku 1938 do Związku
Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W tym samym roku Maria wstąpiła do Polskiego
Stronnictwa Ludowego, pozostając jego członkinią do końca życia.
Przynależność do „Wici" i aktywny udział w życiu tej organizacji poszerzyły
możliwości kształcenia i krąg kontaktów. Ukończyła Korespondencyjne Kursy Spół
dzielcze, a w 1939 roku została skierowana do Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowe
go w Gaci k. Przeworska, prowadzonego przez Ignacego i Zofię Solarzów. Lato tegoż
roku spędziła na praktykach w spółdzielniach wsi Markowa i Gać, w ramach stypen
dium ZSS „Społem", jednak egzaminów Kursów Korespondencyjnych we Lwowie,
wyznaczonych na koniec sierpnia, nie zdołała już złożyć, przeszkodził temu wybuch
wojny.
W okresie okupacji niemieckiej Maria Biernacka pracowała, nie zaniedbując
kształcenia i działała w konspiracji. W roku 1942 została żołnierzem Batalionów
Chłopskich. Była łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głów
nej BCh, w latach 1943-1944 także inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu
warszawskim, a od 1944 roku działała w obu tych organizacjach w powiecie jasiel
skim . Jednocześnie w roku 1942 ukończyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych
ZSS „Społem" w Zakrzewku, a w roku 1943 rozpoczęła naukę na tajnych komple
tach Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie.
Zawarła tam znajomość z profesor Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), jedną z niezwykłych — dziś powiedzielibyśmy „charyzmatycz
nych" — postaci polskiej etnografii. Zdaniem Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej,
zaważyło to na wyborze kierunku studiów dokonanym przez Marię Biernacką w la1
Bataliony Chłopskie opuściła w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim została awansowana do
stopnia majora.
1
405
Inmemoriam
tach powojennych (Kopczyńska-Jaworska 2007: 236) . Potwierdzają to Jej wspo
mnienia:
2
W lipcu 1945 r. przeniosłam się z rodziną Solarzowej z Handzlówki k. Łańcuta (...)
do Łodzi (...). Głównym celem mojego pobytu w Łodzi było ukryte od najmłod
szych lat pragnienie normalnego kształcenia się. Z opóźnieniem odrabiałam więc
niezawinione zaległości (Biernacka 2000: 248).
Po uzyskaniu świadectwa maturalnego Maria Biernacka zapisała się na Uniwer
sytet Łódzki. Studia na roku wstępnym 1945/1946 łączyła z pracą na Uniwersytecie
Ludowym Teatralnym w Brusie k. Łodzi, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Bra
ła udział w jego organizowaniu, prowadziła też niektóre zajęcia. Od roku akademi
ckiego 1946/1947 podjęła studia etnograficzne, które ukończyła w roku 1950 (na
ich poczet zaliczono Jej trzy trymestry ukończone w Wolnej Wszechnicy Polskiej
podczas okupacji), broniąc 14 kwietnia pracę Współdziałanie gromadzkie we wsi Potakówka powiatu jasielskiego odkońcaXIXw. do chwili bieżącej i uzyskując stopień
magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią.
W trakcie studiów przez dwa lata otrzymywała stypendium magisterskie Wy
działu Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie
Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Po dyplomie została zatrudniona w nim jako
asystentka, jednak jesienią 1951 roku, w wyniku reorganizacji Katedry, pracę tę utra
ciła , po czym przeniosła się do Warszawy.
Już podczas studiów, przez cały okres ich trwania, Maria Biernacka uczestniczyła
w badaniach terenowych dotyczących współdziałania i pomocy gospodarczej reali
zowanych przez Zakład Etnografii UŁ, a razem z Marylą Wierzchomówną— pomo
cy wzajemnej w wybranych wsiach Spiszą i Podlasia. Współorganizowała także ba
dania nad flisem w Kamieńczyku nad Bugiem, a dzięki rocznej praktyce w Łódzkim
Muzeum Etnograficznym brała udział w programie badań muzealnych w Opoczyńskiem. Także po utracie etatu, do roku 1954, uczestniczyła w pracach terenowych
realizowanych przez ośrodek łódzki.
Po przeniesieniu się do Warszawy przez trzy lata pracowała w Centralnym Związ
ku Spółdzielczym i dopiero zatrudnienie w Zakładzie Etnografii Polski, powołanego
do życia w 1954 roku Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytutu
Archeologii i Etnologii), umożliwiło Jej powrót do zawodu. Z instytucją tą zwią
zała swoje losy na 33 lata — od asystenta do profesora zwyczajnego i przejścia na
emeryturę w marcu 1988 roku. Pełniła tu znaczące funkcje — zastępcy kierownika,
3
Tadeusz Tulibacki źródeł tej decyzji upatruje w pobycie M . Biernackiej na Uniwersytecie Ludo
wym w Gaci k. Przeworska, którego organizatorzy — Zofia i Ignacy Solarzowie — interesowali się kul
turą ludową (Tulibacki 2007: 8). Obie te supozycje znajdują uzasadnienie w wypowiedzi samej Marii
Biernackiej pragnącej zdobytą wiedzę wykorzystać w „przyszłej pracy w żywiołowo rozwijających się
uniwersytetach ludowych" (Biernacka 2000: 249). Dążenie to okazało się jednak niemożliwe do zrea
lizowania, bowiem po roku 1948, który przyniósł ostateczne zakończenie istnienia Związku Młodzieży
Wiejskiej „Wici", działalność uniwersytetów ludowych została przerwana.
Uniwersytet ograniczył zatrudnienie, ponieważ po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo
wstrzymało zapisy w Łodzi na etnografię.
2
3
406
Inmemoriam
a w latach 1977-1988 kierownika Zakładu Etnografii IHKM PAN (obecnie Zakładu
Etnologii IAE PAN). Wielokrotnie powoływano Ją w skład Rady Naukowej IHKM
PAN i zapraszano do udziału w pracach Komitetów Redakcyjnych etnograficznych
wydawnictw Instytutu, czasopisma „Etnografia Polska" i serii monograficznej „Bi
blioteka Etnografii Polskiej".
Zainteresowania badawcze Marii Biernackiej koncentrowały się niezmiennie na
problematyce kulturowo-społecznych przeobrażeń polskiej wsi. Została w nich wier
na wiejskim korzeniom swego pochodzenia i wiciowym ideałom (Biernacka 2000:
245). Pierwszy etap swych prac poświęciła kwestiom zróżnicowania społecznego
wsi i historycznym czynnikom kształtującym jej kulturę. Interesowała się także
współdziałaniem i pomocą wzajemną oraz zajęciami pozarolniczymi. Brała udział
w zespołowych badaniach na Kurpiach, których wyniki zawarte zostały w trzech
tomach monografii Kurpie. Puszcza Zielona (1962-1965) i pracach źródłowych, re
alizowanych w ośrodku łódzkim, podsumowanych wydawnictwem zbiorowym Stu
dia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. (1958). W roku 1963
uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach
drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu.
Kolejnym obszarem Jej zainteresowań były procesy adaptacyjno-migracyjne
i tworzenie się więzi społecznych w nowo zasiedlanych regionach. Badaniami ob
jęła teren-laboratorium, jakim były wówczas Bieszczady, publikując w roku 1974
pracę Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. Stanowiła ona
podstawę Jej przewodu habilitacyjnego, zakończonego w czerwcu tegoż roku uzy
skaniem stopnia doktora habilitowanego. Kwestię więzi społecznych w środowisku
rodzinnym i wioskowym Maria Biernacka podjęła także w badaniach prowadzonych
przez Zakład Etnografii IHKM PAN na terenie Bułgarii w latach 1966-1970.
W późniejszym okresie przedmiotem Jej szczególnych zainteresowań stała się
rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Było to zagad
nienie bliskie Jej własnym doświadczeniom, praca nad nim stanowiła — jak sądzę
— pretekst do osobistej refleksji i zadumy nad drogami awansu społecznego wsi
i jej mieszkańców. Powstała publikacja Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi,
wydana w roku 1984. W październiku 1985 roku na jej podstawie Maria Biernacka
uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego.
W Jej dorobku naukowym znajduje się około 120 pozycji, wśród których znalazły
się 4 książki i kilka opracowań monograficznych zamieszczonych w opracowaniach
zbiorowych; ponadto liczne artykuły, recenzje i inne publikacje w czasopismach kra
jowych i zagranicznych. Współredagowała, będąc zarazem autorką, jedną z najważ
niejszych prac naszej dyscypliny powstałych w okresie powojennym — dwutomo
wą syntezę Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Brała także
udział w przygotowaniu zbiorowych opracowań wspomnieniowych, poświęconych
wybitnym postaciom ruchu ludowego — Wiktorii Dzierżkowej, Jędrzejowi Cierniakowi, Ignacemu Solarzowi, Marii Maniakównie oraz tomu dedykowanego pamięci
łączniczek i kolporterek Batalionów Chłopskich.
Maria Biernacka uczestniczyła aktywnie w życiu środowiska. Należała do Prezydium
Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kierowała pracami Międzynarodowego Komitetu
Inmemoriam
407
do Badań nad Współczesnością (obejmowały one, z przyczyn oczywistych, obszar ów
czesnych krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury
Ludowej Karpat i Bałkanów. Obowiązki te zaowocowały licznymi naukowymi kontak
tami i kilkoma wyjazdami na badania i pobyty naukowe do Bułgarii, Czechosłowacji,
Rumunii i ZSRR. Pani Profesor udzielała się także w Polskim Towarzystwie Ludoznaw
czym i komisjach muzealnych. Dydaktyka nie stanowiła istotnego nurtu Jej prac, jednak
chętnie podejmowała się prowadzenia wykładów na Międzyuczelnianych Obozach Et
nograficznych, podczas których żywy kontakt z młodzieżą mogła łączyć z pracą w tere
nie. Była cenioną recenzentką prac doktorskich i habilitacyjnych, często też zwracano się
do Niej o opinie wydawnicze.
Udział w ruchu oporu przyniósł Jej liczne odznaczenia, między innymi Krzyżem
Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzy
żem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Sylwetka Marii Biernackiej byłaby niepełna, gdyby pisząc o Uczonej, nie wspo
mnieć choć w kilku słowach o Człowieku. Życzliwość, takt, zainteresowanie spra
wami innych, żywe reagowanie na sprawy środowiska i subtelne poczucie humoru
sprawiły, iż była powszechnie szanowana i ceniona. Doskonałą znajomością rea
liów wsi polskiej wyrobiła sobie pozycję niekwestionowanego eksperta jej spraw,
a skromnością i wyważonymi opiniami zaskarbiła zaufanie.
Pani Profesor nie wyszła za mąż, była jednak otoczona ludźmi — „wielką rodzi
ną" przyjaciół i znajomych, oraz małą, którą stanowił dom stworzony dla Marii i Jó
zefa Kaszubów, osieroconych dzieci Jej siostry Bronisławy, zmarłej w 1957 roku (ich
ojciec, więzień Zamku w Lublinie, został zamordowany w roku 1944). Wszystkie
swe obowiązki i pasje zawodowe godziła z codziennością bez utyskiwań. We wspo
mnieniu o Marii Maniakównie, z którą od 1958 roku dzieliła wspólne mieszkanie,
żartobliwie zauważa: „Obie byłyśmy bardzo kiepskimi gospodyniami (...), ale nie
miało to zasadniczego wpływu na (...) atmosferę domową" (Biernacka 2000: 257).
Mieszkanie przy ul. Nabielaka (później Gagarina) stało się miejscem spotkań szero
kiego kręgu ludzi zawsze chętnie widzianych i witanych przez obie panie. W roku 1984
Maria Maniakówna doznała udaru i nie zdołała wrócić po nim do pełnej sprawności.
Profesor Biernacka do końca otaczała jątroskliwą opieką, starając się, by w jak najmniej
szym stopniu odczuwała swą niesprawność i w miarę sił prowadziła normalne życie.
Wielka przyjaźń łączyła Marię Biernacką z profesor Kazimierą Zawistowicz-Adamską Była ona dla Niej nie tylko autorytetem naukowym, ale także bliską oso
bą, z którą łączyło Ją środowisko ludowe, konspiracyjne komplety Wolnej Wszechni
cy Polskiej i Uniwersytet Ludowy Teatralny w Brusie. Prof. Zawistowicz-Adamska,
przyjeżdżając do Warszawy, zawsze znajdowała czas dla „Marysi", żywo interesu
jąc się jej pracą i osiągnięciami zawodowymi; ta zaś często odwiedzała ją w Łodzi.
Z grona etnografów Maria Biernacka przyjaźniła się także z profesor Anną Kutrzeba-Pojnarową i jej mężem, utrzymując z nimi serdeczne, domowe kontakty, jednak
najbliższe Jej pozostało środowisko ludowców, bowiem jak pisała: „związki ideowe
— wiciowe i ludowe — miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal «magiczną»", dodając charakterystyczną uwagę: „Oczywiście, związki z ludźmi praw
dziwie ideowymi" (Biernacka 2000: 249).
408
Inmemoriam
Prof. dr hab. Maria Biernacka zmarła 14 kwietnia 2007 roku po ciężkiej i długiej
chorobie, w wieku 89 lat. Nie zgodziła się przyjąć kosztownego i trudno dostępnego
leku, który mógł ulżyć Jej w cierpieniu. Uważała, że należy zachować go dla osoby
młodszej, której rokowania niosą nadzieję na wyzdrowienie.
Pożegnana uroczystą wojskową ceremonią, w której uczestniczyli członkowie
rodziny, przyjaciele i koledzy, została pochowana na Cmentarzu Wojskowym w War
szawie.
Jolanta Kowalska
BIBLIOGRAFIA
Biernacka M.
2000
Z Marysią Maniakównąprzez wiele lat, w: M. Biernacka, Z. Mierzwińska-Szybka, S. Młodożeniec-Warowna (red.), Z ludźmi ku ludziom. Wspo
mnienia o Marii Maniakównie, historyku, działaczce „Wici", ruchu
ludowego, więźniarce Pawiaka, Oświęcimia i Ravensbriick, Warszawa:
Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, s. 245-269.
Kopczyńska-Jaworska B.
2007
Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka — 14 kwietnia 2007,
Warszawa, „Etnografia Polska" 51: 1-2, s. 235-239.
Tulibacki T.
2007
Pożegnanie. Prof. dr hab. Maria Biernacka (1917-2007), „Gazeta Wybor
cza", 6 września, s. 8.
HALINA BITTNER-SZEWCZYKOWA
(1923-2007)
Urodziła się 3 0 października 1923 roku w Jaworznie,
w rodzinie znanych i cenionych przez społeczność lo
kalną nauczycieli szkół podstawowych, jako najstarsza
córka z czworga ich dzieci. Naukę rozpoczęła w rodzin
nym mieście, kontynuowała ją w Miejskim Gimnazjum
Żeńskim w Mysłowicach, by ukończywszy trzy lata
nauki przerwać ją na skutek wybuchu I I wojny świa
towej. Do 1945 roku pracowała i uczyła się na tajnych
kompletach. W 1945 roku zdała maturę w Państwowym
Liceum im. Stanisława Staszica w Chrzanowie. Jesie
nią rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim,
na dwóch kierunkach — anglistyce i socjologii. Po roku
zrezygnowała z anglistyki na rzecz etnografii. Studio-
409
Inmemoriam
wała pod kierunkiem luminarzy tych nauk, prof. Kazimierza Moszyńskiego i prof.
Kazimierza Dobrowolskiego. Studia ukończyła w 1949 roku, uzyskując tytuł ma
gistra filozofii. Już w 1950 roku podjęła pracę na stanowisku młodszego asystenta
w Katedrze Etnografii na Uniwersytecie we Wrocławiu, a w połowie 1956 roku, jako
adiunkt, przeniosła się do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pracowała tu aż do
1990 roku jako starszy kustosz (od 1985 roku była na emeryturze, pozostając jeszcze
w muzeum na części etatu). Od początku objęła Dział Strojów i Tkanin oraz Dział
Kultur Europy. Pod opieką miała zbiory ubiorów, strojów i tkanin ludowych.
Pracę etnografa rozpoczęła jeszcze na studiach (1946-1949), biorąc udział w tere
nowych badaniach prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Zakład
Socjologii i Etnologii UJ i Instytut Badania Sztuki Ludowej PAN, którym kierował
prof. Roman Reinfuss. Wyjazdy obejmowały tereny pogranicza regionu krakowskie
go z kieleckim i śląskim, okolice Krakowa i Podhale. Mieszkając we Wrocławiu,
prowadziła badania terenowe na Śląsku Opolskim, Dolnym Śląsku i na pograniczu
łużyckim, zbierając materiały dla Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskie
go i Polskiego Atlasu Etnograficznego. Podejmowała się gromadzenia materiałów
z różnych dziedzin życia wiejskiego, takich jak budownictwo, rolnictwo i hodow
la, rzemiosła (w tym szczególnie obróbka włókna i tkactwo), ubiory czy sztuka
ludowa. Zajmowała się także porządkowaniem dorobku etnografów, przygotowu
jąc opracowania bibliograficzne. Podczas pracy w Muzeum wielokrotnie jeździła
w teren (często ze swym mężem) do wsi Polski południowej (Krakowskie, Podhale,
Sądecczyzna Spisz Orawa) a także w Łowickie na Kurpie Górny Śląsk Śląsk
Cieszyński. Była to' praca związana z jej zainteresowaniami badawczymi, a więc
pozyskaniem i obróbką włókna, tkactwem i narzędziami tkackimi, ubiorami, zdo
bieniami stroiem ludowym Podeimowała tematy dotyczące estetyki ubiorów ludo¬
wych, ich zdobnictwa, kolorystyki. Badała pochodzenie tkanin używanych do szycia
ubiorów wieiskich historie kroiów ewolucie ubiorów na przykład gorsetów i katan
na pograniczu ślasko-krakowskim sukmany krakowskiei chrzanówki" importowa
nych szali i chust noszonych do śtroiów Wszystkie te tematy rozpatrywała na tle
etnografii europeiskiei Szczególnie interesował ia stroi wilamowicki (Wilamowice
i okolice, pow Bielsko-Biała), zachowany przez mieszkańców tych terenów, któ
rych nr7odkowie nr7vbvli iako osadnicy 7 nosranicza Holandii i Niemiec w XITI
wieku Innym tematem którym sie oasionowała bvło życie dzieci wieiskich w ro
dzinie'i w społeczności wsi Problem ten często marginalnie traktowany przez et
nografów bardzo mocno wręcz emocionalnie ia uiał Bvła osoba bardzo wrażliwa
miała wksna córkę i podczas niezliczonych wyiazdów na wieś poznała dole i nie
dole dzieci wieiskich i to na nrzestrzeni wielu lat Starannie gromadziła materiał"
bv 1, o r L o w a ć i ońubhkować w naiwieks/ei swei nracv Dziecko wieiskie oraz
nTzedstawi,
n o ^ r n Iamvm t l t u ł e m C h e l e uczestniczka nracach
rJUZi
i
1986-1994).
Halina Bittner-Szewczykowa była osobą niezwykle pracowitą, dokładnąw swych
badaniach naukowych i podejmowanych pracach. Materiały z badań terenowych we-
410
Inmemoriam
ryfikowała w literaturze, z przyjemnością zagłębiając się w książkach z etnografii
i nauk pokrewnych, w czym pomagała jej znajomość języków obcych: niemieckiego,
angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, a także łaciny i włoskiego. Pisała niewiele,
lecz starannie przygotowywała swe publikacje. W latach 60. XX wieku pisywała
recenzje prac obcojęzycznych do „Ludu".
Była autorką lub współautorką wystaw muzealnych, prezentowanych w siedzibie
Muzeum Etnograficznego w Krakowie lub poza nią, także za granicą. Z ważniej
szych wymienić należy przygotowanie scenariusza części wystawy stałej, otwar
tej w 1969 roku, poświęconej strojom ludowym (trwającej do dziś z małymi uzupeł
nieniami) oraz — wspólnie z mężem — scenariusza do wystawy tkactwa i obróbki
włókna. Z wystaw czasowych wymienić należy takie, jak: „Ukraińska sztuka ludo
wa" (1967), „Białoruska sztuka ludowa" (1968), „Polska sztuka ludowa" (Néprajzi Muzeum, Budapeszt 1969), Costumes et tissus populaires polonais (Musée de
l'impression-sur-étoffes, Mulhouse, Francja 1972), „Tkaniny i hafty ludowe" (Ra
cibórz, 1973), „Dziecko wiejskie" (1979), „Ludowe tkaniny dekoracyjne w Polsce"
(1981), „Strój ludowy — od Krakowa" (1988), „Łoktusze, chustki i szale" (1990).
W muzeum sprawowała opiekę merytoryczną nad zbiorami powierzonymi Dzia
łowi Strojów i Tkanin. Opracowała i zweryfikowała dokumentację do tych ekspona
tów, uczestniczyła w pracach związanych z gromadzeniem zbiorów, konsultowała
i recenzowała prace innych etnologów z zakresu interesujących ją dziedzin, współ
pracowała z muzeami krajów sąsiadujących z Polską, a także Francji, Belgii, Austrii.
Uczestniczyła w wielu posiedzeniach jury konkursów folklorystycznych, wspoma
gała merytorycznie i była rzeczoznawcą instytucji zajmujących się sztuką ludową,
produkcją strojów ludowych dla zespołów folklorystycznych oraz pamiątek wykony
wanych w oparciu o wzornictwo zaczerpnięte z kultury ludowej.
W 1956 roku wyszła za mąż za Zdzisława Szewczyka (1918-2004), starszego
kustosza i kuratora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, prowadzącego Dział Kul
tury Materialnej. Mieli jedną córkę — Krystynę Dorotę.
Za swą pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie była nagradzana, uhonoro
wana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989) oraz Złotą Odznaką
Za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa (1961). Od 1957 roku należała do Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego.
Halina Bittner-Szewczykowa całe swoje życie zawodowe poświęciła badaniu kul
tury ludowej Polski oraz studiom porównawczym z kulturami ludów europejskich.
Nie rezygnowała z pracy będąc na emeryturze, mimo chorób i dolegliwości wie
ku. Zmarła 29 listopada 2007 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim
w Krakowie w grobie rodzinnym.
Maria Zachorowska
WYBRANE PUBLIKACJE H. BITTNER-SZEWCZYKOWEJ
BittnerH., Majewski K.
1952
Materiały do bibliografii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce za lata
1800-1950, „Biblioteka Archeologiczna" 4, s. 1-12.
411
In memoriam
Bittner H.
1955
Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945-1955), Archiwum Etno
graficzne 11, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 1-62.
Bittner-Szewczykowa H.
1958
Materiały do bibliografii etnografii polskiej za lata 1945-1954, „Lud" 43,
suplement.
1965
Problematyka polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze
dwudziestolecia (1945-1964), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra
kowie" 1, s. 173-190.
1966
Z badań nad obróbką włókna w Gorcach, „Rocznik Muzeum Etnograficz
nego w Krakowie" 2, s. 111 -122.
1967
Ręczny kołowrót przędzalniczy z Tyńca w świetle materiałów porównaw
czych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3, s. 187-213.
1970
Uprawa i wstępna obróbka lnu na Dolnym Śląsku w XVIII-XX w., „Prace
i Materiały Etnograficzne" 20, s. 265-318.
1972
Costumes et tissus populaires polonais. Exposition de collection du Musee
Ethnographiąue de Cracovie. Mulhause 1972, katalog wystawy.
1976
Odzież chłopska jako dobro majątkowe — „tezauryzacja ubiorów ludo
wych", „Polska Sztuka Ludowa" 1, s. 5-18.
1984
Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 9,
s. 1-206.
1994
Ubiory dla zmarłych oraz wiejskie ubiory żałobne, „Rocznik Muzeum
Etnograficznego w Krakowie" 11, s. 109-116.
1999a
Wilamowice — „mały Wiedeń", w: A. Spiss (red.), Ludoznawstwo i et
nografia miedzy Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, Kraków: Kra
kowski Oddział PTL, s. 154-158.
1999b
Wilamowice — „ mały Wiedeń", „Wilamowice i okolice" 9: 3, s. 5-10.
1999c
Łoktusze, chustki, szale, informator do wystawy.
EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA
(1934-2008)
17 lutego 2008 roku na cmentarzu komunalnym
w Andrychowie pożegnaliśmy dr Ewę Fryś-Pietraszkową, zmarłą 14 lutego w Krakowie, etnografa, kierow
nika Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu
Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wybitną
znawczynię polskiej sztuki ludowej, członka honoro
wego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, osobę
o niezwykłej osobowości, pełną pasji zawodowej, rado
ści życia, ciepła rodzinnego.
412
Inmemoriam
Urodziła się 23 lipca 1934 roku w Andrychowie w znanej i szanowanej rodzinie
rzemieślniczej. Ojciec Franciszek (1900-1955), mistrz piekarski i handlowiec, w la
tach 1935-1939 wiceburmistrz Andrychowa, prowadził rodzinną piekarnię, założoną
tu w 1877 roku.
Po maturze w 11-letniej szkole ogólnokształcącej w Andrychowie, w 1951 roku
Ewa zdała egzamin na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale skierowano
j ą jak i kilku innych kandydatów, na Studium Historii Kultury Materialnej na Wydziale
Historycznym UJ. W 1955 roku obroniła pracę magisterską z etnografii „Garncarstwo
w zachodniej części województwa krakowskiego", napisaną pod kierunkiem prof. Kazi
mierza Moszyńskiego. Tej tematyce została wierna; stała się z czasem wybitnym znawcą
i rzeczoznawcątej dziedziny sztuki ludowej. W 1967 roku uzyskała stopień doktora nauk
humanistycznych na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie na podsta
wie dysertacji Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki
malowanej w Polsce, której promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca ta ukazała się
drukiem i uzyskała wyróżnienie w Konkursie im. Wincentego Rzymowskiego.
Jeszcze przed ukończeniem studiów, 1 kwietnia 1955 roku, została zatrudniona
w krakowskiej Pracowni Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kie
rowanej od 1946 roku przez Romana Reinfussa. Pracowni została wierna do końca,
nie zmieniając nawet „kąta" i biurka w pokoju. Po przejściu, z końcem 1980 roku prof.
Reinfussa na emeryturę, objęła po nim Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytu
tu Sztuki PAN (zmieniały się nazwy tej Pracowni), aż do jej likwidacji w 1997 roku.
Na emeryturę przeszła 28 grudnia 1994 roku, ale pracowała jeszcze na pół etatu, do
31 grudnia 1997 roku. Archiwalne zasoby Pracowni przekazano 21 stycznia 1998 roku
do Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
Roman Reinfuss przyjął system badań nad sztuką ludową polegający na szybkiej
inwentaryzacji wytworów sztuki i rękodzieła ludowego w poszczególnych regionach
kraju drogą zespołowych badań terenowych (miesięczne obozy i 1-2 tygodniowe ob
jazdy). Ewa wzięła udział w dziewięciu obozach w latach 1954-1962 i w niezliczonych
w całym swym życiu objazdach zespołowych; nadto w latach 1960-1975, z ramienia
Pracowni, w badaniach penetracyjnych powiatów województwa krakowskiego pod ką
tem stanu wytwórczości ludowej, pilotowanych przez Wydział Kultury i Sztuki WRN
w Krakowie. Prowadziła również własne badania. Była znakomitym terenowcem, ła
two nawiązywała kontakty, zjednywała ludzi swą bezpośredniością i serdecznością.
Początkowo skupiła się na dokumentacji zdobnictwa w ludowym rzemiośle (garncar
stwo, meblarstwo, kowalstwo). Interesowało ją przede wszystkim garncarstwo, ale
i urządzenie i zdobnictwo wnętrz mieszkalnych, któremu to tematowi była zawsze
wierna. Stopniowo rozszerzyła swe zainteresowania o strój ludowy i tkaninę. Pisała też
0 stanie badań nad polską sztuką ludową.
Materiały zgromadzone w krakowskim archiwum i jej własne były podstawą licznych
artykułów drukowanych, przede wszystkim, ale nie tylko, w „Polskiej Sztuce Ludowej".
Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna, bogato ilustrowana, zbiorowa, cenna publi
kacja Sztuka ludowa w Polsce (1988), w której pisała między innymi o ceramice, tkaninie
1 stroju. Praca ta otrzymała nagrodę zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki,
Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodę Sekretarza Naukowego PAN.
Inmemoriam
413
W planowanej na rok 1996, ale nie zrealizowanej, pracy zbiorowej pod roboczym
tytułem „Tradycyjna sztuka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" w opar
ciu o ostatnie badania w latach 1981-1990, na jakie Pracownia otrzymała fundusze,
miała pisać o ludowych tkaninach podlaskich — przedstawiła to zagadnienie na po
siedzeniu Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie. W latach 1991-1994 uczestni
czyła w pracach badawczych nad monografią podhalańską, zorganizowanych przez
Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. W wydanej
przez Instytut monografii omówiła zagadnienia obróbki i wytwórczości z włókna
lnianego, wełny oraz gliny.
Dorobek autorski Ewy Fryś-Pietraszkowej liczy ponad 130 pozycji, w tym jedna
samodzielna: ponad 50 artykułów naukowych, kilkadziesiąt popularno-naukowych,
teksty do katalogów i folderów, recenzje, wspomnienia pośmiertne, zamieszczane
głównie w „Ludzie" oraz drobne artykuły w prasie andrychowskiej i jej krakowskiej
dzielnicy Dąbie. Od końca lat 90. dużo czasu i serca poświęcała seryjnej, zbioro
wej publikacji, wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie
i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której była, obok Anny Kowal
skiej-Lewickiej i Anny Spiss — współredaktorką i autorką. Do t. 1 (Kraków 2002)
i t. 2 (Wrocław-Kraków 2007) napisała 15 biogramów, jednego była współautorką.
Śmierć przerwała pracę nad rozpoczętym trzecim tomem (dwa nieskończone biogra
my). Jeszcze na początku lat 80. opracowała 26 biogramów do planowanego przez
Fundację Kultury Wsi, nieopublikowanego „Słownika twórców ludowych". W spuściźnie naukowej pozostawiła materiały do planowanej książki na temat dziejów garn
carstwa w Andrychowie oraz kilimiarstwa na Podhalu.
Odbyła też wyjazdy studialne do Czechosłowacji (1966), do Leningradu i Lwowa
(1979). Brała czynny udział w kilku zagranicznych konferencjach naukowych, między
innymi w 14. międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa w 1981 rokuwKittsee (Austria), a w kraju między innymi w konferencji zorganizowanej w roku 1995 przez
Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi,
Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii Rolniczej, Muzeum Etnograficzne w Krako
wie oraz Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, gdzie wygłosiła referat „Por
tret ludowego artysty na tle wsi", zamieszczony w pokonferencyjnej publikacji.
Opracowała scenariusze i zrealizowała 4 wystawy w Krakowie, między inny
mi „Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN" (1988, Muzeum
Etnograficzne); „Polska sztuka ludowa — dziedzictwo przeszłości", wspólnie z Anną
Kunczyńską-Iracką (1991, Muzeum Archeologiczne).
Jako wybitny fachowiec konsultowała dziesiątki konkursów na sztukę i twór
czość ludową, jako wytrawny juror brała udział w niezliczonych sądach konkurso
wych zarówno na szczeblach lokalnych, jak i ogólnopolskim, organizowanych przez
Stowarzyszenie Twórców Ludowych, CPLiA, Fundację „Cepelia", Ośrodki i Domy
Kultury (szczególnie w Myślenicach), Muzeum Historyczne m. Krakowa (konkurs
na szopki krakowskie).
Na emeryturze włączyła się aktywnie w działalność popularyzatorską w Towa
rzystwie Miłośników Andrychowa. Pisywała do miejscowej prasy na temat historii
i etnografii miasta i okolic, angażowała się w organizowanie wystaw (konsultacja,
414
Inmemoriam
teksty folderów) w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej („Dwa wieki garncar
stwa w Andrychowie" [2005], „250 lat piekarstwa i młynarstwa w Andrychowie
i okolicy" [2007], „Z dziejów tkactwa andrychowskiego" [2006]).
Była członkiem gremiów naukowych: Komisji Etnograficznej przy Oddziale
PAN w Krakowie, od 1973 roku (wiceprezes w latach 1993-1995), Rady Muzealnej
Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (2004-2008) oraz Mu
zeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-1998), Rady
Naukowej STL (od jej powołania, tj. od 5 grudnia 1969 roku, później Sekcji Sztuki
Ludowej). Została też powołana z ramienia PTL na członka Rady Upowszechniania
Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki na kadencję 1999-2002.
Była członkiem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985-1990) i Komitetu Re
dakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (od 1995).
Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należała od roku 1953 — godność
członka honorowego otrzymała w 2003 roku. Pełniła funkcje: w Zarządzie Głównym
PTL— członek lub zastępca (1973-1982), zastępca Sekretarza Generalnego (1982-1989);
w zarządzie oddziału krakowskiego: skarbnik (1972-1990), wiceprezes (1990-2007).
Wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Polskiego Atlasu Strojów Ludowych",
od roku 2004 była naczelnym redaktorem „Biblioteki Popularnonaukowej".
Bardzo aktywna w krakowskiej „Solidarności", wspomagała rodziny represjono
wanych działaczy.
Wysportowana, w młodości uprawiała wyczynowo siatkówkę, pływanie i narciar
stwo, prawie do końca życia jeździła na nartach i uprawiała turystykę górską. Odbyła
wiele prywatnych podróży zagranicznych.
Odznaczona między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski
(1989), medalem i nagrodą im. Oskara Kolberga (1997), Złotą Odznaką „Za zasługi
dla Ziemi Krakowskiej" (1989).
W latach 1960-1967 była żoną Edwarda Pietraszka, późniejszego profesora Uni
wersytetu Wrocławskiego i dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
Rzetelna, fachowa, dokładna, a przy tym bardzo życzliwa i uczynna, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa nigdy nie żałowała czasu na działania społeczne, pracowała niemal na
równi z młodszymi, dbając o prestiż etnografii i PTL, aktywność naukową oddziału
krakowskiego. Miała duży autorytet poparty rzetelną wiedzą. Czuła się spełniona,
o czym niech świadczą jej słowa wypowiedziane przed śmiercią: „Jestem szczęśli
wym człowiekiem. Moje życie było piękne; byłam otoczona kochaną rodziną i wspa
niałymi przyjaciółmi. Moja praca, kontakty z ludźmi i pasjonujące podróże dawały
mi wiele radości".
AnnaSpiss, Zofia Szromba-Rysowa
WYBRANE PUBLIKACJE E. FRYŚ-PIETRASZKOWEJ
1965
Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, w: R. Reinfuss (red.), Nad rzeką Ropą.
Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków: Wydawnictwo Lite
rackie, s. 57-72.
Inmemoriam
1969
1970a
1970b
1973
1975
1981
1988a
1988b
1989
1990
1994
1995
1996
2000
2001
415
Zarys rozwoju badań nadpolską sztuką ludową w 25-leciu PRL, „Lud" 53,
s. 139-145.
Urządzenie i zdobnictwo mieszkania, w: R. Reinfuss (red.), Monogra
fia powiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Powiatowy
Komitet Frontu Jedności Narodu w Myślenicach, Muzeum Regionalne
w Myślenicach, s. 61-82.
Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „Polska Sztuka
Ludowa" 24: 2, s. 67-80.
Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki
malowanej w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN,
Instytut Sztuki.
(wspólnie z Magdaleną Meres), Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny,
Kraków: Muzeum w Żywcu, Muzeum Narodowe w Krakowie.
Kurpie Zielone — ośrodek masowej produkcji elementów wystroju
współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych, „Polska Sztuka Ludowa"
35: 3-4, s. 191-198.
Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny
podlaskiej, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych" 30/1-2,
1986, Kraków: PAN, Oddział w Krakowie, s. 31-32.
(wspólnie z A. Kunczyńską-Iracką i M. Pokropkiem), Sztuka ludowa
w Polsce, Warszawa: Arkady.
Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały z archiwum
Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej Pracowni Instytutu Sztuki PAN
w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa" 43: 1-2, s. 113-123.
Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Podlasia, cz. 2, Rzemiosło,
„Studia Podlaskie" 2, s. 159-164.
Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, w: A. Gruszczyńska, A. Targońska
(red.), Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach polskich od wczesnego
średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów
21-231X1993, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, s. 15-19.
Portret ludowego artysty na tle wsi, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.),
Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi
polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach
20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górne], Kraków: Muzeum
Zabawkarstwa w Kielcach, s. 35-40.
Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, w: J. Wyrozumski
(red.), Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy,
Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, s. 325-336.
(wspólnie z A. Małetą), Rzemiosło i przemysł wiejski, w: D. Tylkowa (red.),
Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków: IAiE PAN,
s.123-166.
(wspólnie z Elżbietą Porębską-Kubik), Ginące ludowe rzemiosła i umiejęt
ności, informator, Kraków: Małopolski Ośrodek Kultury.
416
Inmemoriam
MAŁGORZATA MATUSEK
(1922-2006)
^
^ĘgM
8 lutego 2006 roku zmarła w Chorzowie, po wielo
letniej chorobie, która praktycznie wyłączyła j ą z życia,
dr Małgorzata Matuskówna, dla rodziny i przyjaciół
Małgosia. Została pochowana na cmentarzu parafialnym
Św. Ducha w Chorzowie. Nieznana już nawet średniemu
pokoleniu etnografów, bo w pełni sił wycofała się z życia
zawodowego (przeszła na wcześniejszą emeryturę), pra
cowała najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim w Kra
kowie, potem na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodow
skiej w Lublinie, następnie w Cepelii w Katowicach.
Urodziła się 1 czerwca 1922 roku w Katowicach
w patriotycznej rodzinie Tomasza (1892-1945) i Marii
z Jendrujkiewiczów (1896-1969). Od dzieciństwa mieszkała w Chorzowie, gdzie
rodzice mieli willę. Ojciec, powstaniec śląski, pracował jako referent w Dyrekcji
Polskich Kopalń Skarbowych w Chorzowie. Zginął tragicznie 29 stycznia 1945 roku,
już po wyzwoleniu miasta, zastrzelony przypadkowo przez pijanego radzieckiego
żołnierza, który zapewne wziął go za Niemca.
Po nieoczekiwanej stracie ojca Małgosia musiała zarabiać na utrzymanie zała
manej, chorej matki i młodszego brata. Zatrudniła się więc jako urzędniczka w Cho
rzowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (marzec 1945-sierpień 1948). Mimo
bardzo trudnych warunków materialnych (zwolniona po reorganizacji biura), w 1947
roku rozpoczęła studia z zakresu geografii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uni
wersytetu Jagiellońskiego. Podczas studiów uczęszczała na wykłady prof. Kazimie
rza Moszyńskiego, które tak j ą zainteresowały, że zdecydowała się na specjalizację
w zakresie etnografii z etnologią. Od 1 kwietnia 1952 roku została zaangażowana
jako zastępca asystenta w Katedrze Etnografii Słowian UJ, a od 1 marca 1953 jako
asystent, bowiem w grudniu 1952 roku uzyskała stopień magistra filozofii. Promo
torem jej pracy magisterskiej, „Tkactwo ludowe w Polsce", był prof. Moszyński,
który ocenił j ą dobrze („z tendencjądo bardzo dobrego"). 1 grudnia 1954 roku otrzy
mała tytuł starszego asystenta. W Katedrze pracowała do końca roku akademickie
go 1959/1960, kiedy to zwolniła się na własną prośbę. Wybrała nowo utworzoną
Katedrę Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie, prowadzoną przez prof. Roma
na Reinfussa, gdzie od 1 października 1960 do 30 września 1964 roku pracowała
w charakterze starszego asystenta. Tu również zwolniła się na własną prośbę, jednak
dwa lata oóźniei od 1966 roku pracowała w Katedrze iako adiunkt Prace doktorska
Tkactwo województwa lubelskiego od połowy XIX wieku" przygotowaną pod kie¬
runkiem prof. Reinfussa, obroniła 9 listopada 1966 roku na WydzkleHumanistycznvm UMCS Dvsertacia została opracowana na podstawie tak dogłębnych i wnikli¬
wych badań terenowych, że, jak powiadano, po dr Matuskównej nie sposób było coś
417
Inmemoriam
nowego w zakresie tkactwa odkryć na Lubelszczyźnie. Pracy doktorskiej niestety nie
opublikowała, ale dogłębna znajomość zagadnień ludowego tkactwa pozwoliła jej
na opublikowanie nielicznych, lecz bardzo wartościowych tekstów. Opracowała też
szczegółowy kwestionariusz na temat tkactwa.
Kiedy w 1967 roku Katedra Etnografii na UMCS została zlikwidowana, nie pozo
stała w Lublinie; postanowiła wrócić do rodzinnego domu, do którego była ogromnie
przywiązana, zwłaszcza że wymagała tego ciężka choroba matki. Pielęgnowała z zapa
łem ogród, poświęcała dużo czasu i serca niepełnosprawnej bratanicy. Jako ekspert od
ludowych tkanin znalazła również pracę w Cepelii w Katowicach, a jako konsultant ds.
tkactwa dojeżdżała do cepeliowskich warsztatów tkackich do Nowej Rudy Kłodzkiej.
Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zapisała się prawdopodobnie na stu
diach pod wpływem prof. Kazimierza Moszyńskiego, cieszącego się wysokim au
torytetem i sympatią wśród studentów. Należała do najstarszych stażem członków
powojennego oddziału krakowskiego, a w okresie zatrudnienia w Krakowie bardzo
aktywnych. W 1951 roku została wybrana zastępcą sekretarza oddziału, również
w późniejszych latach wykazywała zaangażowanie. Dopóki pozwalał czas i zdrowie,
przyjeżdżała na zebrania i posiedzenia naukowe. Do końca swych dni czuła się zwią
zana z Krakowem, gdzie mieszkały jej najbliższe przyjaciółki.
Głęboko religijna, od lat 50. należała do duszpasterstwa akademickiego przy ko
legiacie św. Anny, w kręgu ks. Jana Pietraszki, późniejszego biskupa. Kiedy został
proboszczem kolegiaty (1957), pomagała mu w porządkowaniu inwentarza zabyt
ków ruchomych kościoła. Bardzo sprawna manualnie, na jego prośbę uszyła w latach
60. kilka tak zwanych rzymskich ornatów, zalecanych w odnowionej liturgii. Ogrom
nie zaangażowała się w przygotowania do procesu kanonizacyjnego Jadwigi Królo
wej Polski. Gromadziła materiały do bibliografii i ikonografii królowej, odszukując
w Kurii krakowskiej materiały — wyniki ankiety sprzed I I wojny światowej — na
temat wizerunków królowej Jadwigi w polskich kościołach. Pracą tą zajmowała się
do 1997 roku, a zgromadzone przez nią archiwum znajduje się obecnie w Instytucie
Jana Pawła I I w Krakowie.
Jak wspominają jej przyjaciółki, Zofia Cierniakówna i Krystyna Czajkowska
z Krakowa: „Była człowiekiem niesłychanie uczynnym i zawsze gotowym do po
mocy we wszelkich sprawach (...). Zawsze wzruszało nas przywiązanie Małgosi do
wybudowanego przez ojca rodzinnego domu, a zwłaszcza ogrodu, (...) z którego
przywoziła nam nieraz piękne bukiety kwiatów".
Ewa Fryś-Pietraszkowa\, Anna Spiss
PUBLIKACJE M . MATUSEK
1961
1963a
1963b
Ludowe „ dywany "przetykane na Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa"
15: 3, s. 145-152.
Ludowe tkactwo lubelskie. Katalog wystawy, Lublin: Muzeum w Lubli
nie.
Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski)
i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa" 17: 1, s. 43-53.
418
In memoriam
BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK
(1937-2008)
8 kwietnia 2008 roku na cmentarzu Batowickim
w Krakowie pożegnaliśmy zmarłą nagle dr Barbarę 01szewską-Dyoniziak — etnologa i antropologa społecz
nego, która całe swe życie poświęciła nauce, okazując
,
jednocześnie wiele serdeczności i przyjaźni ludziom,
~
zwłaszcza koleżankom i kolegom ze studiów oraz oso¬
— b o m
z którymi łączyły Ją więzi naukowe rodzinne i towarzyskie.
Wśród dziesięciu osób studiujących w latach 1955-1960 etnologię i archeologię, na ówczesnym kierunku
^ f l
historia kultury materialnej, na Wydziale FilozoficznoHistorycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako^^^••••li^^M wie, Basia Olszewska od początku wyróżniała się nie
tylko urodą i elegancją, lecz przede wszystkim wiedzą, zwłaszcza o tym, co zamierza
studiować i w jaki sposób chce to robić. Od pierwszych egzaminów wysoko pod
nosiła „poprzeczkę" poziomu przygotowania do egzaminu, tak że woleliśmy zda
wać raczej przed Nią niż po Niej. Swoje notatki prowadziła niezwykle starannie, na
bieżąco porządkując, a nawet przepisując, uzupełniając z literatury zadawanej na
ćwiczeniach, co dawało Jej możliwość doskonałej i szybkiej orientacji w obszernym
zakresie przedmiotu poznania. Nie zdziwiło nas później, że to Ona pierwsza zazna
czyła swa^ obecność w nauce artykułami w czasopismach naukowych i w pracach
zbiorowych rmblikowanvmi zaraz no skończeniu studiów oraz pierwszym polskim
tłumaczeniem dzieła Bronisława Malinowskiego Argonauci Zachodmelo Pacyfiku
(1966) wykonanym współautorsko ze Sławoiem Szymkiewiczem (kolega z równole
głego roku studiów w Uniwersytecie Warszawskim) Przez koleinę lata mimo zdro
wotnych dolegliwości z niesłabnącym zapałem pisała i opublikowała liczne artyku¬
ły i kilkanaście książek.
Barbara Olszewska-Dyoniziak urodziła się 15 czerwca 1937 roku w Krakowie,
w rodzinie dziennikarza („Życia Literackiego" i in. czasopism) i artysty malarza Ta
deusza Olszewskiego. Tu także uczęszczała do szkół, kończąc w 1954 roku lice
um ogólnokształcące im. Józefy Joteyko maturą z wyróżnieniem. Rok przed podję
ciem studiów poświęciła na pogłębienie czynnej znajomości języka angielskiego, co
zresztą kontynuowała przez całe studia, biorąc udział w kursach prowadzonych dla
prawników. Dało Jej to później możliwość korzystania z oryginałów literatury antro
pologicznej i zaangażowanie się w tłumaczenia. W latach 1955-1960 podjęła studia
na kierunku historia kultury materialnej w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie,
specjalizując się od drugiego roku studiów, zgodnie z góry założonym zamiarem,
w etnoerafii W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu
Jagiellońskiego, studia te były realizowane przez dwie katedry - Katedrę Etnografii
tfkjr
^^BM^^^^
^^H^I^^J
^^^P^*'
^^^^^^^^M
Inmemoriam
419
Słowian, kierowaną przez profesora Kazimierza Moszyńskiego i profesor Jadwigę
Klimaszewską, później profesora Mieczysława Gładysza, oraz Katedrę Etnografii
Ogólnej i Socjologii, kierowaną przez profesora Kazimierza Dobrowolskiego, gdzie
także wykładali profesorowie Andrzej Waligórski, Paweł Rybicki i ówczesny adiunkt
(późniejszy dyrektor Instytutu Socjologii) Władysław Kwaśniewicz. Już od początku
studiów, obok udziału w zajęciach obowiązujących wszystkich studentów etnogra
fii, uczestniczyła dodatkowo jako wolny słuchacz w niektórych wykładach dla star
szych lat, prowadzonych w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii. Tu także, już na
trzecim roku studiów, brała udział w otwartych seminariach etnograficznych, jakie
prowadził profesor Kazimierz Dobrowolski dla pracowników naukowych Katedry
i studentów różnych lat etnografii. Dlatego zapewne swą pracę magisterską, opartą
na wynikach badań terenowych prowadzonych we wsi Bodzów pod Krakowem —
„Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej w latach 1880-1960", napisała pod kierun
kiem profesora Dobrowolskiego, uzyskując w 1960 roku stopień magistra etnografii.
W roku 1961 zawarła związek małżeński z Ryszardem Dyoniziakiem (później zna
nym profesorem socjologii), zaś w roku 1963 urodziła córkę Bożenę (romanistka).
Od 1960 do 1982 roku była zatrudniona w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw
jako asystent, potem adiunkt, w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, przemiano
wanej w 1970 roku na Instytut Socjologii. W1973 roku uzyskała stopień doktora nauk
humanistycznych w zakresie etnologii na podstawie pracy „Filozoficzne i empirycz
ne koncepcje antropologii społecznej", napisanej pod kierunkiem profesora Andrzeja
Waligórskiego. Ten wybitny antropolog kulturowy, uczeń światowej sławy etnologa
Bronisława Malinowskiego, twórcy funkcjonalizmu i słynnej w antropologii szkoły
funkcjonalnej, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu się poglądów, kierunku zainte
resowań badawczych i dociekań teoretyczno-metodologicznych Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Do jego wykładów prowadziła ćwiczenia z zakresu antropologii społecz
nej na kierunku socjologia. Prowadziła też samodzielnie wykład i ćwiczenia z podstaw
filozofii i socjologii dla studentów socjologii oraz wykład i ćwiczenia z przedmiotu
etnografia społeczeństw plemiennych dla studentów etnologii. Realizowała je au
torsko, nie kryjąc swoich preferencji dla funkcjonalizmu. Wszystkie zajęcia staran
nie przygotowywane uwzględniające nainowsza światowa wiedze antropologiczna
i socjologiczną, znaną Jej z oryginalnych wydawnictw, jakie studiowała zarówno
z poczucia obowiązku dobrego dydaktyka, jak dla swoich potrzeb naukowych, cie
szyły się uznaniem wspominających je jeszcze dziś ich uczestników. Potrafiła na
tyle rozbudzić zainteresowanie zakresem przekazywanej wiedzy, że niektórzy z nich
właśnie w tym nurcie ukierunkowali własny rozwój naukowy po skończeniu studiów
(rro sociolodzv obecna nrof dr hab Anna Karwińska z d Rabiiesz dr Krvstvna
Iwanicka, etnolog - dr Stanisław Węglarz, i inni).
Barbara Olszewska-Dyoniziak była aktywnym członkiem Komisji Etnogra
ficznej w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Chętnie brała udział w comie
sięcznych posiedzeniach i dyskusjach, ceniąc sobie także inne szersze kontak
ty środowiskowe, dające możliwość poznania aktualnych procesów rozwoju
pokrewnych nauk humanistycznych. Zły stan zdrowia nie pozwolił Jej co prawda
po 1982 roku na kontynuowanie pracy w Uniwersytecie, jednakże uzyskana swo-
420
Inmemoriam
boda w osobistym gospodarowaniu czasem dała możliwość studiowania rozległe
go dorobku światowej etnologii/antropologii kulturowej zarówno dawnych, jak
i najnowszych kierunków. Znalazło to odzwierciedlenie w Jej bogatym dorobku
naukowym. Dlatego pisząc biogram Barbary Olszewskiej-Dyoniziak nie ma się
do czynienia z codzienną działalnością zawodową. Jej instytucją i Jej zawodową
działalnością była samodzielnie realizowana praca naukowa. Dlatego to osiągnię
cia twórcze stanowią przedmiot wspomnienia o Niej i Jej działalności naukowo-ba
dawczej.
Początkowo publikacje, w latach 1960-1982, koncentrowały się wokół dwóch
osi tematycznych. Pierwsza, znajdująca swe odniesienie w prowadzonych wcześniej
empirycznych badaniach terenowych, to przemiany kulturowe wsi w zakresie po
staw, dążeń, procesu integracji społeczności gromadzkich, w tym także ocen postaw
młodzieży. Na tej podstawie zastanawiała się nad metodologicznymi i socjologicz
nymi problemami badań społeczności lokalnych. Druga, to teoretyczno-metodologiczne problemy antropologii społecznej i kulturowej jako nauki i jako przedmiotu
nauczania. W okresie tym interesowała Ją też problematyka afrykańska (zapewne
pod wpływem Andrzeja Waligórskiego, który prowadził badania wśród plemienia
Luo w Kenii w latach 1945-1947). Znalazło to wyraz w jednym artykule i w książce,
Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny (1978).
Później Jej zainteresowania kierują się wyraźnie ku teoretycznym i metodolo
gicznym problemom etnologii/antropologii kulturowej. W latach 80. zaczyna wy
powiadać się na łamach czasopism naukowych, takich jak „Studia Socjologiczne",
„Studia Filozoficzne", „Edukacja Filozoficzna", „Przegląd Humanistyczny", „Etno
grafia Polska", analizując rozwój pojęcia „całości" w antropologii kulturowej, „kul
tury" i „komunikowania", dzieli się swymi pierwszymi przemyśleniami dotyczącymi
relacji między antropologią kulturową i innymi dyscyplinami, a także stanu współ
czesnej antropologii i jej przyszłości. Wyrazem tego stają się trzy podręcznikowe
prace o historii antropologicznych teorii i metod, które ukazały się w latach 90. Sąto:
Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kultury (1991),
Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej (1994) oraz najbardziej
syntetyczne z tych opracowań, Zarys antropologu kultury (1996a).
Oceniając pierwszą z wymienionych prac jako w ścisłym tego słowa znaczeniu
podręcznik antropologii kulturowej, antropolog i filozof Krzysztof Jarosław Brozi,
pisał: „Po pobieżnym spojrzeniu na źródła antropologii kulturowej w Polsce należy
autorce prezentowanego podręcznika gorąco pogratulować. Dokonała trafnej synte
zy przeogromnego materiału, niedopracowanej jeszcze u nas dziedziny". Dalej pod
kreślił trafność wyboru i selekcji tematów antropologicznych poruszonych w treści
książki, w której po wprowadzeniu w zakres antropologii i jej drogi rozwoju skupiła
się na antropologicznym podejściu do badań nad gospodarką, organizacją społeczną,
prawem, magią i religią, nad zmianą kulturową, z perspektywy funkcjonalistycznej,
ujawniając w ten sposób własne preferencje. Za cenne uznał też odrębne omówienie
amerykańskiej szkoły „kultury i osobowości" oraz strukturalizmu antropologicznego
Claude'a Levi-Straussa i jego badań nad sztuką. Zwrócił uwagę na aktualność przed
stawianej w książce problematyki w świetle wydarzeń w naszym regionie świata, jak
421
Inmemoriam
występujące współcześnie antagonizmy etniczne, nacjonalizmy, pluralizm postaw
i wartości etc. Konkludując, Brozi pisze:
Wszystko to sprawia, że podręcznik Barbary Olszewskiej-Dyoniziak znakomicie
odpowiada swemu czasowi, celnie dobiera tematy z historii antropologii, jak i an
tropologiczne problemy do studiowania na dziś oraz bardzo skuteczną i również
w duchu naszych czasów „konsensusu" i „okrągłego stołu" i „umowy społecznej"
perspektywę fiinkcjonalistyczną. Ponadto jest napisany przystępnie i jego adresa
tem może być każdy, kto zechce lepiej rozumieć sens naszej cywilizacji .
1
Książka ta, po uzupełnieniu po 10 latach (w 2001 roku) i ponownym zrecenzowaniu, tym razem przez znawcę przedmiotu, także ucznia Andrzeja Waligórskiego,
etnologa Leszka Dzięgla, została wydana powtórnie. Wznowienie doceniło środo
wisko, czego dowodem kolejna recenzja, filozofa Ryszarda Palacza. Jego zdaniem
zasadniczą zaletą tej pozycji jest fakt, iż
Trzon książki stanowi rekonstrukcja programów teoretycznych trzech szkół:
funkcjonalizmu, konfiguracjonizmu i strukturalizmu (...). Niewątpliwe zalety
pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak czynią z niej podręcznik ważny nie tylko
w formowaniu intelektualnym etnografów, socjologów kultury, ale szerzej, może
być wykorzystywany także przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych,
w tym także filozofów" .
2
Podobnie wysoko Brozi ocenił drugą z wyżej wymienionych pozycji, Społeczeń
stwo i kultura... .
Trzeci z wymienionych podręczników, Zarys antropologii kultury, poszerza
problematykę poprzednich o zagadnienia antropologicznej koncepcji narodu, a także
pełniejsze i bardziej wszechstronne potraktowanie przedstawionych już wcześniej
zagadnień, jak antropologiczna koncepcja człowieka, struktura społeczna i kultu
ra. W książce tej autorka daje również syntetyczny zarys historii i recepcji zachod
niej myśli antropologicznej w Polsce, a więc poszerza opracowanie o pominiętą
w poprzednich pracach problematykę etnografii polskiej. Wskazuje też na najnow
sze problemy i dylematy, w obliczu których staje współczesna antropologia kultury
w Polsce i na Zachodzie. Publikacja ta, to panorama historycznych i współczesnych
problemów antropologii kultury; koncentruje się nie tylko na historii dyscypliny, ale
także na wynikach, jakie osiągnęła, prezentując zrąb konkretnej wiedzy o kulturze
ludzkiej. Jest debatą nie tylko nad tym, czym antropologia być powinna, ale czym
3
Rec: K J . Brozi, Podręcznik antropologii kulturowej na uniwersytetach, „Przegląd Humanistycz
ny" 1993: 3, s. 176-179.
Rec: R. Palacz, Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do
klasycznej antropologii kulturowej, „Phaenomena. Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Admini
stracji" 2003: 9, s. 193-196.
Rec: K J . Brozi, Uwagi o pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziakowej pt. Społeczeństwo i kultura.
Szkice z antropologii kulturowej, „Przegląd Humanistyczny" 1995: 5, s. 169-173.
1
2
3
422
Inmemoriam
faktycznie jest, czego nas nauczyła w świetle jej konkretnych rezultatów. Książka ta
wymagała wznowienia już po 4 latach od jej pierwszego wydania. Ukazała się po
nownie w 2000 roku, z nieco zmienionym tytułem, Zarys antropologu kulturowej.
Lata 90. to okres niezwykłej aktywności twórczej Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Liczne artykuły i recenzje, publikowane nadal w wymienionych wcześniej
czasopismach oraz w „Ludzie", „Krakowskich Studiach Małopolskich", czasopiśmie
„Universitas", w pracach zbiorowych, w których zajmuje się m.in. socjologicznym,
antropologicznym i filozoficznym rozumieniem kultury (tendencje w nauce polskiej),
filozoficznymi i empirycznymi koncepcjami człowieka, antropologiczną koncepcją
religii, języka, narodu, wolnością i tolerancją, próbuje wskazać wpływ koncepcji
Bronisława Malinowskiego na nauki społeczne itp. Są to jakby częściowe przemy
ślenia wykorzystane także szerzej w opublikowanych w tym czasie kilku książkach.
Za najbliższą sobie sama uważała książkę Bronisław Malinowski — twórca nowo
czesnej antropologii społecznej (1996b). Jest to praca wewnętrznie przeżyta i prze
myślana, recenzowana przez etnologa Zbigniewa Jasiewicza i socjologa Wojciecha
Świątkiewicza. Uczony, o którym traktuje, był przedmiotem admiracji i fascynacji
wszystkich tych, którzy wyszli ze szkoły Andrzeja Waligórskiego. Przeżył on w mło
dości szkołę funkcjonalną Malinowskiego, pozostał jej wierny do końca i potrafił też
zapalić do niej grono najbliżej związanych z sobą uczniów. Zamiarem Olszewskiej-Dyoniziak stała się tu kontynuacja propagowania, jak pisze, „mistrzowskiej anali
zy socjologicznej i etnograficznej" Malinowskiego. Stąd koncepcja układu treści tej
pracy, która obok opisu jego życia i twórczości, genealogii funkcjonalizmu, trafnie
oddaje zakres problematyki badawczej przez niego podejmowanej. Pozycja ta z za
łożenia jest też podręcznikowa, stąd Autorka zamieściła w niej kilka wypisów z jego
empirycznych tekstów wykaz opublikowanych dotąd opracowań o Malinowskim
i literaturę uzupełniającą.
W 1998 roku ukazała się Jej kolejna książka, Oblicza kultury. Wstęp do antropo
logii międzykulturowej komunikacji. W epoce intensywnie komunikujących się spo
łeczeństw i ich kultur publikacja ta stanowi kompendium wiedzy na temat podsta
wowych kategorii międzykulturowej komunikacji, co ma znaczenie dla zrozumienia
procesów kulturowych z tym związanych. Szczególny walor tej pozycji, jak pisze
socjolog Kazimierz Krzysztofek,
stanowi osadzenie konstrukcji książki na uwarunkowaniach komunikacji między
kulturowej istotnych dla Polski — przedstawienie Polaków w europejskim i glo
balnym teatrze komunikacyjnym. Książka może okazać się przydatna słuchaczom
wielu kierunków nie tylko humanistycznych, ale także w szkołach biznesu .
4
Rok 1999 przynosi interesującą pracę, Antropologia totalitaryzmu europejskiego
XX wieku. Po przedstawieniu ideologicznego podłoża totalitaryzmu w wielkich wi
zjach XIX i XX wieku, Olszewska-Dyoniziak dokonuje analizy socjologicznej euCyt. z recenzji wydawniczej K. Krzysztofka, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoniziak.
4
423
Inmemoriam
ropejskich systemów totalitarnych, zajmuje się też osobowością charyzmatycznego
przywódcy, kwestią żydowską i katastrofalnymi skutkami pseudoteorii ideowych.
Interesuje ją proces regresu totalitaryzmu i cech rzeczywistych demokracji, a także
relikty myślenia totalitarnego, co rozpatruje na przykładach transformacji ustrojowej
w Polsce. Franciszek Adamski, oceniając tę prekursorską w dociekaniach antropolo
gicznych pozycję, uważają za
inspirujący wkład w naszą wiedzę o ludzkich tragediach XX wieku, tragediach
nadal dosięgających setki milionów istnień ludzkich rozsianych na obu półkulach.
Szczególny walor książki upatruj ę w integralnym podej ściu do zjawiska XX-wiecznego totalitaryzmu, dotąd raczej fragmentarycznie analizowanego. Rozpatruje je
autorka w płaszczyźnie ideologicznej, społecznej i psychologicznej. Jako antropo
log kultury kładzie nacisk na kulturowe zaplecze totalitaryzmu (ideologia wszak
jest częścią kultury), mechanizmy psychologiczne będące jednocześnie źródłami
i następstwami totalitaryzmu .
5
Kolejna opublikowana książka to Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy
i społecznej funkcji religii (2002). I tu religia potraktowana została przede wszystkim
jako zjawisko kulturowe. Barbara Olszewska-Dyoniziak stawia tezę, że w miarę roz
woju historycznego religii maleje znaczenie jej funkcji poznawczej i psychologicz
nie terapeutycznej, tak ważnej na szczeblu pierwotnym, wzrasta natomiast jej rola
etyczna i społecznie integrująca. Motywowana religijnie etyka zaczyna odgrywać
rolę w stymulowaniu procesów społecznych. Jak pisze we wstępie — twórcza moc
czynów etycznych inspirowanych religią wydaje się niewątpliwie nadzieją dla wielu
problemów i wyzwań współczesnej cywilizacji.
W następnej książce, Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w dok
trynach politycznych (2003), Olszewska-Dyoniziak zajmuje się antropologicznymi
aspektami idei i polityki, z perspektywy międzyludzkich stosunków wspólnotowych.
Pisze tu o ustrojowych wyznacznikach kondycji ludzkiej, roli historycznie po so
bie następujących formacji ekonomiczno-społecznych i politycznych w wyzwala
niu psychospołecznych cech człowieka, określaniu wzajemnych relacji „jednostka
— wspólnota". Omawia zagadnienie jednostki i wspólnoty w społeczeństwie pier
wotnym i w okresie feudalizmu, marksistowską krytykę kapitalizmu, zajmuje się
też komunizmem w oczach liberała, ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi
aspektami myśli liberalnej, liberalizmem jako propozycją systemową dla postkomu
nistycznej Europy oraz twórcami i podstawowymi założeniami personalizmu, libe
ralizmem a nauką społeczną Kościoła itp. Zwraca uwagę na fakt, że wszelkie nowe
idee torująsobie drogę do świadomości ludzi bardzo powoli, bowiem wciąż silna jest
spuścizna mentalna po poprzednich okresach, co ma znaczenie dla modelu wspólno
towego. Oceniający tę książkę Zbigniew Pucek pisze między innymi:
5
ziak.
Cyt. z recenzji wydawniczej F. Adamskiego, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoni-
424
Inmemoriam
Praca cechuje się nowoczesnym spojrzeniem na proces społeczny, rozległością ho
ryzontów, humanistyczną perspektywą w ujmowaniu człowieka, przejrzystością
wywodu. Łączy perspektywę naukową z filozoficzną, rekonstrukcję z zaangażo
waniem, obiektywizm z etyczną tezą .
6
Pragnąc oddać hołd swojemu mistrzowi sprzed lat, Andrzejowi Waligórskiemu,
którego zasługi dla etnologii/antropologii kulturowej nie w pełni, jej zdaniem, zo
stały docenione, zainicjowała i uzyskała sponsorów na wydanie w 2004 roku pracy
zbiorowej, pod Jej redakcją, Antropologiczne wizje kultury. Obok życiorysu (Barbara
Olszewska-Dyoniziak we wstępie) i wspomnień o Waligórskim, uczonym i „gentle
manie w czasie marnym" (Grażyna Kubica), zespół autorski przypomina tu wciąż
aktualne treści historycznych i współczesnych szkół etnologicznych.
Problem ciągłej zmiany kulturowej i postępu społecznego nurtował Ją od wie
lu lat. Uważała, iż wymaga on głębokich studiów empirycznych i teoretycznych,
stąd długo zastanawiała się nad tym, czy może podjąć się samodzielnie takich do
ciekań. Ostatecznie zdecydowała się na postawienie go w formie zarysu problematy
ki, zaznaczenia tego, czym należałoby się zająć. Dzięki temu niewielka książeczka,
Rozwój, zmiana i postąp społeczny. Zarys problematyki, stała się jakby Jej finalnym
wskazaniem kierunku dalszych dociekań i obserwacji współczesnej rzeczywistości
społeczno-kulturowej dla etnologów/antropologów kultury zainteresowanych tym
zagadnieniem. Książka ukazała się kilka tygodni przed Jej nagłą śmiercią 29 marca
2008 roku.
Na dorobek naukowy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak składa się dziesięć książek
autorskich (w tym dwie dwukrotnie wydane), jedna praca zbiorowa pod Jej redakcją,
43 artykuły, 33 recenzje, jedno opracowanie bibliograficzne oraz trzy tłumaczenia
z angielskiego, w tym jedna książka. Jej teoretyczne dociekania, zwieńczone od
krywczymi, napisanymi z talentem syntetycznymi opracowaniami, to zarówno ujęcia
podręcznikowe, jak własne przemyślenia, oparte na bazie światowych badań antro
pologicznych, dotyczące nowej dla polskiej etnologii/antropologii kulturowej prob
lematyki. Mając stale świadomość własnej niedoskonałości, odważnie podejmowała
nowe tematy, traktując swe opracowania jako postawienie problemu, a nie jego osta
teczne dopracowanie. Żywiła nadzieję, że będzie to zachętą dla innych, którzy zgłę
bią zarysowane jedynie przez nią zagadnienia, podejmując badania empiryczne.
Dr Barbara Olszewska-Dyoniziak zadziwiała bliskich kolegów i rodzinę, mimo
złego stanu zdrowia, swoją energią i radością życia. Cieszyła się uznaniem społecz
ności akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, która, jak to podkreślono w Jej
pożegnaniu, straciła w Niej osobę oddaną całym sercem nauce, którą ukochała nade
wszystko i traktowała jako swoje posłannictwo.
Irena Bukowska-Floreńska
Cytat z recenzji Z. Pucka, przytoczonej przez B. Olszewska-Dyoniziak w Jej autobiogramie (ar
chiwum autorki wspomnienia).
6
425
Inmemoriam
PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE B. OLSZEWSKIEJ-DYONIZIAK
1978
1991
1994
1996a
1996b
1998
1999
2002
2003
2004
2008
Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny, Monografie krajów Afryki, t. 2,
Warszawa: PWN.
Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultu
ry, Kraków: Universitas; wyd. 2: Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp
do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław 2001: atla 2.
Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków: Universitas.
Zarys antropologii kultury, Kraków: Uniwersytet Jagielloński; wyd. 2:
Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000: Zachodnie Centrum
Organizacji.
Bronisław Malinowski — twórca nowoczesnej antropologii społecznej,
Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. T. Kotarbińskiego.
Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji,
Kraków: Uniwersytet Jagielloński.
Antropologia totalitaryzmu europejskiego XXwieku, Wrocław: atla 2.
Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii,
Wrocław: atla 2.
Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w doktrynach politycznych,
Wrocław: atla 2.
(red.) Antropologiczne wizje kultury. Księga poświęcona pamięci Pro
fesora Andrzeja Waligórskiego (1908-1974), Ustroń: Wydawnictwo
STUDEU.
Rozwój, zmiana i postęp społeczny. Zarys problematyki, Wrocław: atla 2.
