-
Title
-
Wspomnienie pośmiertne prof.dr Tadeusz Seweryn (1894-1975) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.57
-
Date
-
1976
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:4107
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4414
-
Subject
-
Seweryn,Tadeusz (1894-1975)
-
Text
-
W
S
P
O
M
N
I
E
N
I
E
P
O
Ś
M
I
E
R
T
N
E
PROF. DR TADEUSZ SEWERYN (1894—1975)
Dnia 17 stycznia 1975 r. zmarł w Krakowie prof. dr Tadeusz
Seweryn, etnograf i artysta-plastyk, długoletni dyrektor Muzeum
Etnograficznego w Krakowie, wybitny znawca i badacz sztuki
ludowej, autor wielu fundamentalnych prac z tej dziedziny.
Urodzony 21.VLII.1894 r. w Żabnie kolo Dąbrowy Tarnow
skiej, w rodzinie nauczycielskiej, po ukończeniu gimnazjum rozpoozą! w 1913 r. studia równocześnie na Wydziale Filozoficznym
UJ i na Akademii Sztuk Pięknych, gdzie studiował malarstwo
i grafikę u Pankiewicza, Mehoffera, Weissa i Dębickiego. Już
» czasie studiów wyróżniał się dużym talentom, czego dowodem
było aż 10 odznaczeń zdobytych na różnych konkursach. W 1918 r.
tadebiutował na wystawie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk
Pięknych w Krakowie drzeworytami: Kościół wiejski i Pejzaż.
W roku 1918 rozpoczął Seweryn pracę zawodową jako nau
czyciel gimnazjum w Janowie Lubelskim, a w 1920 r. w Chełmie
i następnie w Tomaszowie Mazowieckim. W owym czasie zaryeowaly się już wyraźnie jogo zainteresowania krajoznawcze, etno
graficzne i muzeologiczne, którym dał wyraz zarówno w działal
ności pisarskiej, jak i organizacyjnej. Dzięki niemu powstało
Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, Ludowy Teatr Objaz
dowy w Chełmie i Muzeum Regionalne w Tomaszowie Mazowiec
kim. W okresie pobytu w Tomaszowie zainicjował wraz z semi
narzystami zrzeszonymi w założonym przezeń Kole Krajoznaw
czym etnograficzne badania terenowo połączono ze zbieraniem
eksponatów kultury ludowej. Rozpoczął pracę naukową, publi
kując swojo pierwsze artykuły i rozprawy na łamach pism
..Przemysł—Rzemiosło—Sztuka" i „Rzeczy Piękne" oraz wy
stąpił jako popularyzator, ogłaszając szereg artykułów na łamach
założonego przez siebie w 1926 r. w Tomaszowie regionalnego
tygodnika „Echo Mazowieckie".
Ten pierwszy okres działalności Tadeusza Seweryna wiąże się
ściśle z wyraźnym ukierunkowaniem jego zainteresowań. Jako
humanista i artysta w jednej osobie, co wyraźnie przejawiało się
w jego pracach naukowych, zajął się przede wszystkim zagadnie
niem, które pasjonować go miało przoz cale jogo długie i praco
wite życie, mianowicie sztuką ludową. Stał się w pewnym sensie
pionierem w badaniach nad tą tematyką, której wprowadzenie
« knig zainteresowań etnografów było w dużej mierze jego za
sługi). Zagadnienie bowiem sztuki ludowej pozostawało dotąd
na uboczu, a dawniejsi czołowi etnografowie polscy nie przy
wiązywali do niej większego znaczenia. Wkład więc Seweryna
w naukowe badania nad całokształtem twórczości artystycznej
odegrał rolę bardzo istotną. W swoich badaniach oraz w publi
kowanych pracach nie ograniczał się tylko do samego opisu, alo
dokonywał również głębszej analizy zagadnienia, dociekał genezy
i istoty przeobrażeń w różnych formach ludowej twórczości oraz
zajmował się techniką wykonania.
Pierwsze publikowane prace naukowe Seweryna poświęcono
były przede wszystkim regionom, które znal — okolicom Toma
szowa i szczególnie ciekawym pod względom etnograficznym —
Łowickiemu i Opoczyńskiemu, ponadto zaś zajął się twórczością
artystyczną dwóch odległych od siebie grup etnicznych — Hucu
łów i Kaszubów. Pierwsza jego pozycja książkowa O Chrystusie
Frasobliwym. Figury-legendy-świątkarze
(Kraków 1926) prze
jawiała już duże znawstwo tematu. Przeprowadził w niej Se
weryn — jak na tamten czas — szczegółową i wszechstronną
analizę tej tak popularnej w ludowej rzeźbie postaci. Również
i druga jego książka Krakowskie skrzynie malowane (Kraków 1928)
stanowiła wartościowy wkład do badań ludowego zdobnictwa.
Od 1929 r. związał się Seweryn z Krakowem, gdzie obok
pracy pedagogicznej objął w 1930 r. funkcję kustosza, a w roku
1937, po śmierci założyciela Muzeum Etnograficznego, Sewe
ryna Udzieli, funkcję dyrektora tej placówki. Od tego momentu
zainteresowania jego skoncentrowały się głównie na Ziemi Kra
kowskiej. Prowadził badania na swoim rodzinnym Powiślu
Dąbrowskim, m.in. w środowisku ludowych malarek z Zalipia
i okolicy, jak również na góralszczyźnie, zajmując się pasjonu
jącym go od dawna problemem ludowej twórczości artystycznej.
Wynikiem tych badań były cztery jego kolejne pozycje książkowe :
Parzenice góralskie (1930), Podłaźniki (1932), Krakowskie klejnoty
ludowe (1935) i Polskie malarstwo ludowe (1937). Również z za
kresu sztuki ludowej przeprowadził Seweryn przewód doktorski,
uzyskując w 1930 r. na U J tytuł doktora na podstawie rozprawy
Pokucka majolika ludowa, w której powróci! do interesującej go
od dawna twórczości artystycznej Hucułów.
Jako kustosz, a następnie dyrektor Muzeum Etnograficz
nego przyczynił się Seweryn do podniesienia jogo rangi. Z pla
cówki zbierackiej Muzeum stało się placówką naukowo-badawczą,
a w 1939 r. otwarta została jego filia pn. Muzeum Ziemi Krakow
skiej, eksponująca kulturę ludową tego regionu. Mimo nawału
zajęć Seweryn nio zaprzestał własnej piracy nauko woj, ogłaszając
w tym czasie poza wyżej Wymienionymi: Kaszubskie, złotogłowie,
i nowe hafty wdzydzkie, „Lud", 1929; Technika malowania ludo
wych obrazków na szkle, „Lud", 1931; Drzeworyt współczesny,
„Sztuki Piękno", 1933, nr 12; Twórczość chłopu pańszczyzn innego
(Jan Rak z Husowa 182!)—1909), „Przegląd Socjologiczny", 1938,
a ponadto szereg pozycji również z innych dziedzin etnografii
oraz wiele artykułów popularnych i recenzji w różnych czaso
pismach. Do popularyzacji bowiem wiedzy etnograficznej przy
wiązywał Seweryn zawsze dużą wagę, występując często, obok
działalności pisarskiej, jako prelegent.
Po przerwie wojennej, kiedy to na pięć lat zamienić musiał
pióro na pistolet, pełniąc odpowiedzialne funkcje we władzach
Polski Podziemnej, powrócił Seweryn w 1945 r. na dawno sta
nowisko w reaktywowanym Muzeum Etnograficznym, zajmując
się przede wszystkim zdobyciem dlań nowego pomieszczenia
oraz opracowaniem nowej koncepcji ekspozycji etnograficznej,
którą zrealizował w latach 1948—53 w na nowo otwartym muzeum
w murach zabytkowego Ratusza Kazimierzowskiego. Według
koncepcji Seweryna ekspozycja ta miała wykazać tę rolę, jaku
spełnia ludowa kultura materialna i duchowa oraz sztuka. ludowa,
w historycznym rozwoju społeczeństwa, co stanowiło wówczas
zupełne novum w polskim muzealnictwie etnograficznym.
W roku akademickim 1946/47 Tadeusz Seweryn prowadził
wykłady ze sztuki ludowej na UJ, w 1948 r. został członkiem-korespondentem PAU, zaś w 1954 r. otrzymał stopień naukowy
profesora nadzwyczajnego, nie zaniedbując ani na moment piracy
pisarskiej. Zajmując się nadal w pierwszej kolejności problema-
57
stycznej. Do wystawy tej opracował (przy pomocy Marii Woloń
skiej) obszerny katalog Sztuka łudowa w Polsce. Malarstwo-rzci
ba-grafika. W 1954 r. współdziałał w organizowaniu Ogólno
polskiej Wystawy Sztuki Ludowej otwartej w Pałacu Kultury
i Nauki w Warszawie. Ponadto zaś zorganizował kilka mniejszych
wystaw objazdowych, jak: „Historia wsi polskiej" (1951),
„Przeobrażenia współczosne w sztuce ludowej" (1953), „Sztuka
ludu krakowskiego" (1962), które eksponowane w różnych
muzeach regionalnych propagowały piękno ludowoj twórczości
na przykładach dzieł przodujących artystów. W 1901 r. przygo
tował też specjalną wystawę polskich strojów ludowych, prze
znaczoną dla Polonii amerykańskiej.
tyką sztuki ludowej, wziął Seweryn wówczas na warsztat przede
wszystkim grafikę i ogłosił z tego zakresu kilka wartościowych
pozycji, jak: Ikonografia etnograficzna., „Lud", 1947, 1948, 1949,
1952, 1954; Arcydzieła żelazorytu ludowego, „Pol. Szt. lud." R.
I X , 1955, nr 6; Staropolska grafika ludowa, Warszawa 1956; Rola
drzeworytu ludowego w polskiej kulturze ludowej, Kraków 1970,
w których wyeksponował mało znane zagadnienia grafiki staro
polskiej. Interesująco są również trzy jego publikacjo o charak
terze teoretycznym: Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948;
Zakres przedmiotowy sztuki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. V I I I ,
1954, nr 5; Niebezpieczeństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki
ludowej, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. Dokonał
również monograficznego opracowania twórczości dwóch wy
bitnych ludowych artystów, Józefa Markowskiego i Jędrzeja
Wawry: Józef Markowski — górnik wielicki (rzeźbiarz—samouk,
ur. 1860 — zm. 1920), „Pol. Szt. lud." R. V I , 1952, nr .'1; Żywot
i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 3; Swiątkarz-powsinoga, Warszawa 1963. Z zakresu
sztuki ludowej wymienić należy prace: Czechosłowacka sztuka
ludowa, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 3—4; Ludowa świecka
rzeźba monumentalna, „Pol. Szt. lud.", R. I X , 1955, nr 2; Polskie
wycinanki papierowe XVII
i XVIII
wieku, „Pol. Szt. lud.",
R. X , 1956, nr 2; Kapliczki i krzyże przydrożne, Warszawa 1958;
Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960.
W pracach organizacyjnych Seweryna zaslugujo na uwagę
również jego działalność w Związku Muzeów w Polsco (1945—49),
w której zasłużył się szczególnio w szkoleniu młodych kadr
muzealnych, organizując specjalny kurs muzeologiczny w Kra
kowio i redagując poświęcony t y m problemom poriodyk „Kwar
talnik Muzealny". Na specjalne podkreślonio zasługuje też dzia
łalność Seweryna w Polskim Towarzystwio Ludoznawczym
w którym w latach 1956—61 był prezesem Zarządu Głównego
oraz wchodził w skład Komitetów Redakcyjnych wydawnictw
PTL, jak: „ L u d u " (1946—61), „Atlasu Polskich Strojów Ludo
wych" (1949—61), „Literatury Ludowej" (1957—66). Ponadto
w łatach 1957—67 był członkiem Komitotu Redakcyjnego „Polskioj Sztuki Ludowej", na łamacli której ogłosił w latach 1949—-63
siedemnaście rozpraw i artykułów oraz trzy recenzje.
Obok najbliższej jego zainteresowaniom ludowej twórczości
artystycznej, prowadził Seweryn badania także w innych dzie
dzinach etnografii. Napisał kilka interesujących prac z zakresu
ludowego łowiectwa i ludowej kostiumologii, w t y m dwa mono
graficzne opracowania: stroju dolnośląskiego i stroju Krakowia
ków wschodnich. Wydał również kilka prac z zakresu ludowej
obrzędowości, muzeologii i konserwacji zabytków etnograficz
nych, był wreszcie autorem, względnie współautorem 29 haseł
w Słowniku Starożytności Słowiańskich, w których redagował
dział etnograficzny.
Na osobną wzmiankę zaslugujo działalność na polu wysta
wienniczym. Obok bowiem opracowania i zrealizowania stałej
ekspozycji w Muzeum Etnograficznym, Seweryn należał do
inicjatorów organizowania czasowych i objazdowych wystaw
etnograficznych, w których przede wszystkim eksponował zagad
nienia sztuki ludowej. Już w 1948 r. zorganizował w Towarzystwie
Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie wielką wystawę „Sztuka
ludowa w Polsce", która stała się pierwszym o takich rozmiarach
pokazom różnorodnych przejawów ludowoj twórczości arty
1 czerwca 1965 r. przeszedł Tadeusz Seweryn w stan spo
czynku ze stanowiska dyrektora Muzoum Etnograficznego,
otrzymując rentę specjalną dla osób zasłużonych dla kultury
narodowej. Nie przerwał jodnak kontaktu z muzeum, wchodząc
do ostatniej chwili w skład Komitetu Redakcyjnego „Rocznika
Muzoum Etnograficznego w Krakowie", na łamach którego
ukazały się jego ostatnie prace naukowe : Czarodziejstwo igły
(1972) i Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych
(1974). W Muzeum Etnograficznym wystąpił po raz ostatni
publicznio w 1970 r. na ogólnopolskim sympozjum naukowym
poświęconym grafice ludowej, na któro przygotował interesujący
rc erat m temat grafiki staropolskiej.
f
Śmierć prof. dr Tadeusza Seweryna stanowi dużą stratę
dla całej etnografii polskiej, a szczególnio d'à muzealnictwa
etnograficznego.
Bolesław Łcpuszańshi
K
N
K
VII—IX
Imprezy folklorystyczne i regionalne
3—6.VII — w Bukowinie Tarzańskiej odbył się I X konkurs gawędziarzy,
instrumentalistów i śpiewaków ziem gór
skich pn. „Sabałowe Bajania".
Jury pod przewodnictwem prof.
dr Romana Reinfussa przyznało następu
jące nagrody: wśród gawędziarzy „auten
tycznych" nagrodę I otrzymali — Stani
sław Klimek z Zabrzezi, Józef Wójcik
z Żywca i Władysław Gondek z Białego
Dunajca. Wśród intrumentalistów,, Spin
kę Bacowską" otrzymali — Stanisław
Trebunia z Poronina i Jan Stoch z Zębu,
a ponadto nagrodę I — Karol Byrtek
z Pewli Wielkiej. „Spinkę Bacowską"
za najatrakcyjniejszą oprawę koncertu
otrzymał zespół „Limanowianie".
W okresie Konkursu oprócz koncer
tów odbywały się kiermasze sztuki ludo
woj oraz czynne były: wystawa wyrobów
ze skóry i metalu Edwarda Kuchty oraz
wystawa twórców ludowych ze Spiszu.
Występował też Teatr Ludowy z Buko58
1975
winy Tatrzańskiej, wykonując utwory
pisane gwarą przez Józefa Pitoraka.
*
19.V1I — w Gdyni odbyła się inau
guracja Jarmarku Ludowego, imprezy
zorganizowanej przez Cepelię pod patro
natem redakcji „Głosu Wybrzeża". Na
otwarciu obecni byli przedstawiciele
władz: I sekretarz K M PZPR w Gdyni
Władysław Porzyeki,
wicewojewoda
Adam Langer oraz kierownictwo Urzędu
Miejskiego z prezydentem Aleksym Latrą.
W czasie czterodniowej imprezy odby
wały się — poza kiermaszem — pokazy
mody inspirowanej sztuką ludową i wy
stępy zespołów ludowych.
*
19—22.V1I. — odbyły się X V Dni
Borów Tucholskich. Wśród
licznych
imprez zorganizowano wystawę sztuki
ludowej połączoną z kiermaszem.
*
22, 23.VII — w Kaszubskim Parku
Etnograficznym odbył się tradycyjny lip
cowy Jarmark Wdzydzki, na któryn
twórcy ludowi sprzedawali swe wyroby
Na estradach występowały zespoły z Ko
śeierzyny, Lożna, Kasina i Wdzydz.
V I I — w Galerii Współczesnej Szti
ki Ludowej w krakowskich Sukiennicac
odbywały się w ciągu całego lipca trz;
dniowe pokazy rękodzielniczej twórczoś
ludowoj spółdzielni cepeliowskich. In
prezę zainaugurował pokaz wyrobu k
ronki opoczyńskiej (7—9.VII), następn
(10—12VII) prezentowano wyrób k
ronki klockowej z Bobowej, potem kok
no: haft na suknie, żywiecki haft i
tiulu, haft i malowanki zalipiańsk
pokaz przędzenia wełny kilimowej, a :
zakończenie — wyrób kwiatów z bibuł
*
2—17.VIII — odbył się w Gdaiis
tradycyjny Jarmark Dominikański, orj
nizowany przez Urząd m. Gdańska, To
Przyjaciół Gdańska i redakcję „Wieezc
Wybrzeża". Sztuka ludowa była na Ji
