-
Title
-
Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22
-
Creator
-
Burszta, Józef
-
Date
-
1974
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:759
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826
-
Text
-
Część
A
R
T
Y
K
I
U
Ł
Y
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2
JOZEF
BURSZTA
PROBLEMY ETNOGRAFII
PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM
REFERACIE
PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y
MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ
Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią
i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h
n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem
społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k
etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o
w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie,
j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l
ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej
k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących
w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej.
Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo
gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e
wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h
zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska.
W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a
lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe
cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y .
W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła
się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte
r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna
cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych
i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie
piśmiennictwo etnograficzne
związane zarówno z ośrodkami P A N ,
z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym, jak
i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o
wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k
Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h
czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła
wszy-
20
JOZEF
BURSZTA
stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto
w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h
problemów.
Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u
zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle
z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego
i przy rozwija
jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte
resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów
przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes
nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie
przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o
rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d
m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także
w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo
łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a
dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia.
Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia
łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej.
W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie
do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno
graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a
cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko
z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l
t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski
i teorii k u l t u r y ludowej.
Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej
od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego
l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm
i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych
systemów wartości, postaw i działań.
W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna
i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz
nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i
k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so
cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które
mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro
zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome
w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości
j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne
zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają
one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y -
PROBLEMY ETNOGRAFII
21
kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia,
gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale
dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i
k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o .
Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa
narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea
lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e
współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie
w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również
w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo
łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m
coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo
ściom przeobrażeń.
Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za
dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta
tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m
0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o
wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k
dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania
I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod
k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego
1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a
mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że
nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością
przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań
z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per
s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ;
3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp
l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u
l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u
i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli
wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z
z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za
k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m
a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m
z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę
z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków
i zaniedbań.
Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i
(której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych
(czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) .
22
JOZEF BURSZTA
W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l
turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników
z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz
szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne,
a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów
noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod
kach zagranicznych.
