-
Title
-
Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94
-
Creator
-
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:823
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X I z. 1
BRONISŁAWA
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH
Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE
FUNKCJE
OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ*
W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i
k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu
b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te
b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o
logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l
t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u
Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n
k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso
w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n
k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo
ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych.
SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW
W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r
dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e
ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż
n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za
w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o
z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo
w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i
k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a
k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969),
f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e
wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali
z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974).
W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom
miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975.
dotyczącym
92
BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA
w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y
o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o
w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o ,
ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę
g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na
osi continuum
od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y
k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r
tości i t p .
Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o
z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody
seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i
p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech
o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska,
1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o
w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do
t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie
k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y
j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t
z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne).
SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J
S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e
w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e
rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej.
Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo
ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p
w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł
w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p
rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych.
Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u
u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł
ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h
grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h .
N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a
Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o
miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz
p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i
z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w .
jabłoneczką).
O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a
m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo-
93
SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A
łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971).
W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o
cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y ,
o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost
znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i
z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze
k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od
w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a
nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y
jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m .
U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i
k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z
n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same
go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie
zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n
topfowa, 1929).
BIBLIOGRAFIA
D E K O W S K I J . P.
1961a Siemieniec
(„Siemieniec"),
Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3,
s. 69-78.
1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u
zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna
( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134.
1964a Obrzędowy
kołacz na weselu południowo-zachodniego
Mazowsza, ŁSE,
t. 6, s. 116-123.
1964b Najważniejsze
zwyczaje i obrzędy
wesela łęczyckiego,
P M M A i E S E , z. 8,
s. 199-226.
1965 Współczesne
wesele łaznowskie,
P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136.
1966 Obrzędowe
obnoszenie i kupno panieńskiego
wianka na weselu
opoczyń
skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20.
1967 Z badań nad obrzędowością
weselną we wschodniej części powiatu piotr
kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131.
1973 Rozpleciny w obrzędowości
weselnej Polski środkowej,
P M M A i E S E , z. 17,
s. 47-59.
B I E R N A C K A M.
1958 Kamieńczyk
— osada flisacka, [w:] Studia i materiały
wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388.
do historii
kultury
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B .
1969 Tradycyjna
gospodarka
sezonowa
w Karpatach
Polskich,
Wrocław.
KUCHARSKA J .
1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa
zespołowego
na Wybrzeżu
Kaszub
skim, Wrocław.
1971 Przemiany
struktury
społeczno-zawodowej
wši kaszubskich
w XX w.,
Wrocław.
1974 Wpływ
zróżnicowania
gospodarczo-społecznego
mieszkańców
Świątkowie
na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców
wsi kujawskiej do ziemi,
Łódź 1974, s. 78-109.
94
BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA
K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т.
1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków
Orle, [w:] Stosunek mieszkańców...,
s. 48-77.
życiowych
we
wsi
LECHOWA I.
1960 Ekonomiczne i społeczne
podstawy
(woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44.
tkactwa
chałupniczego
w
Dłutowie
ŚRENIOWSKI J .
1974 Współczesne
zróżnicowanie
społeczno-kulturowe
wsi Smiłowice
z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców...,
WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK
1966 Obrzędy
1971 Sankcje
w
związku
s. 110-145.
M.
recepcyjne wieku dojrzałego
systemu kontroli społecznej
w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82.
wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13.
ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K.
1948/9 Obrzędy
weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3.
ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA
K . [ADAMSKA]
1929 Zawarcie małżeństwa
przez kupno w polskich obrzędach
weselnych, K r a
ków.
1974 Więź społeczna
i systemy uzależnień
w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto
warzyszenie społeczne
jako środowisko
wychowawcze,
Warszawa, s. 53-89.
