-
Title
-
Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153
-
Creator
-
Mróz, Lech
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:827
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899
-
Text
-
L E C H MRÓZ
R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA*
Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o
g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę
n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n
a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o
rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n
n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta
w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez
autora w 1975 r .
1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w
w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach
i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o
w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h
g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o
d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d
n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od
somonu Ujencz.
W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a
c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej,
oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i
n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k
bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e
strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u .
Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i ,
* Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki
cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa
ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie
autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie
jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania
i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia
i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo
wania w powiązaniach synchronicznych.
138
L E C H MROZ
k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a
n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so
monu.
W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair
Dawne podziały Tor
g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a
c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i
m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy
wywodzenia się z określonej grupy.
D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze
nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m
rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i
z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a
d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut),
i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e
g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach
ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k
szość Chowog-sair.
2
P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e
r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę
h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi.
S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut
i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od
dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na
terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od
c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j
d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n ,
a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k
z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e
d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca
gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i
nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę
a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w
dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę
nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych
rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y
m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę —
a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po
z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1
Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor
poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od
ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog).
Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz.
2
RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
139
gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn,
m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a
cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y
(choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n .
Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r
g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej
w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y
m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do
r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó
r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j
skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na
3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii —
te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e
b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n
T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5
s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n
grupy Tajdżijn.
D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i
n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po
działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został
w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u )
d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma
Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą
s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od
wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun
c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i
siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r
nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa
s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar
dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u
t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt
to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za
jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y
l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e
dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa
p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u
p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się
ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n
g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c
p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych.
3
3
Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny.
140
L E C H MRÓZ
N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b
nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n .
W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i
z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n
n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o
cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut
w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i )
w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n
k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki
w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden
somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r
m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach.
Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu
przedstawia się n a s t ę p u j ą c o :
Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada
) w y p a s a j ą l a t e m razem na
Wangijn
— 4 brygada
| halach I n d e r t i Toszilt
Beelijn
— 5 brygada
1 w y p a s a j ą razem l a t e m na
i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t
Chowog-sair
— 3 brygada
|
2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę
stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a
z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w
rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h
wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina
r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y
c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m
somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest
p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się
n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a
s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla
pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu —
w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e
pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma
Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren
r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m
r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o
ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j
szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta
d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni
120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł
t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na
4
1
W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy
Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel.
RYTM TORGUCKIEGO
141
KOCZOWANIA
z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od
g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e
M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u
r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i
d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze
biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad
w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a
nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia
( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o
si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres
przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz
cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob
szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę
dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie
w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m
w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w
h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d
na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za
d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad.
5
3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje
zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d
ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e
b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e
sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d
n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo
n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w
M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o
w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic
t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a
dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o
t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d
stawę.
Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l
b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o
zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach
skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za
j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m
s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o
w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m
p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5
Dane wg pracy:
szawa 1971.
B.
Gungadasz,
Mongolska
Republika
Ludowa,
War
142
L E C H MRÓZ
nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o
z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e
nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym
p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y
ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz
t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i
wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o
ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y
k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o
rem istniejącym.
4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o
w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i
z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i
k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze
mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r
g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y
nikały głównie z przyczyn klimatycznych.
M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster
s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser
w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o
czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h
k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a
t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o
w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m
i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie
t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy
i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa
m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i
j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo
n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że
nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń
p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół
w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e
w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t
k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e
w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie
l u b i ą się p r z e n o s i ć " .
Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y
znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą
rytmicznością i stałością.
P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza
j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i .
W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d
czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez
R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
143
część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz
niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta
wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne
i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u
pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę )
z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y
w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca
p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa
stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest
to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je
żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o
część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k
m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa
s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do
k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j
sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą
ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e
nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o
n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e
r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su
rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h
Torgutów.
Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę
c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e
w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej
ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i
C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e
r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j
d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y
(w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d
n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie
m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k
i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po
z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u
W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć,
co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t
uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w
i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i ,
siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h
podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za-
144
L E C H MRÓZ
sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń
stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa
m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i
skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o
d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano
wiące podstawę wyżywienia.
P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche
macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to
r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego
o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego
schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy
i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i
m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h .
Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y
czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy,
jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o
p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j
sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a
na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a
dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami)
i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale
b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę
d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e
dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i
i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne,
zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę
d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż
biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas
t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d
ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do
miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i
b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach
jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę
ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a
na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a
ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę
dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o
s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy
czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w
sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d
z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m
po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o
m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż
pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga
RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
145
z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u
stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u .
5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d
s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a
k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y ,
ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze
d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o
w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez
p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po
p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y
n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech
ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó
r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j
częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o
u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a
stad.
N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y
w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś
z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego
zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o
rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o
w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach
indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych
ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji.
6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do
części dzisiejszego B u ł g a n somonu.
Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna
i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn,
T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami
nojonów i lamajskimi
k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n
Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c
od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h
c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od
B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się
t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n
(Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn
Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m
S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j
częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy
od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci
B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j
w y p a s a l i Choszuci.
10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1
146
L E C H MRÓZ
T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na
tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez
B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d
legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego
n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu.
Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w
na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u .
D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba
wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so
m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł
gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n
Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na
w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy.
7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o
w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j
zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i
n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m
terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach
M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za
sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia.
Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen
t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a
zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i
się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś
n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba
w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d
stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re
w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na
t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w
dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez
swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po
drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a
aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa
m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n
g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten
f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m
stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e
jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n —
podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n ,
k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to,
że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta
b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach
i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć ,
RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
147
oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l
błądy.
R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i
M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena,
w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j
zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930
(pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e
około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h
p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas
t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o
T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do
S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e
W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u .
P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g
w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest
lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m
p o b ó r do wojska.
6
L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y
w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r
ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h
pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t .
T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na
dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś
komplikacji.
K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco
w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —•
w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c
do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze
s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza
t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i
pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a
n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a
b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia
d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c
razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali
na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t
kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o
a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla
6
Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich
r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r.
148
L E C H MRÓZ
m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e
go c y k l u rocznego koczowania.
P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d
s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u .
Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci,
k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u
dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody,
np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do
d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej
s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą
ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo
ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do
p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co
i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to
z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a
n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych.
N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania
Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do
M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h
p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h
sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i
k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach
z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i —
z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i
g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do
p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej
ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a
t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen
t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y
j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e
się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego
w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za
siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a
k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian.
8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy
u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy
z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad
z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i
zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i
b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą
d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie
B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y
na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie
go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i
RYTM TORGUCKIEGO
KOCZOWANIA
149
B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk
jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach
w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past
w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania
j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a
d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d
w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h .
Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i
w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e
k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d
w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h
na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w
do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h
k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi
p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) .
9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a
sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d
ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u
akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę
pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i
t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t —
k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e .
M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l
rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo
w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej
u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest
n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie
0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y
w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie
w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o
dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a
w i ę k s z o ś c i te same.
W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o
czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i
pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h —
Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a
chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o
zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o
szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n
1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t .
Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y
ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w
(2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m
150
L E C H MROZ
się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t
do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r
g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne
nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e
przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego
do dawnego.
10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a
ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e :
a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e
w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem
r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą
l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł
dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h
n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a
cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu
potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana
dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po
w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą
stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej
granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się,
że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci
p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e
w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy
u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k
r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu.
b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą
zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć
i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y
czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ;
w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y
cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie
w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y
p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o
w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a .
c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j
nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część
B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata
s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c
m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u
d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa
m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku
do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d -
R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
151
r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu —
B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h .
d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej
i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n —
poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic
nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek
pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same
co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to
w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4
i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t .
N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y
r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n
t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu
p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana
n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie
g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y
n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie.
e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej
zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po
wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem
r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu
r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j
scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je
na zasadach i s t n i e j ą c y c h .
11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal
s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część),
T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie
pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h
r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u
u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n ,
i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h
posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą
B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w ,
B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a
(spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y
gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt.
Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r
m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad
(przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o
rejon rezerwowy.
12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech
152
L E C H MRŮZ
i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia
stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m
umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda,
a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o
r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech
g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r
-sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair
i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i —
m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i
dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y
n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t
t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł
cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a
u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) .
Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł
n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i
i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i
ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w
sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m
u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia
p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a
j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y
i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k
w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto
s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one
n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad
nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy
wyjaśnienie.
Jlex Мруз
РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ
Резюме
На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван
гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту
шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер
блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи
и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи
издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо
тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как
самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ
элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние),
зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо-
RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA
153
дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно,
районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю.
Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу
факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно
причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу,
прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах
ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство.
В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также
некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре
волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь
пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они
перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда
только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать
в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами
Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину
реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис
пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная
смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два)
и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также
вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде.
Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны.
Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча
стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся
пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это
годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить
внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи
и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел
к тому, что это занятие стало повсеместным.
Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного
образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было
введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных
летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при
шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась
специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни,
ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме
своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва
ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци
онированный традицией.
