Cyfrowa Etnografia

Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1

Item

Title

Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200

Creator

Kowalski, Marek Arpad

Date

1972

Format

application/pdf

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:689

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748

Text

„Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1

MAREK ARPAD

KOWALSKI

DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E
S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już
w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o
wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a ­
j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a
wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie.
T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n ­
gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o ­
we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości
o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł
do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach
983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa­
dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było
t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude­
m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e ­
l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych
w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył
na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za­
częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan­
dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne,
a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające
na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i
z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się.
Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu
wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około
czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h
doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu
z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n ­
dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło­
w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a ­
r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami .
J

J . B a b i c z, W.
w a 1968.
1

Walczak,

Zarys

historii

odkryć

geograficznych,

Warsza­

176

MAREK ARPAD

KOWALSKI

Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy­
ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania
małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras
i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e
setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e
d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe
drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l ­
tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od
n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o
t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później­
szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów
i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a ­
żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą
u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu
przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a
zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny.
PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII

Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu­
gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m
M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię,
w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a ­
w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y ­
słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów­
n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod­
niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a ­
w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła
się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y ­
brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n
s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką
wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek­
tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu.
Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso­
w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a
p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią
A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n ­
l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie
docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y ­
kańskie w i c h u r a m i i prądami.
Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y -

DUŃSKIE B A D A N I A

177

ARKTYCZNE

syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco
później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do
D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e ­
j o n u Godthaab .
Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i
p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a
P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g .
Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o
z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h .
2

KOLONIZACJA

GRENLANDII

Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г.,
gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i
wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję
tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze
osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają­
cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na
G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc
się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i
i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza
k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г.,
prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede
też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem
zewnętrznym.
W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i .
Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y
— przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie
w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze .
3

4

Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u
A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek
miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r.
i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność
z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń­
ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r.
Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel,
której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish
Arctic
Expedition.
С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897.
2

Reports

of James

H . E g e d e , Relationer
fra Grenland
Perlustration
1741, K o b e n h a v n 1748.
3

Guides
to the National
Peoples,
K o b e n h a w n 1955.
4

12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1

Museum.

1721-36
The

Hall,

Jens

og Det

Ethnographical

Munk

gamle

a n d Co., ed.

Gronlands

Department,

nye
Arctic

178

MAREK ARPAD

KOWALSKI

łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę ­
drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia.
Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e .
Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one
przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie
ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e
do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego
szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że
z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j
wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały
r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i ­
mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h
życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e ­
ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o ­
sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do­
tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie­
niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o ­
dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y ­
stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o ­
w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za­
chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j ­
ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta­
piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających
własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia.
5

W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a ­
dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda­
lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi
czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy
dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów
y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać
na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o ­
piero od X I X w .
w

W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich
wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o ­
r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył
on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud­
n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów
n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a ­
p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy
5

P . O.

Wallee,

Dagboger

fra hans

Rejser

i Gronland

l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r ,
b e n h a v n 1752; P . E g e d e ,

Efterretninger

om Gronland,

„Det

gr0n-

Relationer,

K0-

1739-53,

Gronlandske

K e b e n h a v n 1788.

179

DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E

w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę
wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y ­
brzeża .
W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav
H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną
przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n
opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem
zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich
okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a ­
cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego .
6

7

Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e ­
su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche­
ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d ­
niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego
wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ,
w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e ­
prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g ­
magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic
od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające
się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów
sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są
dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t .
8

W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia
odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h
bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki,
dzięki swojej k o n ­
s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się
po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej
pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że
kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k
i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także
do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a
w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b ­
słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś
W. G r a a h , XJndersegelses
Reise til ostkysten
aj Gronland
Kebenhavn
1832.
O. F a b r i c i u s , Noiagtig
Beskrivelse
over alie Granlaendernes
Fangę
Redskaber
ved Saelhunde
Fangsten,
„Kongeliege D a n s k e
Videnskabernes-Selskabs
S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig
Beskrivelse
over Gronlands
Landdyr-,
Fugleog Fiskefangst,
ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker
af en Dagbog,
holden i Granland,
O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske
Eventyr
og Sagn, K o b e n h a v n
1866-1871; t e g o ż , Danish
Greenland,
its people
and its products,
L o n d o n 1877;
t e g o ż , The Eskimo
Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891.
6

7

8

К.

B i r k e t - S m i t h , The Eskimos,

L o n d o n 1936.

MAREK ARPAD

180

KOWALSKI

kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne
m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e ­
z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec­
nie stosowany.
W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod­
n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g ­
magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a .
W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół­
noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby.
WYPRAWY I

BADANIA

Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w ­
n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży,
j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y ­
brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące
ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j ­
sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły
one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego,
gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły
istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y ,
wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się
jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund.
9

Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze­
biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik
dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe
związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i
w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i ­
mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i ­
mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te
wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ­
n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco­
reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak­
że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek
i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne
i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po­
l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e
С. H . R y d e r , Om den tidligere
eskimoiske
Bebyggelse
af Scoreśby
Sund,
„Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former
Eskimo
Settlements
on the East
Coast of Greenland
Between
Scoresby
Sound
and the
Angmagssalik
district,
„Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909.
8

DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E

181

k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki
do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego
wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i .
Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują
t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką
M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są
p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za
wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych
zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o ­
daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y
zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi
znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale
ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h
zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o ­
dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół­
nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i ­
gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się
do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ­
niejszych, masowych wędrówek.
Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący
w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest
bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy
prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące
dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce
w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża
wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i .
Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a ­
w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n .
L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo­
je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i ­
mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on
wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y ­
żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m
zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza
zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna­
n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody
podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych
latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów
przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i
i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i

182

MAREK ARPAD

KOWALSKI

i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y ­
wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży,
p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y ­
lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami:
kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami.
Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione
są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej
G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień­
s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o
k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze
sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są
t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas
podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów,
k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y ­
konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e
Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz,
stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną
z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się
d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n
Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y ­
n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o ­
dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań
w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a ­
cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę
lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i ­
m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa­
nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o ­
ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane
w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e ­
r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m
batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y
t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe
rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele.
1 0

Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród
Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach.
Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści­
ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj­
dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o
j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie
L.

M y l i u s - E r i c h s e n ,

H.

v.

Moltke,

Grenland,

K J a b e n h a v n 1906.

DUŃSKIE B A D A N I A

ARKTYCZNE

183

w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była
czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod­
n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo­
graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona
27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k ,
opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a ­
f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h
już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d ,
Tobias Gabrielsen i Gobwilsen.
u

W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o ­
bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a ­
nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y ­
lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na
statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a
do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje
naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie
wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań.
26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy,
którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y ­
p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc­
nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności
dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p
głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno­
graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero­
wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu
map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz­
nej podróży.
Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec.
Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie­
śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i
Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i
M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami.
O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i
j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e ­
zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o ­
g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z ­
k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d ­
c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i ­
mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e ­
szańca.
1 1

184

MAREK ARPAD

KOWALSKI

lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u ­
pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz
przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad
f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t
t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada
1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam
na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go
śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła
jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m
wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a ­
wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o
przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne
i przyrodnicze .
12

D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński
wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m
Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a ­
rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon­
ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r.
Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama"
zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d ­
płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody.
Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n
i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a ­
leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze­
dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u
statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się
zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie­
go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o ­
rię k u l t u r y eskimoskiej .
13

M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e
w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e ­
k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było
skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha­
r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos­
k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y
12

that

Dokładny opis w y p r a w y
is Lonelier

Than

Ruin.

daje

The

j e d e n z j e j uczestników, A .

Mylius-Erichsen

Expedition

F r i i s,

to Greenland,

A

land
"The

I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908.
13

E. M i k k e l s e n ,

De

ostgranlandske

Eskimoers

Historie,

K o b e n h a v n 1934.

DUŃSKIE B A D A N I A

185.

ARKTYCZNE

były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa
duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony
na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e .
Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel­
ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m
na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d ­
s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez
wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak­
terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika
w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć
istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e ­
n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów
k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ­
r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u ­
szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo­
kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k ­
tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych
w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i .
1 4

Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe­
go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd­
ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o ­
b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych
spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł
szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie
była t r w a l e zasiedlona.
K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał
on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów
P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew­
nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j ­
ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio­
m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących
się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u ­
je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do
wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm
w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta­
n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o ­
m e m osiadłych społeczności eskimoskich.
Igloo

natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b

B i r k e t - S m i t h ,
The
t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n .
14

Greenlanders

of

the

Present

Day,

„Greenland",

186

MAREK ARPAD

KOWALSKI

w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a ­
n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między
poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o ­
w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h
podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i
ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone
są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o ­
tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a
i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie,
często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze­
b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y .
N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się
z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce
n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho­
dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one
w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest
z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia
polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y ­
torium.
KNUD

RASMUSSEN I JEGO

NASTĘPCY

Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych
bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec­
n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena.
K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i .
Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a ­
dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też
eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską.
W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i
v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos).
U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą
ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r ­
n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e ­
renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę­
dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u ­
r y eskimoskiej.
Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach
1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do
cieśniny Smitha, oddzielającej
wyspę Ellesmere'a
od G r e n l a n d i i .
W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została

DUŃSKIE B A D A N I A

187

ARKTYCZNE

założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani­
zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna­
nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e
(Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze­
niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w
Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do­
kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także
p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej
i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół­
nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare­
w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej
w i e d z y o Eskimosach.
W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował
eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę­
gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła
w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do
Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s ­
py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść
również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym .
15

D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży
północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład
wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej
ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k
T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o ­
w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f .
Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po­
przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be­
ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę­
żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e ­
r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l ­
n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno­
graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów
znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też
pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l ­
turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y ­
p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j ­
ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout­
hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper,
Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen

15

K. R a s m u s s e n ,

Min

Rejsedagbog,

K o b e n h a v n 1915.

188

MAREK ARPAD

KOWALSKI

przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i ­
mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m .
Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o ­
l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u ­
blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze
d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów
grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e
przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego.
Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia
i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje
sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j ­
bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras­
mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów
badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką
bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów .
16

Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i
l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył
się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy
się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y .
W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o ­
wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz­
kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę
Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a
l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów
i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został
odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez
Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) .
11

B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją
własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d
starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e
wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o ­
wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje
przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna
1 6

Wymienić

należy

havn

1905; Grenland

land,

Kobenhavn

Polarforsknigens
of the Eskimos
1 7

k i l k a prac.

langs

1925-1926; Fra
Saga,

Kobenhavn

to European

B i r k e t - S m i t h ,

K.

Polhavet,

Grenland

til

Ethnography

Nye

1919; Myter

Stillehavet,

1932; i w y d a n a

Civilization,

ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924.

Rasmussen,

Kobenhavn

Mennesker,
од Sagn

Kobenhavn

pośmiertnie p r a c a ,

КвЪепfra

Gron-

1921-1925;
Adjustment

T o r o n t o 1935.
of

the

Egedesminde

District,

„Meddelel­

DUŃSKIE B A D A N I A

189

ARKTYCZNE

Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki
Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa­
jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z ­
kości.
K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez
długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed­
sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego
stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y ­
legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na
A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y ­
p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz­
kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r.
na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące
ok. 700 domostw i 550 grobów.
Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak­
że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził
poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik,
a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych
d w u w y p r a w a c h Rasmussena .
Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r.
D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a ­
bradoru.
18

19

Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema­
m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a
Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho­
dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich
poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m
Grenland".
20

21

18

B i r k e t - S m i t h ,

historie,
1 9

Notes,

ibidem,

Th. Mathiassen,
t. 6; N e w Y o r k

Greenland

Expedition,
Eskimos,

tern

Report

Eskimos.

H. L a r s e n ,

„Meddelelser

Bidrag

til Kap

Some

Specimens

from

1929; Trie Archaelogical
„Meddelelser

Angmagssalik
2 0

Forelabigt

Farvel-Distrikternes

ibidem,

om Gronland",

t. 92:1933; Archaelogical

of the 5th Thule
Dodemandsbugten

om G r e n l a n d " ,

the Bering

Collection

Expedition,
an Eskimo

t. 102:1934; i

Sea Culture,

Meldgaard,

Nordboerne

i Gronland,

Indian

of the Cambridge

t. 74:1929; Prehistory
Collections

from

East
of

the

the
Wes­

t. 10:1930, K e b e n h a v n .
settlement

tegoż,

on Clavering

Eskimokulturen,

1965.
2 1

Kultur-

t. 53:1917.

K o b e n h a v n 1964.

Island,

Kobenhavn

190

MAREK ARPAD

WYNIKI

KOWALSKI

B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y

KULTUROWE

Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j ­
większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra­
f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i
i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego
k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można
n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o ­
święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o ­
tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz­
n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków
z sąsiednimi l u d a m i .
Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego
Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy­
sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona
jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e ­
r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana
jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu
grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a ­
w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo
osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o ­
rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz
i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e ­
zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y ­
posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów
i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień
przystosowania do otoczenia geograficznego.
Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ­
ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c )
22

T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu
polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną
Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę­
dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k
zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u ­
chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m
natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o ­
dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a
k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach.
T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej
G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej
2 2

B i r k e t - S m i t h , The

Eskimos...

DUŃSKIE B A D A N I A

191

ARKTYCZNE

pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e
zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a ­
tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak
1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią
podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u .
T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru,
d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że
w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt­
k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y
polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone
przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym
zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem.
Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a
Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za­
t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą­
d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i .
P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J

P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o ­
blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l ­
t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e
żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz­
nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u
średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj
przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę
żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy
ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność
z indiańskimi .
Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend
wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim,
p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów­
s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię
K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu
Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad
2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego
l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako
23

23

Mathiassen,

The question

of the origin

c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y ,
of the Origin

of the Eskimo

Culture,

of Eskimo

culture,

„The A m e r i ­

An Anthropogeographical

„Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917.

Study:

192

MAREK ARPAD

KOWALSKI

adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to
właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów.
Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a
okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można
cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q
dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n ­
l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p
A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o
młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej
K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się
w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a ­
mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają
się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y
I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a
narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y ­
b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się
do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e
w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała.
Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o ­
chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h
obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki,
stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i
neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na
p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa­
nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry
n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna
i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be­
r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o ­
syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q .
W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej
sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie
do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź­
niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j
rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata
500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900.
Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc
ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych
d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l ­
tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na
G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n ­
taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił

DUŃSKIE B A D A N I A

ARKTYCZNE

.193

między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod
wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się
z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e
są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h
w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata —
igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo­
ne z k a m i e n i .
Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest
sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią­
gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana
była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych.
Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym
włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a ­
n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza­
n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem
rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew­
nętrzny.
Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r ­
stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po­
siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a ­
wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k ,
Punuk i Birnik .
Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę ­
drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie
a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y ­
rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów,
steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l ­
kość i r o z m i a r y wytworów.
24

Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony
przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e ­
rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź
powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y ­
rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje
magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h
fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt
miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o ­
nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza
ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne
t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali
2 4

13 —

B i r k e t - S m i t h ,

Etnografia Polska, XVI/1

The

Eskimos...

194

MAREK ARPAD

KOWALSKI

się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła­
dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien­
nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były
z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym.
Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god­
n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego
w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg
magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b
natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż­
szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego
zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował
n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych
wzorów.
Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a
przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u ,
wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia.
Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e
obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e ­
rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska
przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był
t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d ­
kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada­
wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia —
p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły
podrzędne i m n i e j istotne.
Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem,
sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o ­
baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście,
co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku
postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca.
N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e ­
wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też
celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę­
ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y ­
wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności
realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n ­
t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach .
25

Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j ­
n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o ­
r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2

5

Tamże.

DUŃSKIE B A D A N I A

ARKTYCZNE

195

c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u
czci o w y c h duchów.
Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają­
cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt,
ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo­
wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź­
bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych,
wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m
n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd­
k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u .
D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e ­
mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a ­
lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył
świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy
koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r ­
tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i ,
następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz­
czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką,
błyszczącą l e k k o powierzchnię.
T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa­
ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h
l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar­
skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o ­
wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r
czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek
r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz­
czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o ­
d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz­
czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i
nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat­
k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami
z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci.
R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań,
o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a ­
dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y .
26

Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a ­
t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw­
n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h .
Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich
26

Tamże.

Por. prace T h . Mathiassena.

196

MAREK ARPAD

KOWALSKI

badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n ­
hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów
w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby
o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d ­
czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa­
la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja
zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s ­
py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe
duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli­
w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k
rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie
w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego.
N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają
czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych
cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci
scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt.
27

1

Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących
z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących
o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo­
gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz
o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza­
sie n a całym obszarze A r k t y k i .
PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H

W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e
m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o ­
dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e ­
ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród
Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską.
Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) .
28

Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod
względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy­
f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p .
i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y
odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze
stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27

Guide

2 8

Podział t e n p r o p o n u j e

National

Museum...
B i r k e t - S m i t h , The

Eskimos...

DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E

197

nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i ­
g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y ­
brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy
z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się
wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków,
znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie
dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t
p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple­
m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę
N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią
etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej.
N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa.
Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po
Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y
używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest
n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-*
w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o ­
w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a
Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a ­
w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos­
tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku
z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął
propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a
zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest
obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y
k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie
słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u .
Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l ­
t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a ­
d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e ­
niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia
3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń­
czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s ­
k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka
się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob­
n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i ­
doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y ­
k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy
etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód .
23

29

xions.

Tamże. P o r . też G . H a 11, North
American
and Eurasian
Culture
Proceedings
of the 5th Pacific Science
Congress,
T o r o n t o 1935.

Conne­

198

MAREK ARPAD

KOWALSKI

Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży­
w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi.
Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej­
ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i ­
mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która
w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i
i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m ­
no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są
najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo
czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y ­
wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n ­
dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą­
dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też
c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się
Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena
z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane
bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i
i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek .
30

Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna
magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są
łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e ­
rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie
są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h
(Copper) .
Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem.
W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami
rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta
s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i ­
mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e ­
sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h
miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże
w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów.
Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi
K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale
n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały
k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do­
kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31

O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e
F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological
Observations
on the
Central
Eskimos,
„Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n ,
Intellectual
Culture of the Copper Eskimos,
ibidem, t. 9:1932.
30

3 1

Rasmussen,

The Netsilik

Eskimos,

ibidem,

t. 8:1931.

DUŃSKIE B A D A N I A

199

ARKTYCZNE

w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a ­
teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów.
Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y
B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s ­
k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o ­
n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy:
miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych
g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r ­
sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u
i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u
są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e ­
dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho­
wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a ­
żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska
starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw­
skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż­
szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast
mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej
z Eskimosami L a b r a d o r u .
32

Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony
zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r )
i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a ­
m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół­
nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ
wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych
g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar­
dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania
na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do­
chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza
lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się
umiakami,
p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do­
m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a
wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów.
Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka­
jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i .
W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się
na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y ­
marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc
3 2

Rasmussen,

Eskimos,
culture

ibidem,

of the Iglulik

tamże, t. 5:1929.

Observations

t. 7:1929; Iglulik
Eskimos,

on

the

Intellectual

and Caribou

tamże;

Eskimo

Culture
texts,

B i r k e t - S m i t h ,

The

of

the

tamże;
Caribou

Caribou
Intellectual
Eskimos,

200

MAREK ARPAD

KOWALSKI

obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie
i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u ­
r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była
k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w .
Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań­
s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew­
ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą
liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej
Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa
p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a ­
m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto­
wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość
znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad­
nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód,
wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy
wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b
życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o ­
rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n ­
l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi
północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper
czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie
fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a ­
lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo­
stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a
wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ­
towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u .
3 3

34

H. L i n d ó w ,
A a r s k r i f t " , 1924.
3 3

Blandt

Eskimoerne

i Labrador,

„Det

gronlandske

Selskabs

B i r k e t - S m i t h , The Eskimos,
i t e g o ż , The question
of the origin of
Eskimo
culture:
a rejoinder,
„The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11,
Kystog Indlandskultur
i det arktiske,
„Geografisk
T i d s k r i f t " , t. 23:1916;
S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes
Indvandring
i Gronland,
„Meddelelser o m
G r e n l a n d " , t. 26:1904.
3 4



Item sets

Etnografia Polska

Media

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/689.pdf