-
Title
-
Wędrówki pasterskie w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.227-231
-
Creator
-
Kopczyńska-Jaworska, Bronisława
-
Date
-
1961
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:445
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:489
-
Text
-
BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA
WĘDRÓWKI PASTERSKIE W BESKIDZIE ŚLĄSKIM
Szałaśnictwo, czyli wysokogórski wypas owiec, od ponad pięćdziesięciu lat jest
przedmiotem zainteresowań n a u k o w y c h P o c z ą t k i szalaśnictwa w Karpatach
Polskich łączone są przez historyków osadnictwa z kolonizacją wołoską. Tą też
kolonizacją tłumaczy się cały szereg podobieństw w kulturze ludowej Karpat w ogóle,
a w gospodarce pasterskiej w szczególności .
Cechą charakterystyczną pasterstwa wysokogórskiego są sezonowe wędrówki
z inwentarzem w odległe nieraz okolice celem znalezienia terenów wypasu. Mecha
nizm tych wędrówek oraz zasięg przestrzenny jest od dawna przedmiotem szczegól
nego zainteresowania antropogeografów . W pasterstwie polskim powszechnie
spotykamy jednorazowe wędrówki w góry na pastwiska letnie. Na jesieni stada
wracają do wsi, gdzie spędzają zimę. Jeżeli gospodarka pasterska odgrywa rolę
dominującą, jak np. w niektórych okolicach Rumunii, pasterze ze stadami schodzą
w zimie na niziny, gdzie łagodniejszy klimat pozwala na wypas .
W początkowej fazie osadnictwa wołoskiego prawdopodobnie i w Polsce pas
terze w zimie schodzili z gór daleko na Pogórze . W ciągu lat wędrówki te uległy
prawie całkowitemu zanikowi, zachowując się jedynie na Śląsku Cieszyńskim.
2
3
4
5
1
Przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim znajduje się w pracy:
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały
Etnograficzne", t. 8 - 9 : 1950-1951, s. 157-181.
Zagadnienie kolonizacji wołoskiej zostało opracowane w licznych publikacjach. Należy
wymienić z nich: K . D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich, [w:] Pamiętnik V
Zjazdu Historyków Polskich. Referaty, t. 1, Lwów 1930, i odb.; S. Szczotka, Studia z dziejów
prawa wołoskiego, [w:] Z dziejów chłopów w Polsce, Poznań 1951, s. 193—279.
L . Sawicki, Wędrówki pasterskie w Karpatach, „Sprawozdania z posiedzeń TNW", R. 4:
1911 z. 6; Z. Pacewiczowa, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8:
1930, s. 92 —121; W. Kubijowicz, Główne typy pasterstwa w Polsce, „Sprawozdania zczynności
i posiedzeń PAU", t. 31: 1926, s. 10-12.
E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales,
[w:] Zu Friedrich Ratzels Gedaechtnis, Leipzig—Saale 1904, s. 237 mapa; Т. Herseni, L'organisation pastorale en Roumanie, „Archives pour la Science et la Reforme Sociales X I I I Année",
Bucarest 1936, s. 1-15.
Dobrowolski, /. с, s. 141.
2
3
4
е
5
BRONISŁAWA
228
KOPCZYŃSKA-IAWORSKA
Temu mało znanemu reliktowi dawnej gospodarki pasterskiej chcieliśmy poświęcić
ten przyczynek .
Na Śląsku właściciele pastwisk i owiec wiosną organizują szałasy. Na ogólnym
zebraniu wybierają spomiędzy siebie gospodarza zwanego sałasznik, który obowią
zany jest znaleźć i umówić pasterzy, kontrolować pracę na szałasie, pilnować podzia
łu sera itd. Do niego też należy ustalenie dnia wyjścia na szałas. W dniu tym, zwykle
w połowie maja, odbywa się mieszanie owiec. Gospodarze przyprowadzają je na
pastwisko i ustalają tam podział i kolejność odbierania sera oraz podział kosztów
związanych z prowadzeniem wspólnej gospodarki .
Okres wypasu na szałasach śląskich obejmuje 19—20 tygodni, kończąc się w dru
giej połowie września. W dniu rossadu, zazwyczaj na św. Michała (29 IX), gos
podarze przychodzą na szałas i zabierają swoje owce do wsi. Tutaj pasą się one na
gruncie, czyli na polach ornych, z których uprzątnięto plony. Przez noc owce stoją
w stajni lub w owczarni.
Nadchodzi zima, śnieg i mrozy uniemożliwiają wypas koło domu. Małe zasoby
siana nie starczą do wiosny. Wobec tego gospodarze po Wszystkich Świętych wysy
łają pasterzy z owcami na doły. Pasterze biorą owce od kilku gospodarzy
(ok. 100—150 sztuk). Rozpoczyna się jesienna wędrówka.
Dzisiaj wypasają na ogół pasterze zawodowi zatrudnieni latem na szałasach.
Przed czterdziestu laty byli to często synowie gospodarzy, którzy paśli przede
wszystkim owce własne. Bogatsi gospodarze, gdy nie mieli syna, najmowali do
owiec owczarza. Umowy z pasterzami zawierali po Nowym Roku. Za swą pracę
dostawał on wynagrodzenie roczne unormowane tradycją: od każdych 10 wypasa
nych owiec jednego baranka, oprócz tego wełnę z jednej owcy (owce strzyże się
na Śląsku dwa razy do roku), 2 siągi sukna (jedną jasnego na spodnie, tzw. wałaszczioki, i jedną ciemnego na gunię), 2 koszule, 2 pary kierpców i wyżywienie. Owczarz
zajmował się owcami przez cały rok, a za okres letni, kiedy był z owcami na szałasie,
dostawał dodatkowo ser, podobnie jak i pasterze najęci do pracy na szałasie tylko
w sezonie letnim. Obecnie służących nie ma i pasterzowi idącemu na doły płaci
się za wypas po 25 zł od owcy.
Przed ostatnią wojną z Wisły wędrowali owczarze do wsi: Godziszów, Kostkowice, Wilamowice, pow. Cieszyn, i do Pawłowic, pow. Pszczyna. Z Brennej
6
7
8
6
Wędrówki pasterskie znane z tradycji opisałam m. in. w pracy Gospodarka pasterska w Bes
kidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 , Łódź—Lublin 1950—1951, s. 248-250;
ponadto część materiałów z terenów polskich dał w swym artykule J. Śtika, Salasnické zimovani
dobytka na TéSinsku, „Radostna zeme", t. 11: 1959 nr 2, s. 33 — 37.
Wyprodukowany na szałasie ser dzieli się pomiędzy gospodarzy przede wszystkim w stosunku
proporcjonalnym do ilości oddanych na szałas owiec. Owce na szałasie pasą i doją wynajęci owcza
rze. Oni też wyrabiają sery przy pomocy gospodarzy. Pasterze za swoją pracę otrzymują ser w okreś
lone dni tygodnia. Dokładny opis organizacji i gospodarki pasterskiej na Śląsku znajdzie czytelnik
w cytowanej powyżej pracy autorki.
8 Siąga = 1,74 m.
7
229
WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM
Rybnik
Żory
t
Г»
г*
О
4>
PASTERSKIE WEDROVKI
ZIMOWE
Skala
—.«"*^Г.
1=400 000
kierunek wedrdwki
granica państwa
grgnica województwa
