http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4893.pdf
Media
Part of Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52
- extracted text
-
N
E
K
R
O
L
O
G
„Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Ewa Fryś-Pietraszkowa
23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków
W dniu 14 lutego 2008 r. zmarła w Krako
wie w wieku 73 lat dr Ewa Fryś-Pietraszkowa,
wybitny znawca polskiej sztuki ludowej. Uro
dziła się 23 lipca 1934 r. w Andrychowie, gdzie
w 1951 r. zdała maturę w 11-letniej szkole ogól
nokształcącej. Jesienią tego roku rozpoczęła
studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w po
wstałym kilka lat wcześniej Studium Historii
Kultury Materialnej. Wprawdzie chciała dostać
się na historię sztuki, jednak ze względu na
ograniczoną liczbę miejsc, jej i kilkunastu innym
studentom zaproponowano po zdaniu egzami¬
nów wstępnych, zmianę obranej specjalności.
W ciągu pierwszych dwóch lat studiów stu¬
denci mogli wybierać specjalizację (archeologia
Polski, archeologia śródziemnomorska i etno¬
grafia). Ewa myślała początkowo o wyborze
archeologii (brała udział w powierzchniowych
badaniach archeologicznych) lub etnografii. Za
decydował kontakt z Pracownią Badania Sztuki
Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kiero
wanej przez prof. Romana Reinfussa. Problematyka badawcza Pracowni była bliska jej zaintereso
waniom. Tak więc z pełnym przekonaniem wybrała etnografię, dając się poznać jako doskonały
terenowiec, sumienny i dociekliwy badacz oraz prawdziwy znawca sztuki ludowej. Będąc jeszcze
na ostatnim roku studiów została zatrudniona 1 kwietnia 1955 r. we wspomnianej Pracowni, która
w ciągu 50-letniego istnienia zmieniała kilkakrotnie swoją nazwę (pod koniec działania był to:
Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, zlikwidowany ostatecznie w 1997 r.).
Garncarstwo ludowe i jego estetyczne walory były szczególnym przedmiotem jej zainteresowania
i jednocześnie tematem pracy magisterskiej pt. Garncarstwo w zachodniej części województwa
krakowskiego, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i obronionej 24 czerwca
1955 r. Tej tematyce pozostała wierna do końca. Z czasem też stała się wybitnym znawcą tej dzie
dziny sztuki ludowej, która była też przedmiotem jej pracy doktorskiej pt. Ośrodek garncarski
w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, obronionej w 1966 r.
na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Promotorem był prof. Roman Reinfuss.
Praca uzyskała wyróżnienie w konkursie im. W. Rzymowskiego i ukazała się drukiem pod tym
samym tytułem w 1973 r. Pracownia Badania Sztuki Ludowej PAN, w której Ewa przepracowała
42 lata była kierowana od 1946 r. przez prof. Reinfussa, który opracował szeroki program badań
nad genezą i historią polskiej sztuki ludowej, zarówno tradycyjnej, jak i współczesnej. W ich
trakcie systematycznie gromadzono materiały ze wszystkich dziedzin plastyki w całym kraju.
W latach 1949-1962 organizowano całomiesięczne obozy naukowo-badawcze, a od 1979 r. już tylko
156
NEKROLOG
badania penetracyjne w małych grupach. Ten sposób poszukiwań terenowych zapewniał stały kon
takt z twórczością artystów ludowych, a dokumentacyjne wyjazdy po Polsce, często w ciężkich
warunkach i niewygodach traktowane były przez Ewę jako interesująca przygoda. Dowodem może
być znaleziony w spuściźnie Ewy jej rękopiśmienny tekst „małej encyklopedii etnograficznej"
z humorem opisujący terenową pracę etnografa.
Garncarstwo ludowe, jego technika, walory artystyczne wyrobów, jak i garncarze - twórcy
ludowi od studiów uniwersyteckich były podstawowym przedmiotem jej zainteresowań. Odzwier¬
ciedlają je publikacje (drukowane najczęściej w Polskiej Sztuce Ludowej), referaty wygłaszane na
konferencjach w Polsce i zagranicą oraz udział w konkursach twórczości ludowej w charakterze
jurora oraz liczne kontakty z twórcami ludowymi. Znany był jej serdeczny i życzliwy stosunek do
informatorów, którym starała się nieść pomoc: w postaci paczek z odzieżą, udzielania rad, pomocy
w wyborze szkoły dla ich dzieci, itp. Ewa potrafiła jechać całą noc pociągiem, aby uczestniczyć
w ważnych dla informatorów wydarzeniach, radosnych bądź smutnych. Z końcem 1980 r. po przejś¬
ciu prof. Reinfussa na emeryturę objęła kierownictwo Pracowni, pełniąc funkcję kierownika do
31 grudnia 1997 r., kiedy to Pracownia uległa likwidacji. Niezwykle ciekawe i bogate Archiwum,
gromadzące teksty wywiadów i obserwacji, materiały graficzne, hafty, malowanki, odbitki foto¬
graficzne, zostało wówczas przekazane Muzeum Etnograficznemu im. S. Udzieli w Krakowie (zob.
Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, Polska Sztuka Ludowa, R. 34,
1980, nr 3-4). Poza garncarstwem interesowała się zdobnictwem w meblarstwie i kowalstwie oraz
urządzeniem wnętrz mieszkalnych stopniowo rozszerzając tematykę badań także o strój i tkaninę
(zob. np. Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu
gorlickiego, red. R. Reinfuss, Kraków 1965, s. 57-72). W prowadzonych przez wiele lat badaniach
dokumentacyjnych fascynowały j ą szybko następujące zmiany w tradycyjnej wytwórczości arty¬
stycznej mieszkańców wsi. Do planowanej, choć nie zrealizowanej, pracy zbiorowej o tradycyjnej
sztuce ludowej Podlasia, miała napisać o ludowych tkaninach. Wyniki badań zreferowała w Komisji
Etnograficznej PAN w Krakowie (Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie
tkaniny podlaskiej, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział Kraków 1988,
s. 31-32). Włączyła się w prowadzone w latach 1991-1994 przez Pracownię Etnologii Instytutu
Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie badania monograficzne na Podhalu. Opracowała wspólnie
z Alicją Małetą zagadnienia rzemiosła i przemysłu wiejskiego w wydanej w 2000 r. pracy pod
redakcją Danuty Tylkowej Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi.
Własne materiały terenowe i zgromadzone w Archiwum Pracowni Ewa wykorzystała w wygła¬
szanych a następnie publikowanych referatach . W dniach 6-11 września 1981 r. brała udział
w międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa, zorganizowanym przez Muzeum Etno¬
graficzne w Kittsee w Austrii z referatem pt. „Die gegenwärtige Situation der Hafnerei in Polen".
W Kolonii natomiast w dniach 5-9 X 1987 r. uczestniczyła w posiedzeniu Niemieckiego Towarzy¬
stwa Etnologicznego prezentując „poster" na temat zmian w stroju i przemyśle tekstylnym w środ¬
kowej Polsce od drugiej połowy X I X w. Za pracę tę otrzymała jedną z kilku przyznanych tam
nagród. Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna bogato ilustrowana, niezwykle cenna publika¬
cja, Sztuka Ludowa w Polsce (Warszawa 1988) współautorstwa Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz Anny
Kunczyńskiej i Mariana Pokropka, nagrodzona nagrodą zespołową I I stopnia Ministra Kultury
i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. Od końca
1
1
M.in. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach pol
skich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów
21-23IX1993,
Rzeszów 1994, s. 15-19; Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne,
[w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, red. J. Wyrozumski,
Kraków 1996, s. 325-336; Portret ludowego artysty na tle wsi, [w:] Ogród spustoszony. Kontynua
cja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowa
nej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków 1995, s. 35—10.
NEKROLOG
157
lat 1990. dużo czasu i serca poświęciła seryjnej publikacji wydawanej przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której pierwszy tom
ukazał się w 2002 r. pod redakcją Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej i Anny
Spiss. W 2007 r. wyszedł tom drugi pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej i A. Spiss. Nad tomem
trzecim z zapałem i energią Ewa pracowała do ostatniej chwili, jeszcze trzy tygodnie przed śmiercią
zbierając materiały do następnych biogramów. Redakcji tego tomu podjęła się dr Anna Spiss
jako tomu poświęconego Ewie. W latach 1980. opracowała 26 biogramów do planowanego przez
Fundację Kultury Wsi Słownika twórców ludowych.
Jej cechy osobowościowe, jak sumienność, życzliwość, łatwość nawiązywania kontaktów a przede
wszystkim dogłębna wiedza etnograficzna z zakresu ludowej wytwórczości artystycznej sprawiały,
iż była zapraszana najczęściej jako przewodnicząca jury do konkursów garncarstwa, kowalstwa
i zdobnictwa w drewnie, organizowanych przez Wydział Kultury i Sztuki Rady Narodowej w Kra¬
kowie, konkursów szopek krakowskich organizowanych corocznie przez Muzeum Historyczne
w Krakowie (w 2002 r. odbył się 60. jubileuszowy konkurs) oraz powiatowych przeglądów twórczości
artystycznej i zespołów kolędniczych. Od 1967 r. współpracowała z Myślenickim Ośrodkiem Kul¬
tury, udzielając merytorycznych konsultacji i porad. W latach 1971-1989 czynnie uczestniczyła
w przedsięwzięciach „Cepelii". W okresie od 1993 do 2002 r. była rzeczoznawcą Krajowej Komisji
Artystycznej i Etnograficznej przy Fundacji „Cepelia". W uznaniu zasług Zarząd Fundacji odzna¬
czył j ą w 1999 r. medalem 50-lecia „Cepelii". Współpracowała z licznymi radami muzealnymi
i towarzystwami, z których wymienić można m. in.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (od 1953 r.,
w 2003 otrzymała tytuł członka honorowego), Komisję Etnograficzną PAN - Oddział w Krakowie
(od 1973; wiceprezes 1993-1996), Radę Muzealną Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Kra
kowie (2004-2008), Rada Muzeum Tatrzańskiego im. Dr Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
(1994-2008), Radę Naukową Stowarzyszenia Twórców Ludowych (od 1969) i inne.
Ewa opracowała scenariusze i zrealizowała w Krakowie szereg wystaw: Polska sztuka ludowa
- dziedzictwo przeszłości (wspólnie z A. Kunczyńską, 1991 r.), Polska sztuka ludowa w dokumentacji
Instytutu PAN (1988), Wieś polska w rysunkach i temperach Marii Czarneckiej (2005). Była także
autorką koncepcji wystawy: Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło (2003).
Ewa i jej koleżanki z Pracowni były aktywne w krakowskiej NSZZ Solidarność, zwłaszcza
w stanie wojennym, tworząc nieformalną „Firmę", zajmującą się wyrobem bibułkowych kwiatów,
malowaniem guzików z symboliką patriotyczno-religijną, dzianiem szydełkiem lub na drutach
galanterii, itp. Uzyskane ze sprzedaży pieniądze przeznaczane były dla represjonowanych rodzin,
które pozostały bez środków do życia. Akcja ta z czasem objęła osoby z innych placówek nauko¬
wych Krakowa, umożliwiając niesienie pomocy większej liczbie potrzebujących.
W ostatnich latach, zwłaszcza po przejściu w 1994 r. na emeryturę, Ewa włączyła się w działal¬
ność popularyzatorską w Towarzystwie Miłośników Andrychowa, jej rodzinnego miasta, z którym
związana była przez działalność rodziny ojca Franciszka, wice-burmistrza Andrychowa (1935-1939)
i mistrza piekarskiego, prowadzącego rodzinną piekarnię założoną jeszcze w 1877 r. W cyklu „Moja
Mała Ojczyzna" zorganizowała i konsultowała wystawy oraz wygłaszała referaty, m.in. na temat
historii andrychowskiego garncarstwa, młynarstwa, piekarstwa i tradycji rzemieślniczych. Groma
dziła materiały archiwalne nt. działającego tam od końca X V I I I w. ośrodka garncarskiego i komple¬
towała kartotekę garncarzy. Wyniki swoich poszukiwań relacjonowała w miejscowej prasie (Nowiny
Andrychowskie). W ostatnich latach większość czasu spędzała w tym mieście troskliwie pielęgnując
chorą matkę, która w 2008 r. skończyła 99 lat.
Za swoją owocną i wszechstronną pracę została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Od¬
rodzenia Polski (1989 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1979 r.), medalem i nagrodą Oskara Kolberga
(1997 r.), odznaką „Zasłużony Działacz Kultury" (1982 r.), złotą odznaką „Za zasługi dla Ziemi
Krakowskiej" (1989 r.).
W 1960 r. zawarła małżeństwo z Edwardem Pietraszkiem (1928-2004), socjologiem, etnogra¬
fem, historykiem, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego i dyrektorem Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, zakończone w 1967 r. rozwodem. Małżeństwo było bezdzietne.
158
NEKROLOG
W dniu 17 lutego 2008 r. Ewa została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ko
munalnym w Andrychowie. Odeszła od nas niezwykle serdeczna i życzliwa Przyjaciółka zawsze
śpiesząca radą i pomocą, pełna pasji zawodowej i radości życia. Lubiła podróże, do których zawsze
była dobrze przygotowana. W zimie jeździła na nartach nie tylko w Tatrach, ale i w Alpach francus
kich i włoskich, w maju 2007 r. odbyła ostatnią podróż do Izraela i Petry w Jordanii, która była
marzeniem jej życia. Planowanych na 2008 r. podróży zagranicznych nie zdążyła już zrealizować.
Jej obecność i przyjaźń była niezwykle cennym darem dla tych, których nimi obdarzyła. Nie¬
oczekiwana śmierć w pełni sił twórczych i w obliczu planów na przyszłość stanowi niepowetowaną
stratę zarówno dla nauki, jak i przyjaciół.
Olga Goldberg-Mulkiewicz,
Zofia Szromba-Rysowa