http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4216.pdf
Media
Part of Eugeniusz Frankowski 1884-1962/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4
- extracted text
-
EUGENIUSZ
FRANKOWSKI
1884-1962
Dnia 8 lutego 1962 roku, po dłuższej chorobie,
zmarł w Poznaniu prof, d r Eugeniusz Frankowski,
emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu i m .
Adama Mickiewicza w Poznaniu, światowej sławy
badacz, znawca i teoretyk sztuki ludowej.
\
)
Eugeniusz Frankowski urodził się w Siedlcach
21 listopada 1884 r. Był synem notariusza, p r a w n i k a socjologa, Władysława Frankowskiego
i Ludwiki
z Kozłowskich.
Do szkoły rosyjskiej uczęszczał w Siedlcach, skąd
w r o k u 1902 został wydalony z „Wilczym b i l e t e m "
га walkę o szkołę polską. Przeniósł się następnie do
szkoły w Żytomierzu, skąd też został wydalony
z klasy V I I I w 1905 r. za udział w rewolucji. Szkołę
średnią ukończył w roku 1907, zdając egzamin doj
rzałości w p o l s k i m gimnazjum w Siedlcach. W l a
tach 1907—1911 studiował na Uniwersytecie Jagiel
lońskim w K r a k o w i e na Wydziałach przyrodniczym
i medycznym. W latach 1911—1914 i 1921—1922 był
asystentem katedry antropologii U . J . w Krakowie.
W r o k u 1921 n a tymże Uniwersytecie doktoryzował
się z archeologii i antropologii u prof, d r a W. Demetrykiewićza. W m a r c u 1922 r. habilitował się
z etnografii i etnologii n a Uniwersytecie Warszawskim u prof, d r a L u d w i k a Krzywickiego.
Prof, d r F r a n k o w s k i w latach 1922—1928 j a k o do
cent prowadził wykłady zlecone i seminaria z etno
grafii i etnologii na Uniwersytecie
Warszawskim.
25 maja 1926 r. został mianowany profesorem nad
zwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego, a 30 k w i e t
nia 1948 r. —• profesorem zwyczajnym
etnografii
i etnologii tegoż Uniwersytetu. W okresie okupacji
niemieckiej o d września 1939 do sierpnia 1944 r.
prowadził w zakresie tajnego nauczania wykłady
i seminaria z etnografii Polski i etnologii ogólnej
oraz muzeologii. Od 1 listopada 1944 do 30 marca
1945 r. był nauczycielem
geografii
i arytmetyki
w Szkole Rolniczej w Koszarach (pow. limanowski).
Od 1 września I960 r. Prof. F r a n k o w s k i przeszedł
na emeryturę specjalną z tytułu szczególnych zasług
dla PRL.
Prof. F r a n k o w s k i rozpoczyna badania antropolo
giczne i etnograficzne n a d góralami p o l s k i m i w l a
tadh 1910-41914 w r a z z prof. J . Talfco-Hryncewiczem,
którego był asystentem. W t y m też okresie prowadzi
badania n a Polesiu i północnym Wołyniu, zbierając
bogate materiały ilustracyjne do w i e l u zagadnień do
tyczących tych terenów. Opierając się na materia
łach z badań rozpoczyna publikacje \ W r o k u 1914
wyjeżdża na sześć l a t n a badania do Hiszpanii, Por
tugalii i K r a j u Basków. Później powraca jeszcze
k i l k a k r o t n i e na te tereny n a badania — w latach
,1929, 1930, 1932, 1935 i 1937/30. Publikacje dotyczące
zagadnień archeologicznych, etnograficznych i etnolo
gicznych Półwyspu Iberyjskiego i K r a j u Basków dały
M u światową sławę , a pionierskie prace n a d sztuką
* E. Frankowski, Krajobrazy
Wołynia, „Ziemia",
1913, S. 2:2—26, ryc. 3, mapka; tenże, Jak lud nasz
oświetlał chaty, „Ziemia", ,1913, s. .164—166, ryc. 10;
tenże, Z Polesia Wołyńskiego, „Ziemia", 1914, s. 165'—
156, 165—<168, 183^-186, 196—197, ryc.
E. Frankowski, L a łucha entre eł hombre у los
espirittus molos por la posesion de la tierra у sa
usufructo,
„Boletin de l a Real Sociedad Espanola de
Historia Natural.", M a d r i d 1916, t. X V I ; tenże, Los
signos quemados у esquilados sobre los animales de
tiro de la Peninsula
Iberica,
„Memoria de l a Real
Sociedad Espanola de Historia 'Natural.", M a d r i d
1916, n r 5, t . X , s. 267^309, i l . ; tenże, As canvas
e jugos Portugueses
de jungir
os bois pelo
cachaso,
„Terra Portuguese", Lislbona 19Щ n r 2, s. 1—46,
i l . 24; tenże, Relato de exploraciones
en las Provincias
Vasaongadas, „Boletin de l a Real Sociedad Espanola
de Historia N a t u r a l " , M a d r i d 1917, t . X V I I ; tenże,
Horreos
у palafitos
de la Peninsula
Iberica.
Junta
para amplacion
de estudios e investigaciones
cientificas, „TrabajoS de l a Comision de
Investigaciones
Paleontologicas у FrehistOricaS", M a d r i d 1918, n r 18,
s. 1'—il'60, tabl. 23, f i g . 9 1 ; tenże, As cabeceiras de
sepultura e as suas tramsformacóes, „Terra Portugue
sa", Lislbona 191®, n r 25; tenże, Polonia у su mision
en Europa, „Boletin de l a Real Sociedad Geografica",
M a d r i d 1919; tenże, Estełas discoideas de ła Peninsula
Iberica. Junta para Ampiłacioń de Estudios
e Inve
stigaciones
Cientificas,
„Oomisión de Investigaciones
Paleontologicals у Prehisltoricas", M a d r i d 1920, Me
m o r i a n r 25, s. 1—192, tabl. X , ryc. 76, mapa; tenże,
Las necesidades mas urgentes de łas ciencias
antropołógicas en Espana, „Boletin de l a Real Sociedad
Espanola de Historia Natural.", M a d r i d 1920, t. X X ,
s. 117—122; tenże, Sisternaitizacion
de los ritos usados
en łas ceremonias
populates,
„Eusko-Ikaslkunza So
ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920; t e n
że, Los metodos de la Etnologia,
„Publ. de l a So
ciedad de Estudios Vascos", San Sebastian 1920;
tenże, A ca baca, „Trabalhos d a Soeiedade P o r t u
guesa de Antropologia et Etnologia", Porto 1931,
t. V I I , s. 1—24; tenże, Eł arte popular Vasco, „Congreso de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza", San
Sebastian 1935.
2
2
249
pierwotną i współczesną ludową kulturą materialną
i kulturą duchową l u d u hiszpańskiego i portugal
skiego spowodowały powołanie Profesora F r a n k o w
skiego na członka licznych akademii i towarzystw
naukowych .
3
PO powrocie do Polski obejmuje w r o k u 1922
k i e r o w n i c t w o Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
Dyrektorem tegoż Muzeum pozostaje do września
1939, to jest do c h w i l i zniszczenia Muzeum przez
poCiski n i e m i e c k i e . W latach 1922—119Э9 Prof. F r a n
k o w s k i jest współredaktorem „Ludu", redaguje też
prace I n s t y t u t u Etnologii Uniwersytetu Poznańskie
go. W tymże okresie jest k i e r o w n i k i e m Polskiego
B i u r a Etnologiczhego przy Muzeum Etnograficznym
w WarszaWie. Po w o j n i e zostaje współredaktorem
Prac Etnologicznych P T L i A t l a s u Polskich Strojów
Lu'ddwych oraz Etnograficznej B i b l i o t e k i Muzeolo
gicznej.
4
*
Niezmiernie
szerokie
zainteresowania
naukowe
Prof. Frankowskiego można by w dziedzinie etnografii
podzielić n a pewne działy. Na pieirwszym miejscu
należałoby wymienić Jego zainteresowania sztuką
ludową, n a d r u g i m —• kulturą materialną, n a trze
cim — zainteresowania kulturą duchową <główhie
magią i obrzędowością ludową). Trzeci dział pozo
staje w bardzo b l i s k i m związku z badaniami nad
sztuką ludową.
Nie należy też pomijać zainteresowań muzeolo
gicznych Profesora, t a k teoretycznych j a k i prak
tycznych
(technika ekspozycji), rozwijanych przez
18 l a t n a stanowisku d y r e k t o r a Muzeum Etnograficz
nego w Warszawie. Z pracami w dziedzinie muzeal
n i c t w a łączą się ściśle zainteresowania fotografiką
naukową i dokumentarną . Prof. F r a n k o w s k i pod
kreślał zawsze (choć sam bardzo dobrze i szybko
rysował), iż „żaden najpoprawniejszy rysunek n i e
może być porównany j a k o dokument n a u k o w y z do
brze w y k o n a n y m Zdjęciem f o t o g r a f i c z n y m " . Stąd
też zwracał zawsze niezmiernie baczną uwagę na
poprawne w y k o n y w a n i e zdjęć poszczególnych bada
nych obiektów, i c h wielostronne ujęcie, a przy fo
tografowaniu narzędzi — n a wykonanie zdjęć na
rzędzi w i c h f u n k c j i . Również kierując pracami
Swych uczniów stale kładł nacisk na stosowanie pra
widłowej dokumentacji fotograficznej.
5
e
7
Człohek-korespondent Król. A k a d e m i i H i s t o r i i
w Madrycie 1918, członek-korespondent Król. A k a
demii Galicyjskiej w L a Cbruna 1919, członek-koresp.
Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie 1918,
członek-korespondent
Portugalskiego
Towarzystwa
A n t r o p o l o g i i i Etnologii w Porto 1918, człohek-korespohdent Portugalskiego Towarzystwa
Etnografii
i Archeologii w Lizbonie 19119.
W katastrofie Muzeum utracił Prof. F r a n k o w
ski znaczną Część Swoich materiałów z badań, p r a w i e
cały dorobek życia, przygotowane do d r u k u prace
i wielką ilość pieczołowicie zebranych eksponatów.
Zniszczenie Muzeum Etnograficznego w Warszawie
było największym ciosem w życiu Prof. F r a n k o w
skiego.
E. F r a n k o w s k i , Zbiory
etnograficzne
w Pol
sce I. „Lud", L w ó w 1922, t . X X I , s. 40—50; tenżey
3
4
5
250
W dorobku n a u k o w y m Prof. Frankowskiego na
pierwsze miejsce wysuwają się praCe poświęcone
sztuce ludowej w e Wszelkich j e j przejawach, zwią
zanych z c y k l e m dorocznym i cyklem życia człowieka
wraz z t y m wszystkim, co człowieka otacza. W po
glądach n a sztukę ludową Prof. F r a n k o w s k i skłaniał
Się k u psychologizmowi, z t y m jednak, że zawsze
podkreślał wyraźnie, iż w badaniach nad sztuką l u
dową, pojętą zawsze Wielostronnie, musi się pamiętać
0 aspekcie historycznym. Swoje poglądy podał w roz
prawie o sztuce ludowej , określając j e j a k o „próbę
teorii f o r m y i emocji".
Streszczając SWe poglądy Prof. F r a n k o w s k i pisał:
„Sztuka jest przejawem poczucia piękna, które jest
organiczną Częścią duszy ludzkiej. Jest ona bogac
t w e m i radością Wszystkich członków gromady współ
żyjącej, ale j e j twórcami są t y l k o t y p y twórcze.
Piękno, które nie zha rozwoju w czasie i przestrze
n i , może się przejawiać w myśli, słowie i uczynku,
w samym człowieku l u b w jego dziełach. Forma
dzieła sztuki jest zewnętrznym wyrazem jego prze
znaczenia i treści. Forma wyrobów l u d z k i c h uzależ
niona jest o d materiału i techniki, które kształtują
formę i Wpływają n a stopień zmienności jej treści.
Z zagadnieniem f o r m y i materiału nierozerwalnie
związanym pozostaje zagadnienie b a r w y i ornamen
tu. Ornament, który r y t m i c z n i e wiąże się z formą,
jest przejawem głębokich wartości piękna. Dążąc dó
w y r a z u czystej r y t m i k i dzieło sztuki może docierać
d o głębi twórczych złoży naszej jaźni, do źródeł
emocji, wyładowywać j e i rzutować n a świat otacza
jący, wyrażając j e w Czterech w y m i a r a c h czasu
1 przestrzeni."
Powyższe krótkie podsumowanie obszernego a r t y
kułu nie może oczywiście przedstawiać całokształtu
emocjonalnej teorii sztuki (nie t y l k o sztuki ludowej),
której to teorii tWórcą był Prof. F r a n k o w s k i .
Rolę czynnika emocjonalnego w sztuce ludowej
podkreślał Prof. F r a n k o w s k i także w Swych wcze
śniejszych pracach, wydawanych w języku hiszpańskilm .
N a temat sztuki ludowej wypowiadał się Prof.
F r a n k o w s k i na konferencji w Jadwisinie, stwier
dzając, że należy traktować sztukę j a k o „moment
biologicznego wyładowania fizjologicznego i psycho
logicznego". „Trzeba dać kulturę l u d o w i , a wtedy
zobaczymy, że te tradycje, które tkwią w n i m i w nas,
8
8
10
Le musee ethnagraphiąue
Paris 1928, n r 5.
de Varsavie,
„Muselon",
E. F r a n k o w s k i , Fotografia
w
ludoznawstwie,
„Ziemia", Warszawa 1922, V I I , s. 100—111.
6
,
E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi
w Polsce, W y d . Inśt. Etnologii U. P., Poznań 1929,
n r 1, s. 22.
7
E. Frankowski, Sztuka ludowa, „Wiedza o Pol
sce", t. I I I , s. 3415H-4I16, talbl. X X X I I , i l . 129.
8
8
E. F r a n k o w s k i , Sztuka
ludowa, cyt. wyd., s. 416.
io Ę Frankowski, Estelas discoideas de la Penin
sula Ibćrhcn, „Memorias de l a Comisión de Investigaciones Paleonltológicas у Prehistóricas", M a d r i d
1920, n r 25, s. 192, rye. 72, tabl. X , bibl., mapa.
znajdą swój w y k w i t i przejawy w w a r u n k a c h prze
żyć, które są nieodzowne d l a wytworzenia p r a w d z i
wej s z t u k i . " Profesor zajimował się aż do końca
SWego życia zagadnieniami, związanymi z metodo
logią badań n a d sztuką ludową .
Sztuką l u d u polskiego interesował się Prof. F r a n
kowski żawSZe Wszechstronnie. Zajmowały go wszyst
kie dziedziny tej sztuki i j e j Wszelkie przejaWy
Duże zbiory materiałów ż tej dziedziny Stracił Prof.
Frankowski w Warszawie W r o k u 11939, lecz pozostało
jeszcze вроГе a r c h i w u m MiSz w p r y w a t n y c h zbiorach.
Profesor zajmował się także sztuką ludową Hisz
panii, Portugalii i K r a j u Basków. Praca o wypala
nych i wystrzygiwanych ozdobach (i znakach) n a skó
rze 'zwierząt pociągowych półwyspu
Iberyjskiego
nie straciła do dziś wartości i aktualności, podobnie
j a k praca opublikowana w języku portugalskim
o zdobionych jarzmach -portugalskich i hiszpań
skich , n i e mówiąc już o szczególnie cennej pozycji
0 nagrobkach człekokształtnych z półwyspu I b e r y j
skiego
i o s t u d i u m o sztuce ludowej Basków .
Zainteresowania Profesora Frankowskiego w dzie
dzinie k u l t u r y materialnej uzewnętrzniły się W ukła
dzie ekspozycji etnograficznej w Muzeum Etnogra
ficznym w Warszawie, a także w pracy o narzędziach
uprawy z i e m i .
Rozpocząwszy badania nakł obrzędowością ludową
w r o k u 1914 , w dalszych studiach dążył P'rof. F r a n
k o w s k i do usystematyzowania obrzędowości ludóWej
w cyklach życia, rodzinnych i d o r o c z n y c h .
W badaniach n a d magią ludową, Profesor intere
sował się procesem myślenia ludów pierwotnych.
W podsumowaniu pracy „Zabiegi magiczne p r z y po
życzaniu, k u p n i e i sprzedaży u l u d u polskiego" pisał:
„Zabiegi magiczne, związane z pożyczaniem, k u p n e m
1 sprzedażą j a k o przejawy tego myślenia wspólnego
1 1
12
14
15
18
17
18
19
20
Рог. B. Urbanowicz, Aktualne
zagadnienia
pla
styki ludowej. Wypowiedzi
na Konferencji
w Jadwisinie, „Polska Sztuka Ludowa", 1921, n r 4—5, s: 146—153.
E. Frankowski, Zagadnienia
metodologii
badań
nad sztuką ludową, „Materiały do Studiów i Dyskusji
z Zakresu Teorii i H i s t o r i i Sztuki, K r y t y k i Artystycz
nej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką", P. I . 'S.,
Warszawa 1951, n r 5, s. 369—382, skrót referatu.
E. F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, cyt. w y d . ; ten
że, Wycinanki
i ich przeobrażenia, „Lud", Lwów 1923,
t. X X I I , s. 82—128; tenże, Krzyże kamienne i domki
drewniane
na cmentarzach
poleskich, „Ziemia", War
szawa 11925, t . X , s. .134—1136, ryc. 4; tenże, Malowan
ki. Sztuka Ludowa w Polsce I, W-wa—Kraków 1928,
plansz 5, n l b . 2; tenże, Wycinanki.
Sztuka
Ludu
w Polsce II, W-wa—Kraków 1928, plansze, s. n l b . 2;
tenże, Les decoupures
de papier. L'art populaire
en
Pologne, W - w a 1928; tenże, Les peintures
decoratives.
L'art populaire
en Pologne, W - w a 1928; tenże, Hafty
kurpiowskie,
„Polska Sztuka L u d o w a " , 1953, n r 6,
s. 382—383, ryc. 13; tenże, Złotogłowie
kaszubskie,
„Polska Sztuka L u d o w a " , 1954, n r 3, s. 148—161,
ilustr. 13, b i b l .
E. Frankowski, Los signos ąuemados у esquilados sobre los animales de tira de la Peninsula
Ibćrica, „Memoria de l a Real Sociedad Espanola de
H i s t o r i a Natural.", M a d r i d 1916, n r 5, t. X , s. 267—
309, i l . 49.
E. F r a n k o w s k i , As cangas e jugos
Portugueses
de jungir os bois pelo cachaso, „Terra Portuguese",
Lisboa, marco de 1916, n r 2, S. 1—16, ilustr. 24.
11
12
13
14
15
wszystkim l u d o m p i e r w o t n y m , nie są czymś wyróżniająco charakterystycznym d l a l u d u
polskiego".
Przyswajanie nauce polskiej osiągnięć zagranicz
nych w interesujących go dziedzinach , j a k również
zagadnień
metodologicznych, jest również zasługą
Prof. Frankowskiego.
W badaniach Wielkopolski Profesor skierowywał
zainteresowania Swych uczniów n a tematy związane
głównie ze sztuką i b u d o w n i c t w e m tego regionu , nie
pomijając zagadnień z dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l
nej .
Prof.
Frankowski
habilitował
T.
Seweryna
i A. Chętnika.
21
22
1
23
*
Profesora Frankowskiego
cechowała niezmierna
sumienność badawcza, dociekliwość, ostrożność i pre
cyzja w w y p o w i a d a n i u sądów, a już w p r o s t wyjąt
kowa skrupulatność w pracach przeznaczonych do
d r u k u . N i e wypowiadał się nigdy, n i e mając bartiao
Szerokich podstaw materiałowych i porównawczych
i Wszelkiej dokumentacji o niezbitej wartości auten
tyzmu. Zasób Jego wiedzy był o l b r z y m i , a zebrane
materiały niejednokrotnie bezcenne.
Jako d a w n y uczeń Profesora Frankowskiego prag
nąłbym podkreślić Jego w i e l k i talent pedagogiczny
i umiłowanie pracy dydaktycznej n a d młodzieżą aka
demicką. Podkreślenie Jego zasług n a t y m p o l u nie
będzie z mojej strony k o n w e n c j o n a l n y m formaliz
mem, leCz stwierdzeniem niewątpliwych faktów. Pro
fesor n i e t y l k o dzielił się z n a m i olbrzymią Swą
wiedzą, lecz żądał od na$ równej sobie dociekKwości
i sumienności w badaniach, nagięcia się d o ścisłości
metody i wszechstronnego ogarniania zagadnień. Pra
cował d l a przyszłości n a u k i w obranym przez siebie
zakresie.
Krzysztof
Wolski
E. Frankowski, Estelas discoideas de la Penin
sula Iberica, cyt. w y d .
E. Frankowski, B I arte popular
Vasco, cyt.
wyd.
E. Frankowski, Sochy, radia, płużyce i pługi
w Polsce, w y d . InSt. Etnologii U . P., Poznań 1929,
n r 1, s. 1-^22, ryc. 33, m a p 2.
" E. Frankowski, Niedziela
Palmowa
w
Kotlinie
Sądeckiej, „Ziemia", 1914, s. 215^-217, ryc. 3.
JO e. FrankoWski, Sistematizacion
de los ritos
usados en las ceremonias
populares, cyt, w y d ; tenże,
Kalendarz
obrzędowy
ludu
polskiego,
„Biblioteka
Regionalna", Warszawa 1928, t. I I , s. 1—80, ilustr.
E. Frankowski, Zabiegi magiczne przy pożycza
niu, kupnie
i sprzedaży u ludu polskiego,
„Lud",
L w ó w 1925.
E. Frankowski, Organizacja
nauki w Hiszpanii,
„Nauka Polska", Warszawa 1931, X I V , s. 213'—262,
i w odbitce; tenże, Etnografia
radziecka,
„Wieś",
1949, n r 26, s. 4—5; tenże, Etnografia
radziecka,
„Lud", Poznań 1952, t . X X X I X , 1948^1951, <druk
19Э2), s. 1—42, i w odbitce; tenże, Etnografia w p i e r u n
szych 12 tomach drugiego wydania Wielkiej
Encyklo
pedii
Radzieckiej,
„Lud", W r o c l a w 1954, X L I , s.
831—84Г7, i inne. Por. też: Las mćtodos de la Etnolo
gia, „Pobl. de l a Sociedad de Estudios Vascos", San
Sebastian 1920.
Por. prace: A. Glapy, S. Błaszczyka, K. Klęsk,
T. Wróblewskiego, M . T a r k i , Z. Wierczyńskiej-Grodedkiej.
18
17
18
21
22
25