http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3598.pdf
Media
Part of Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10
- extracted text
-
TIULOWE
CZEPCE
KURPIOWSKIE'
MARIA
Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był
czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u
l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze
chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l
ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k
kurpiecki
z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części
O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y
pek
kurpiecki
ze
skrzydłami
lub
o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e
Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y
końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y
c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m
i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u .
Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu
oczepin i przechowywała go najczęściej «na
2
t
44
ŻYWIRSKA
śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż
l i w i e bogato zdobiony.
Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e
haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń
twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego
k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po
myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa
s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne
rozłożenie go na płaszczyźnie czepka.
K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem
mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch
części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar
szczonej, p r z y b r a n e j koronkową,
tryfioną
f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł,
obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e .
Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano
3
la
jednocentymetrową listwą płócienną przez którą
p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było
m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer
szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony
wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . T e n
typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę opa
dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno opu
szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano zło-
45
I
żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i
doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i
i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło
głowy tworząc rodzaj z a w o j u .
Cypek
ś l a c h e c k i — to romboidalny ka
wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar
szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y
wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną
dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za
wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o
kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek
z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4
ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob
szyte były również koronką. Czepki te można
było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r
marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do
piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o
b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob
rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go
haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano
do t г у f i e n i a.
T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta
ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę
umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których
było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są
siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка
z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za
szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej,
bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią
gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y
schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o
w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów.
Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y
pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie
twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e
wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa
n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y
przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą
bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę
stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k
zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada
jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć.
Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy
s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym
p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka
t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub
telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e
przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o
t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za
łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i
dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i .
Elementów h a f c i a r s k i c h jest także
niewiele.
Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a
łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l
k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o .
Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i
położonych obok siebie i tworzących różnej sze
rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o
p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l
k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy
48
o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e
iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń
cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y
w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka
rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli
wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e
w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości
t i u l u , powiększała możliwości
kompozycyjne.
N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych,
prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących
do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i
nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u
giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię
t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y
śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł
n y c h trójkątach gwiazdy.
Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej
występował w częściach bocznych ubożejąc k u
środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za
koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę
płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła
hafciarka przez złożenie na d w i e równe części
i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono
w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y
t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y
czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny
m i — były największe i najbogaciej zakompono
wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y
pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją,
n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach
3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na
stępne pola miały także odrębną, choć dużo
uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest
j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia
części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa
m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu
kompozycyjnego
przez odpowiednie
rozmiesz
czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym
kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u
szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y
stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest
szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła
mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h .
W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces
t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę
dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród
badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa
b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują
c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j
n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r
p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j
wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re
p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i
łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt
p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa
mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d -
I
10
nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga
niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i
dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w
został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede
w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie
powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po
wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf
c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i
nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i
prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem
lekkość odpowiadającą t i u l o w i .
I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i
m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o
t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką
linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y
stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio
n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a
ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła
się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o
rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa
modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną,
j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po
zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e
naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o
założenia.
Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo
d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa
czepka obszyta jest inną koronką niż część głów
na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny,
50
10a
rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y
suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów
linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza
część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m
b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny —
w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części
czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające
siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k
w drobnej l i n i i falistej, zamykającej
obwód
mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe
większej. Podane przykłady stanowią przyczy
nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa
i zależności.
Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku
hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po
przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i
zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę
puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny
k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest
podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y
kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się
z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har
monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest
układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j
części
szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są
one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y
załamaniach о с к o, k i e d y w części
poziomej
cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając
11
11a
w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k
g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi.
Przyglądając się uważnie poszczególnym par
t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że
hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma
się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a
ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów
nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To
samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym
drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie
i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku.
Przystępując do wypełnienia haftem części przy
brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf
c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak,
aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od
podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem,
bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc
dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra
m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h
dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k
t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym
a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d
n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa
n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był
cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała
pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a
traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do
d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy
brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku.
Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną,
wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką.
Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz
łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har
m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne
części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę
czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda
j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso
w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na
siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme
t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka
k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska
rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y
czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest
d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak
i haft na głównej części czepka n i e jest zwią
zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k
gdyby
wycinek
z koronki
skomponowanej
w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza,
s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u
pełnie niespodziewanie, często także asymetry
czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u
dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu
tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką.
Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest
k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie
s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną
51
I
świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola
zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące
g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona
z wycinków pasów, jest w zwężających się r o
gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t
k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a .
Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować
uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m
p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ
tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e
środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta
s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu
maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k ,
przypominający
popularne w
hafcie
koszul
z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak
w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość
h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie
dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po
równanie z późniejszym, o przekwitających for
mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie
cego.
Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r
p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków
i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h
pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e
motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest
jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę
na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie
czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y
raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o
o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a
czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć
następny etap r o z w o j o w y .
Tymczasem n i e w i
d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły
haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel
ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym,
czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów,
zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze
wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej
staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y
wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j
haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó
w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej».
H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za
rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze
pek przestał być częścią składową s t r o j u świą
tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m
w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary
czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y
«na śmierć»,
a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h .
Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić
w niezniszczonych domach puszczańskich na
dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki
z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h
starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a .
5
PRZYPISY
czorowa"
') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u
tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy
I n s t y t u t o w i do
opracowania.
twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne,
Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j
wyodrębniają
przez ob. W . Modzelewską
r o w a n y c h bezinteresownie
'-') N a
terenie
duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y
pola.
się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere
giem
przejawów
k u l t u r o w y c h , co
objawia
się
także
*) Salinówką
nazywają
dotychczas
kobiety
miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j ,
żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało
zielonej, szafirowej
się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e
zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie
on we
cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y .
cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o-
l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one
jedna
k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz
czy.
Noszone
są
jedynie
w
d n i świąteczne
czy
uro
czyste.
) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5
) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e -
w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l -
lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o
lek
dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o
w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach»,
O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach
b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat
c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka-
nich form haftu na tiulu.
Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski
52
puszczańskie
w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i
w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep
3
(t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem
i ofia
czepków, z e b r a n y c h
КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И .
В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время
каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром»
обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые
являются подражением покупному кружеву, которым
чепчики,
вышивка
тюль, что является моментом, определяющим отношение народного
отдельно
для
которых
двух
хетского» чепчика.
видов:
рассмотрена
в
чепчика
«кацуром»
с
настоящей статье
и
обшивался
«шля
искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы
Как на характерную черту вышивки актор
шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля
укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство
хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего
и изящество достигались исключительно
при помощи строчки:
последнего не шла по линии требований новой формы, но пере
через отдельные дырочки тюля
несена была с давнишних форм без согласования их с новыми
обычным
продеванием
нитки
с применением небольшого количества
вышивальных
мотивов,
условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по
:!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких
казывают, что
кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче
прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму,
ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось
которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром».
их направление и расположение. Автор замечает, что
«шляхетский»
чепец
не
является
выражением
мотивы
BONNET
DE TULLE, DES
KURPIE
Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des
d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e
noces
d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t
les
jeunes
epousśes
etaient
rituellement
coiffees
d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t
au
t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t
p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e
«matou»
donnśes
p e r m e t t a n t de p r e c i s e r
le
raport entre
l'art
d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i -
«Kurpie»
q u e de cette
le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a
broderie u n point
o b t e n a i t u n effet m e l a n g e
unique,
avec
lequel
on
de richesse et de finnesse.
employant
zigzag,
u n nombre
moulin
a vent,
limits de
etiole
motifs
a plusiers
de
q u i est l e p l u s a n c i e n
broderie:
circonferences,
ne
s'est p o i n t p l i e e
a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e
s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s .
Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements
r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s
d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t
et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r
ni developpement
que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e
reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou».
TULLE KURPIE
I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w
i t was the custom
t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e
festivity,
The
author remarks
bordering
the l o w e r
that
cap a n d t h e « n o b l e » cap.
and
T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em
b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e
richness
design
one t y p e
is a c h i e v e d
passing
with
only
a n d fineness o f t h e
of p o i n t , j u s t b y
the thread t h r o u g h the singular
eye-lets
o f the
tulle.
Very
progres
de d e c a d e n c e d u
the
embroidery
imitate the
v a t i o n h e l p s to e x a m i n e
the «tabby»
nouveaux
ni
p a r t of the «tabby-сар»
machine-made
as r e g a r d s
ne marque
CAP
in
article, separately
«noble»
et n'est q u ' u n e f o r m e
w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d
the present
forme,
et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans
f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s
to « c a p »
avec
c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r
O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e
en
d u b o n n e t «matou»
foreign
t h e designs
of
lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s
elements.
the r e l a t i o n b e t w e e n
The
author compares
obser
popular art
the K u r p i e
e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r
«noble»
one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m
p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w
t h e l i n e of t h e e x i g e n c y
taken
from
the older
of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y
forms
without adaptation
to new
conditions.
T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w
that the
w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t .
few embroidery-designs
«noble-сар»
develop
These elements
m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y
w i t h change
are m u l t i p l i e d
are
used:
the
zigzag,
the
i n r y t h m i c a l arrangements
of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t .
shows
no tendency
o f progress
and
d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар».
53
t