http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/586.pdf
Media
Part of Tadeusz Milewski/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12
- extracted text
-
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A
TADEUSZ M I L E W S K I
1906—1966
Kiedy pisze się o nieżyjącym już uczonym omawia się zazwyczaj jego
dorobek i osiągnięcia naukowe, ocenę charakteru pozostawiając arty
kułom dziennikarskim. Są jednak ludzie, u których nie sposób mówić
o ich twórczości bez nawiązywania do ich osobowości — tak dalece jedno
w y p ł y w a z drugiego i tak nierozerwalnie jedno łączy się z drugim.
Tadeusz Milewski był wielkiej miary uczonym o dorobku naukowym
nie przemijającej wartości, będąc równocześnie typem wszechstronnego
humanisty obdarzonego subtelnym poczuciem piękna, zwłaszcza piękna
słowa. Cechował go przy t y m młodzieńczy entuzjazm i z t y m entuzja
zmem i pasją badawczą oddawał się cały i bez reszty każdemu proble
mowi, jaki w danej chwili' pochłaniał jego uwagę.
Droga naukowa Tadeusza Milewskiego była nader bogata i różno
rodna. Studia uniwersyteckie odbywał we Lwowie, gdzie kształcił się
pod życzliwą opieką prof. Tadeusza Lehra Spławińskiego i tam, w wie
ku 27 lat, habilitował się w zakresie językoznawstwa słowiańskiego.
Bezpośrednio potem przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, z k t ó r y m
związany był aż do śmierci. Niedługo po habilitacji wyjechał na dłuższe
studia do Paryża, gdzie zapoznał się bliżej z językoznawstwem ogólnym.
Po powrocie do kraju rozszerzył habilitację na indoeuropeistykę na pod
stawie pracy o stosunku języka hetyckiego do innych języków indoeuropejskich.
Nadeszły lata I I wojny światowej. Zaraz w pierwszych miesiącach,
jeszcze w 1939 г., Tadeusz Milewski został aresztowany wraz z innymi
profesorami i docentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazł się w wię
zieniu we Wrocławiu, później w hitlerowskich obozach koncentracyjnych
Sachsenhausen i Dachau, gdzie przebywał ponad rok. Ale i w tych
warunkach nie opuszczał go optymizm i pasja poznawcza. Korzystając
z tego, że jego towarzyszami niedoli byli inni uczeni, okres obozowy
zużył na zapoznanie się z językami wschodu muzułmańskiego, co w y -
360
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
bitnie poszerzyło zakres jego wiedzy językowej. W czasie wojny,
szukając w odległej historycznie i geograficznie tematyce przeciwwagi
tego, co nas wówczas otaczało, zainteresował się też po raz pierwszy
amerykanistyką.
Bezpośrednim efektem kontaktów i studiów rozpoczętych w obozie
koncentracyjnym, a kontynuowanych już na wolności w latach okupacji,
było skierowanie się Tadeusza Milewskiego ku zagadnieniom języko
znawstwa ogólnego i typologii języków oraz opracowanie jedynego
w swym rodzaju podstawowego dzieła, pt. Zarys językoznawstwa
ogól
nego (t. I , pt. Teoria językoznawstwa,
ukazał się w 1947 г.; t. I I w 2 czę
ściach, teoretycznej i zawierającej językowy atlas świata, ukazał się
w 1948 г.). W trakcie opracowywania tego wydawnictwa Tadeusz
Milewski wszedł głębiej w problematykę językoznawstwa a m e r y k a ń
skiego, a studiując teksty azteckie poznał cywilizację Mezoameryki.
Zafascynowany tą wysoką, a tak zupełnie w Polsce wtedy nie znaną
kulturą, zaczął systematyczne studia amerykanistyczne. I tu dochodzimy
do ostatniego, a dla nas etnografów-amerykanistów szczególnie cennego
etapu rozwoju osobowości naukowej Tadeusza Milewskiego, do jego prac
o języku i kulturze Ameryki.
Dla każdego czytelnika dostępne są liczne publikacje Tadeusza M i
lewskiego z zakresu językoznawstwa i kultury Mezoameryki, ale tylko
grupka jego seminarzystów, uczęszczających przez szereg lat na ćwi
czenia, a raczej wspólne tłumaczenia azteckich tekstów i związane z n i m i
swobodne dyskusje, wie, jak rodziły się te prace, jak rozległe było oczy
tanie i wiedza naszego Profesora i ile zapału i twórczej fantazji wkładał
on w odtwarzanie z lakonicznego na pozór tekstu, pulsujących życiem
obrazów Doliny Meksyku sprzed konkwisty i z pierwszych lat po przy
byciu H i s z p a n ó w . Z lektury tekstów azteckich zrodziła się też tak
cenna dla nas praca Azteka-Anonima Zdobycie Meksyku .
Skromnie
brzmiące słowa „przetłumaczył i opracował T. Milewski" znaczą, że
tłumaczenie Anonima poprzedzone jest nie tyle wstępem, co obszerną
monografią dziejów i kultury cywilizacji Doliny Meksyku, który nie
tylko daje nam pełny obraz tego zaginionego dziś świata, ale posłużyć
może za podręcznik przy studiowaniu kultur Ameryki Środkowej.
1
2
Rzecz o kupcach azteckich publikowana w niniejszym tomie „Etno
grafii Polskiej" jest dalszym ciągiem prac Tadeusza Milewskiego nad
1
Nie miejsce tu, by przytaczać bibliografię prac Tadeusza Milewskiego. Z n a
leźć ją można w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", z. 26
(w druku). Por. także omówienie dorobku amerykanistycznego T. Milewskiego
do 1960 г.: A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Zainteresowania amerykanistyczne w Pol
sce po II wojnie światowej,
„Lud", t. 46: 1961, s. 434—437.
Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116. Wrocław—Kraków, 1959.
2
TADEUSZ
MILEWSKI
361
dziełem Bernardina de Sahagun (w którego wielkiej kompilacji znajduje
się i zdobycie Meksyku). Pozostała ona w spuściźnie po tym uczonym
w formie gotowej, choć bez aparatu krytycznego, którego nie zdołał już
wykończyć.
Szczupłość miejsca nie zezwala na pełne omówienie dorobku w ogóle
i dorobku w zakresie amerykanistyki w szczególności zmarłego Tadeusza
Milewskiego. Brak też miejsca na omówienie przymiotów jego charak
teru, jego wielkiej skromności, prostoty w obcowaniu z ludźmi, oddaniu
się bez reszty pracy naukowej i tej rzadkiej, a jakże cennej życzliwości,
z jaką odnosił się do młodych adeptów nauki, k t ó r y m bez zastrzeżeń
udzielał swego doświadczenia, pomysłów i myśli.
Ze śmiercią Tadeusza Milewskiego językoznawstwo polskie straciło
dużej miary uczonego o niezwykle szerokich horyzontach i śmiałej myśli;
uczniowie jego stracili mistrza i oddanego przyjaciela; etnografii zaś ubył
pierwszy i najwybitniejszy w Polsce znawca kultur amerykańskich.