Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1795.pdf

Media

Part of LUD 1987 t.71

extracted text

Lud, t. 71, 1987

ANNA

BARSKA

Opole

OBRZĘDOWOŚĆ POGRZEBOWA W TUNEZJI

W sferze życia rodzinnego ważne miejsce zajmują zachowania związane ze śmiercią. W każdej kulturze wyłączeniu jej członka ze społeczności żyjącej towarzyszy obrzędowość sankcjonowana obyczajem. Wyznawcy religii Mahometa odejście pojmują jako wyrok opatrzności boskiej, który należy przyjąć ze spokojem i powagą·
Przedmiotem naszych rozważań są obyczaje i obrzędy pogrzebowe
jakie występują na obszarze północnej Tunezji 1. Mieszkańcy tego małego
państewka (6,5 mln ludności) są w większości wyznania muzułmańskiego. W momencie uzyskania niepodległości (1956 r.) islam uznany został
za religię państwową i czynnik zespalający społeczeństwo. Chociaż życie
polityczne i społeczne charakteryzuje świeckość, to fakt przynależności
religijnej państwa został zadekretowany w konstytucji uchwalonej 1
czerwca 1959 r. w artykule 1. W dokumencie tym w artykule 37 podkreślono również, że stanowisko prezydenta może pełnić tylko muzułmanin.
W tym kręgu kulturowym śmierć pojmuje się jako przejście z ciała
żywego w stan pozbawiony życia, symbolicznie neutralny. Zabezpieczenie
interesów własnych i umierającego wymaga od rodziny spełniania określonych praktyk. Dlatego też zgromadzona wokół łoża rodzina zobligowana jest do recytacji odpowiednich fragmentów Koranu, akcentując
zwłaszcza wyznanie wiary: "Nie ma Boga prócz Allacha, a Mohamet jest
l Usltalenia
zawart-e w arlt)'1kule poooodząz
obserwacji
:i rOLmów przeprowa.ctl,onych w Tunisie i okolicach w Jataoh 1983 - 11984. Najcem;l1Jiejsze informacje
uzydkalIlo ·od dwóclh m~elszkalIlek sto~iicy TUlnezji (rok urodz. 1926 i 1930). PO!ZD:stałiinterlokuto'rzy niechętntie li wymijająco odpowiada]i na, SJtarwi,ane~m py1;ania {) obrzędach pogrzebowych. Ich positawę można wyja,śn<ić koncepcją s:tylu żyiCia oiklreślającą sprawy rodzill1ne jako 'tlalbu. Ponadto wykorz)'1stano lIlas!tępują,ce pozycje ISIOCjOl<Jgkzno-eILnograiiczme: M. Chebel, Le CO'I1PS dans la tradition
au Maghreb,
Paris'
1984, cd. PUF; J. Quemeneu'r,
Rites et coutumes
juneraiirelS
de Tunis, "lBLA"
1964, nil' 106 - 1e7, s. i2l33 - 244 (Jteks,t arabsko-francuski);
K. T,mar:zize1;, Tunisie.
Rites et cerem.onies, TU!rllLs1<9'79, ed. MaliLs.onTUlI1~sQerune,
iS. 63 - 69;
Mały Słownik
ku !tury
świata
arabskiego,
Wa'11Szawa '1971; H. de MoIntety, Femmes de Tunisie,
Paris 1958, ed. MOu!tOll1,
s. 50 - 51; P,or. też: E. SZ)'1mańs'ki, Zwyczaje, obrzędy i symbOle religijne
w islamie,
w: Zwyczaje,
obrzędy
i symbole religijne,
Warszawa
~978, s. 504 - 512.

172

Anna

Barska

jego wysłannikiem" (La ilaha illa'Llah wa-Muhammad rasul'Llah). Równocześnie dokonuje się wielu zabiegów ułatwiających zejście: na szyję
kładzie się trochę wody czerwonej, a w usta wlewa kilka kropli miodu
i niewielką ilość wody 2. Czynność ta wiąże się z przekonaniem, iż w godzinie agonii dusza opuszcza ciało poprzez usta, osuszając je. Miód i woda w tej sytuacji mają na celu umożliwić nadejście śmierci, a także
ochronić umierającego przed ingerencją szatana.
Ręce, stopy i głowę układa się na jednym poziomie, aby zachować
sylwetkę. Zamyka oczy, a w razie potrzeby i usta za pośrednictwem
chustki podtrzymującej szczękę. Pozostawienie otwartych tych organÓw może w świetle panujących wierzeń spowodować śmierć kogoś
bliskiego. Dzieci w tym czasie przebywają poza domem; z reguły u sąsiadów lub krewnych, idzie o to, aby nie słyszały i nie widziały momentu zejścia.
Po stwierdzeniu zgonu metodami ludowymi 3 nieboszczyka przenosi
się z łó*a na dywan lub matę i kładzie na środku izby, pozbawia się
go szat, przykrywa prześcieradłem i rozprostowuje nogi, w konsekwencji
czego przybiera on postać określoną jako "wydłużenie zwłok". Wokół
umarłego rozkłada się materace, dywaniki i maty, na których czuwają
bliscy. Przy głowie zapala się świece i stawia chleb. Pomieszczenie,
w którym spoczywa zmarły, nie ma sprzętów, a drzwi pok!yte są suknem. Jeżeli zgon nastąpi wieczorem, wówczas zmarły pozostaje w obrębie domu całą noc. Towarzyszą mu kobiety i recytatorzy Koranu.
Ważnym elementem obrzędowości pogrzebowej jest ceremoniał umycia ciała 4. W tym celu przygotowuje się specjalną deskę oraz ciepłą
wodę w ilości dwóch lub czterech dzbanów. Zwłoki ułożone na podwyższeniu poddawane są trzykrotnemu polewaniu wodą, równocześnie nieboszczykowi obcina się paznokcie, wąsy, goli brodę, pachy, wkłada watę
2 Miód w :kulturze
Maghrebu, Z'W1.ac5,zcza
wś'ró<:! iilluzJUłmanów, posiada 'różnorod.ne Itnterpreta'cje. T€fn słod,kii proid'Uktt w)'!sltępuje Z<łTaW,DlO
w obrzędowośd
we1S€,lnej jalk i pogrzebowej. Podaje się go panu młodemu jako §rodeJk zwiększający
popęd płciowy (act'rodyziJaik),ale rÓWIIlocześni.e zabiega się, aby ipaJIllnamłoda me
ujrzała kirolPli tego płynu, gdyż w Iteu uroCZylSItości Sltanaw1 <m dl'a Il'liiejzłą wróżbę.
Natomiast
wysłany prZled ślubem Uichod~ za znak LSiZ'Częśliwy(porte-bonheur)
Zwyczajowo spOiŻywa się go w c=ie
prakityk pogrrebowycl1. Por. E. WestcT'ffialfck,
Les ceremo17Jies du manage au Maroc, Pa,ris 19:al, s. 24, ed. Leroux.
3 SUaU'lI
umieroljącego :bada się poprzez:
- SlprawdzenJe żyły, która przechodzi pod pOObródkiem; jej puliSlowamie świadczy O'żydu;
- prZyikłada.nlie 'Lusterka do rust i nQsa, a mll9tępni'e obser,wowanie jego powierzchonli, pojawienie slię pary sYgIIlalizruje funkcj<Jinawa,nlie or:gan,j~mu.
Uśmiech na twarzy umiemjąceJgo w momencie wydalw~ia
<JisltaJbnie.go
ItclhJ1'ienia
iJnltellPUetujesię jalw wejście do raju.

OI3HZWDOWOŚĆ

POGRZEBOWA

W TUNEZJI

173

w oczy, uszy i odbyt. W czasie ablucji odmawia się odpowiednie fragmenty Świętej Księgi. Kolejną czynność stanowi opasanie szczęki kawałkiem materiału z bawełny, inne rodzaje tkanin są zabronione. Również
nie upiększa się nieboszczyka biżuterią oraz nie chowa w trumnie,
a jedynie zawija w całun. Strój umarłego, zgodnie z konwencją religijną, cechuje skromność, a zatem są to spodnie, tunika i turban. Liczba
owych szat musi być nieparzysta (3, 5, 7), a także szyta ręcznie.
Latem pochówek odbywa się tego samego dnia, kiedy nastąpił zgon,
natomiast zimą następnego. Poprzedzają go nieustanne modlitwy. Grupy
recytujących zmieniają się, każda z nich musi być nieparzysta. Zmarłego, zawiniętego w całun, a następnie w dywan, przenosi się przez drzwi
i kładzie na noszach. Równocześnie formuje się kondukt pogrzebowy
złożony wyłącznie z mężczyzn. W tym czasie kobiety przebywające
w oddzielnej izbie opłakują zmarłego. Konwój kieruje się do meczetu
albo zmierza prosto na cmentarz, gdy odpowiednie modlitwy zostały
odmówione w domu. Wypada zaznaczyć, iż wprowadzenie zwłok kobiet
do meczetu ma miejsce tylko wówczas, gdy pochówek odbywa się w piątek. W kondukcie uczestniczą lektorzy Koranu, akompaniatorzy, osoby
niosące zwłoki i rodzina. W trakcie drogi zmieniają się transportujący,
gdyż przenoszenie ciała zmarłego w mentalności grupy traktuje się jako
cel dobroczynny, chwalebny, dlatego też nikt nie unika tej zaszczytnej
funkcji. W pogrzebie biorą udział również przyjaciele i sąsiedzi, a także
dołączają się znajomi, tworząc w ten sposób spory tłum. Jak już wspomnieliśmy, manifestacja ta pozbawiona jest kobiet. W czasie drogi rodzina zmarłego zatrzymuje się i przyjmuje kondolencje od tych, którzy nie
mogą wziąć udziału w grzebaniu zwłok.
Cmentarz z reguły znajduje się na skrzyżowaniu dróg na małym
pagórku, widziany z różnych stron. Jego obecność sygnalizują miejsce
ann biel grob{jw. Ciało składa się do uprzednio wykopanego dołu o głębokości 120 cm, s~ćcrokości 60 cm i długości odpowiadającej wymiarom
nieżyjącego; głowa winna być skierowana w stronę Mekki 50 Zwłoki za~ W rytuole ablucji obo'wiiązuJe zasada płoi, śdi,śle przes'brzegana W świecie
dojrzałych mę;,c;yzn j kobiet. Brak naitormiast precyzyjnych
ustaleń w tej sprawie
'.V pC'ZYIJ:ldkudzil'cka. Wprawdzie
obyczaj nakazuje po:stępowanie idell1tyczne jak
wobec dO"o,;)y::h, jedl"\k w ć'y'tuacjach szczc>gó1nych norma ta może być złamGll1a
i nie wy\Vołu.;~' C;),l"wnL) fakt mycia dziewczynki
przezmężezyznę,
a chłopca
.v·zez kobietę. OC'))};l zajmująca 'Się myc1iem oiała zobowliązall1la jest przygotować
umarłe:",..! ,'trój, atclk7.e przy!Ząd-zić wonności, kitórynlli są m. in. żywica piskacjowa, P'lczki róźy i goździki. Pachnidłami
tymi posypuje
się sz'czególnie
czułe
i wrażliwe C7G~CI ci"b
5 W,s.zelkie C7y:ności
rytualne
należy ls'pełnić poprrez
zwrócenie się twarzą
w kierunku Me,kki, jednego z ,trzech wielkich ośr,od-ków pielgrzymowtmia
muzułmanów.

174

Anna

Barska

winięte w całun i złożone w grobie pokrywa się kamieniami i ziemią·
Sposób ułożenia kamieni sygnalizuje płeć nieboszczyka. Na grób mężczyzny ustawia się dwa w formie stożka, natomiast w przypadku kobiety
dostawia się trzeci na poziomie środkowym.
Obrzędowość na cmentarzu w dniu pogrzebu zamykają kondolencje
składane bliskiej rodzinie zmarłego. Czynność ta nie dotyczy krewnych,
uczynienie takiego gestu uznano by za nietakt. Wyrazy współczucia kuzyni zobligowani są złożyć dopiero w domu żałoby po powrocie z pogrzebu.
Ważnym filarem islamu jest jałmużna (zakat) 7. Ten podstawowy
obowiązek muzułmanina towarzyszy również śmierci. Kobiety odwiedzają
miejsce wiecznego spoczynku następnego dnia po pogrzebie przynosz,.ąc
ze sobą specjalnie wypieczony na tę okoliczność chleb, który rozdają
biednym i żebrakom, co z kolei stanowi formę jałmużny w intencji nieboszczyka. Tę samą czynność powtarza się 3, 7 i 40 dnia po zgonie. Informatorzy przywoływali wierzenie, iż pominięcie tej formy ceremoniału
może wywołać negatywną interwencję ze strony zmarłego.
Pamięć o tych co odeszli tkwi mocno w świadomości społeczeństwa.
Świadczą o tym zwykłe wizyty na grobach bliskich w czwartki oraz
uroczyste z okazji następujących świąt muzułmańskich: Ramadan 8, Małe
Święto 9, Wielkie Święto związane z ofiarą baranka 10 i L'Achoura 11.
" W IkiońcO'wej fazie ceremoniaŁu pogrzeboiwe'go Ie mueddeb przyJkłada ucho do
ziemi, a,by upewlnl'Jć s'ię czy dusza zmalrłego już odle'di1ała. Sytua'cję tę opisuje
E. de MOLrtiety,op. cit., s. 50.
7 JaŁmużna
(zakat) to fOifma O'czyszc.wnia się i CzęSClOwego zwróc·enia nagl"omaidzolrlyoh dóbr Bogu. Rfl21limcja itiego filal'u odbywa się w czasie 'świąt muzułmańskich,
a Itraikże jeslt nli1eodłączlnym atTybu'tem obrzędowoś{~i pOIgrzebowej.
D Ramadan
(palący) dZliewliąty mies1iąc według 'kalendarza
muzuŁmańskiego. W świeiUe zaleceń P!l"o,poikawmiesiąlcu
tY'm obowiązuje PO[\l od ws'dhodltl do
zach:)du :słońca, a także pOIW,sbrz)'lmywalniesię od pcilenia papierosów i ,,>toslunków
seksualnych.
Kito złami e tę zasadę, uchodzii za. Iniiewielrcę. Post sita:nowi dla wyznawców religii Mahon'1eta Hu!j'lepszą fonmę pokuty za popeł,nione grzechy w diągu
rf'ku. ZWOllDlielniz tego olbo,wiązku są 'ludzie s'taJfzy, chorzy, rk,obie'ty w ciąży, mat,ki kwrmiące, ,a t,a,kże podrói.i"i,. Posiłek spożywany wieczo·mm wini'8ln być skrDmny, 'W p;'aiktyce są to przyjędia, na kltórych kons1umuje :siię z!nalczmliiewięcej niż
przeciętnie
9 Małe
Swięlto (L'Aid as Saghir) zwalne też Swięittelm ZaikJońcwnia, pOInieważ
rozpOICzynla'"lię IW i(Jlslt,atniąnoc 'ramadaJl1Itl i Itrwa dwa dni. Zwinlsituje je również
tzw. al-fan.tasijja,
czyli popis jazdy kJo'l1lnejli IStrzlc1alniez brOnli pa.lnej. Oczywiście,
jak każde śWlięto muzułmańskie
oibe,jmuje ono modliltwę, w tym przypadku
na
wolnym powieitlrzlU, ktĆi.·ą z kolei winino poprzedzać rozdzielenie biednym jałmużlny tzw. "przi2rwania pO'J~u". W spo~kalniach "oidzlilnny'ch domi,nltlje atmosfera r<:1',dości .i wesella. W 1984 w cenrtrum miasta TUlnilSUoglądano realizalcję oby'cza;ju
z-namLonująceg,Q !ten ,dzień, a nazywanego poltocZinie "świętem dZJieci". Od rodziców

OBRZĘDOWOSC

POGRZEBOWA

W TUNEZJI

175

W tych szczególnych dniach zapala się świece oraz kadzidła. Niekiedy
na gałęziach drzew zawiesza się vota w postaci małych strzępów z lnu,
jedwabiu lub flaneli. U wezgłowia umarłych stawia się żywność i zbiorniki napełnione pewną ilością perfum lub wody. Wiktuały te zostaną
zabrane przez potrzebujących 12.
W świetle tradycji maghrebińskiej groby winny cechować prostota,
skromność w przeciwieństwie do obyczajowości europejskiej. Pomimo
owych zakazów widzi się mauzolea i pomniki.
Istotnym zjawiskiem kulturowym w krajach Maghrebu jest stypa.
Zgodnie więc z obowiązującym wzorem naj bliższa rodzina przy wsparciu
krewnych i przyjaciół przygotowuje posiłek. Uroczystość ta fetowana
jest trzykrotnie, a mianowicie trzeciego, siódmego i czterdziestego dnia
po zgonie. To specyficzne spotkanie wymaga określonych potraw, a także recytacji odpowiednich fragmentów Koranu. W tym celu zabija się
barana, co stanowi formę ofiary w intencji zmarłego, gotuje się kus-kus 13. O swoistej atmosferze decydują elementy smutku, wspomnienia
o tym, który odszedł, modlitwa, a także pojawiające się tematy nawiązujące do spraw życia codziennego. Oczywiście, jak każde przyjęcie
wyznawcy religii Mahometa, tak też i stypa pozbawione są alkoholu.
Część żywności przygotowanej rozdaje się w formie jałmużny. Po czterdziestym dniu od momentu śmierci zaprzestaje się żałoby.
Wdowie wolno wstąpić w kolejny związek małżeński po upływie
wym&'ga sit; ofiarow.ania p~€zentu kaŹide:mu d'ziecku ,a ~akże nowego ubranka.
SpeŁnienie tej .powi.!1ll1JOśd
<it:;,k>umeru
uje fa.togt"'2ai:a.,ale mlie zwyczajna, gdyż musi
ją wyróimfj'ać Un, na jakim została wykonana. Z,nakiem szczególnym są dekoracje
wzbogacone eleme<nta:mi religijnymi,
:bądź pomnik wieł,kkgo
myśoliciela średnio\\'iecznego, urodzonf'go w Twnlj;s~e- Ibn ChallduJila.
lO Wie,lkie Swiiętto {L'Aid
o<ll-Kbilr) zwane też Świętem OIDa,r. Przypada
ono
na dziesią'ty odzień miesją~ dhu'l-hidż:cEa i trwa obecnie dwa dini'. Swięto ltio zostało ustanowi·one dla ·uc.zczlelllEiadlllia, w któ7ill
pii'eilgrzymk,a ,slkłada o!fiary ze
zw;erząlt w doliniie Mina. SpOlSób za'fzyna>nia wyb:-anego zwier.zęc.ila,o!fiaonnego musi
mieć ciharak,te'r ry,t'Ualny. Swięlbo to ,ma \!la celu 'UJma'onia'nie więzi rodzinnych,
a zwłaszcza ws.zys.tkiich wierzących wyzna'wców Allacha
11 L'Achoura
dziiesiąty dzień pierwszego miesiąioa muhiaI1raan według kalendarza muzułmańskiego.
WyróŹiillia g·o świiąteczlność. Jest /to 'czas zalbawy i równocześnie r'ozdaw<Jnia jałmuż,nyoraz
odwiedzanie
g,-'obów. Wiąże się m. in. ze
stworzeniem Adama, pr.zyj~cie je,go skl'U'ohy oraz uratowanlie Noego; a także upamiętnia tragioc,mą śmie.rt' Hus,seina, W'l1IukaPr,xoka.
12 M. Chab€~, o·p cit., s. 69.
13 ku-s-kus
narodowa
potrawa
Maghrebu.
PodLS~awę stanowią
dr'Oibnhrbka
kasza, mięso (bar<lll'li.r.a,wołolwina lub drób) i jat!'Zyrr1Y.Przygotowuje
się ją w dwuczęściowym g<l';rrku, gol~ująC os'Olboo jarzy,ny i mięso, 'l1atOi_TIJaslt
IDal5zęwsypuje slię
na tę część górną w f,ormie silta i ()lna !I1asąc.za się loJp'arami war.zywil1o-miięsnymi
Osobno pczynądza
sl:ę bardino ostry SOS, w skład kltórego wilinno wchodzić około
dwadzieścia pr.2ypT<1W.

176

Anna

Barska

trzech miesięcy od daty zgonu jej męża. A zatem żałoba dla żony wynosi około sto dni. Zachowanie to wynika z zapisu koranicznego, zabraniającego wdowie zawarcie związku małżeńskiego i równocześnie nakazującego życia w czystości aż do wygaśnięcia tego czasu, który wykluczy jej ewentualną ciążę.
Przez długi okres po śmierci ojciec i rodzina odwiedzają grób zmarłego, ma to miejsce z reguły w czwartek po południu 14. Oddanie szacunku przejawia się polaniem grobu wodą. Istnieje też obrzęd rzucania ziarenek prosa na mogiłę. Rytuały te funkcjonują już bezrefleksyjnie.
W przeciwieństwie do tradycji europejskiej nie składa się kwiatów.
Podczas trwania żałoby kobiety z rodziny zmarłego nie noszą jasnych kolorów, lecz ciemne, a także nie malują się henną 15. W Maghrebie, a zatem i w Tunezji spotyka się rodziny, które właśnie kolor biały
traktują jako symbol żałoby. Sytuację tę poświadcza tekst cytowany
przez Kamela Tmarzizet:

° :gens diu Maghreb V'OIUSaves oompri,S!

Grace a vOitre intelligence une chose subtile.
Pour IPleurer vas morts, VOULS
portez 'Ie blanc
Paraissant peUl1:- atne daJ!1lsun accoutrement etmnge.
Vous aves iI'a,j'S!Ofl',
Ie blanc est la vra~e ;{X)uleurdu deuil
Quel deuiH est plUS!!triste que la blancheur: des che'Veaux?" 16
,,0 ludzie Maghrebu wy zrozumieti'ście
Dzięki waS'zej iJJJteligencji rzecz subtelną
Opłakując waszych zmarł)'lch nO'S1idebiel
Ukazując być mo·że dziwność stroju
MaICier.alcję, biel jeSlt prawdziwym kolorem IXJlZpaczy.
Bo cóż smubni1ejszcgo niż białość włosów.

Innym problemem na jaki należałoby wskazać, to nakazy i zakazy.
W świetle informacji uzyskanych od interlokutorek wiadomo o trzydniowym zakazie gotowania potraw w domu, w którym n3.stąpił zgon
dorosłego członka rodziny. Zachowanie to określono mianem .,destruction
de la marmite" (rozkład rondelka). Wszelkie posiłki spożywane przez
żałobników pochodzą od bliskich i przyjaciół. W pierwszą noc przesy14 Czyli
w przeddzień pią!tku, dmli'Clw··oczysiego w TeLgii muzułmańskiej.
W o·wym dniu śWliątecznym w południe odbY\Wli siĘ zbiorowa modlitwa w meczecie,
po której imam wygłasza kazalillie.
15 Henna
to proszek
uzyskaJ!1Y z wy.;uszonyC:h lij:s.l:ków krzewów rosnących
w -regionach Itropikalnych (Lythrariacees).
Pudrem tym koloru żółtego lub czerwonego muzułmanie malują s'topy, dlonie i włnsy. Zabieg ma na cełu ochronę zdrowia, pomyślność i szczęście. Niewątpliwie
jest lto środek bakteriobójczy,
zabezpieCza slt.opy, balrdzo c.zęsito,nJieosłonięte li dlolnie przed [infekcją.
16 K. Tmalrzize1t, op .cit., s. 69.

OBRZJ;DOWOŚĆ

.POGRZEBOW A W TUNEZJI

177

la się czuwającym zupę (sorbę) 17, jajka, chleb i oliwki. Rano natomiast
są to jajka i mleko. Niezjedzone wiktuały przekazuje się jako jałmużnę
\V intencji zmarłego.
Wiele z przywołanych zachowail praktykuje się bezrefleksyjnie. Realizacja ich wynika z przekazu pokoleniowego. Obrzędowość pogrzebowa,
zgodnie z nakazem obyczaju, charakteryzuje
się prymatem mężczyzn;
kobiety w tego typu rytuałach zajmują pozycję marginalną. Angażuje się
je tylko w niektórych momentach, a konkretnie zezwala się im na nocne
czuwanie, przygotowanie wody do umycia ciała nieboszczyka, wyrażenia
żalu. Zakaz bezwzględny dotyczy towarzyszenia zmarłemu w jego ostatniej drodze. Zaduma nad grobem może mieć miejsce dopiero następnego dnia po pochówku. W zestawieniu z całą obrzędowością rodzinną
zachowania pogrzebowe odsyłają ją w cień, nie pozwalają jej nawet
podkreślić zbyt mocno własnej obecności. W ostatniej drorize kobiety,
jeżeli grzebanie jej zwłok przypadnie w inny dzień niż piątek, kondukt
pogrzebowy omija meczet.
Muzułmańska obrzędowość pogrzebowa na przestrzeni dziejów nie
uległa większym zmianom i nadal w środowisku tunezyjskim ma określony schemat, chociaż niektóre zabiegi zostały poddane mutacji. Pewnej ewolucji uległ sposób transportowania
nieboszczyka nu cmentarz.
Obecnie można spotkać, oprócz zwyczajowych
noszy, konwojowania
zmarłego samochodem. A zatem elementy ceremoniału są jedynie wzmacniane i potęgowane w zależności od stanu majątkowego rodziny.
W świetle poczynionych spostrzeżeń zauważa się szczególny stosunek
społeczeństwa muzułmańskiego do śmierci. Nie traktuje się tego zjawiska obojętnie, obserwuje się staranne wypełnianie rytuału towarzyszącemu wyłączeniu członka ze zbiorowości. Istotną rolę wydaje s:ę odgrywa w tej sprawie prestiż społeczny, opinia lokalna, a także obowiązki
muzułmanina jako wyznawcy religii Mahometa.

ANNA BARSKA
FUNERAL

RITE

IN TUNISIA

(S1.mmary)

Funeral c:u.,to:ns Clnd rites practised
within the Muslim culture hav2 been
presented in the P'IJlc-:·. Sociological 2md e·:hnog-raph':c literature
as well as con':Nsa;:":·(j·n,,canducted
with l1:iheimihabitants of Tuni's and lots sl1JI"1'oundilf1garea's
17 Zupa b<:rdzo popularna
w Tunezji, p~dobtnie jak kusL.iku:SI'.G-otujP '-nę ją na
bazie kurcza'k<.t,przeróżnych jarzyn, z doda1tkiem czoslllku

12 "Lud"

-

t. 71

178

Anna Barska

between 1983 - 1984 formed the ba:s'is fQr 'the <:llnalys'is.On the basis of the reports
and interviews, various os'tages associated with 'the excluSi<Jr.1of !the dead person
from the commUJIJlity has been es.talblished. Maile domi'Ooance dh'<łraciterizes Ithe
preselllited behavlilOlr.In this rite women assume a ,margmal role; JtJhef,une.ral IJ'IiJte
its~lf puslhes >them ,imlbothe ba0k~r;)lUl1ld.D€'9piJte chal!1ges in life sity/le of Tumisian
s'O'cie'ty, a traditional
patteI1Il is obligaltory in <the funeral rite; lS'Odialprestige,
looa.}opinion and relii/ffi'OO1
detel1mine iIt.