http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1792.pdf
Media
Part of Tendencje badawcze w etnologii szwedzkiej w latach 1900-1925 / LUD 1987 t.71
- extracted text
-
Lud, t. 71, 1987
II. ARTYKUŁY, MATERIAŁY
WALDEMAR KOPCZYŃSKI
Szczecin
TENDENCJE BADAWCZE W ETNOLOGII SZWEDZKIEJ W LATACH
1900 -1925
Celem mmeJszego opracowania jest ukazanie tendencji badawczych
w etnologii szwedzkiej w okresie pierwszego ćwierćwicza XX wieku.
Starano się jednocześnie zwrócić uwagę na fakt, iż był to okres kształtowania się etnologii szwedzkiej jako samodzielnej nauki, wyemancypowanej z innych nauk społecznych óW1czesnejSzwecji.
Do początków XX wieku w Szwecji dominowały zasadniczo dwa nurty badań ludoznawczych: a) badania amatorskie, które prowadziła grupa dobranych informatorów terenowych i entm;jastów rodzimej sztuki
ludowej oraz b) badania pracowników muzealnych, gromadzących materiały terenowe dla potrzeb muzealnych archiwów.
Można śmiało stwierdzić, że XIX wiek był "złotym okresem "dla
szwedzkiego muzealnictwa 1 jak i początkiem kształtowania się szwedzkiej myśli etnologicznej 2. Wiek XIX to zainteresowania badaczy rodzimą
kultmą chłopską, zainteresowania rozwijające się na tle badań językoznawczych.
Początek XX wieku w etnologii szwedzkiej to okres pojawienia się
zdolnej grupy młodych badaczy, w pmcy których inspirowały teoretyczne
i metodologiczne publikacje przedstawicieli szkoły historycznej , zwłaszcza F. Graebncra i B. Ankermana 3.
1 Patrz np. A. A. Bringeus,
Artur Hazelius and the Nordic Museum. "Ethnologia Scandill1avica" 1974, s. 5 -116.
2 Przykładem
może być np. praca G. O. Hylten - Cavalliusa pt. Wdrend och
Wirdare (tom I z roku 1863, tom II z roku 11868) uznawana w Szewcji za pierwszy
podręcznik do nauki etnolog~i.
3 Przesłanki
d dyrektywy
metodologiczne
szkoły historycznej
sformu)bwał
F. Graebner w pracy pt. Methode der Ethnologie wydanej w 191il roku.
128
Waldemar
Kopczyński
Jednym ze zwolenników teorii przenikania wytworów kulturowych
na gruncie etnologii szwedzkiej był S. EriX!on, który roz.począł swoje badania osad chłopskich w roku 1912.4 Jego badania nad zabudową skandynawską charakteryzują
się częściowo formalną typologią, częściowo
teor·ią kulturowo - geograficznych przemieszczeń.5 S. Erixon uważał, ze
gospodarstwo duńsko-skańskie zgadzało się z niemieckim, i że było ono
zainspirowane frankońskim. Warto wspomnieć, że terminy nucLear family
i grand family zostały wprowadzone do etnologii szwedzkiej właśnie przel.
S. Erixona w jego interesującym dziele Garden och Jamiljen
z roku
1921.6
S. Erixon związany był pracą badawczą z Nordiska Museet w Sztokholmie, które to muzeum od 1906 roku wydaje etnologiczne czasopismo
"Fataburen", pierwszy znaczący periodyk naukowy etnologów szwedzkich.
Skoro mowa o czasopismach etnologicznych ukazujących się w interesującym nas okresie, to należy wspomnieć o "Folkminnen och Folktankar",
"Rig", "Bygden".
Obok S. Erixona poważn y wpływ na rozwój szwedzkiej etnologii
w latach 1900 - 1925 wywarł N. Lithberg. Według tego badacza, badania
etnolog.iczne nie powinny dotyczyć jednego tylko obsza.ru kulturowego,
powinny wychodzić poza granice danego obszaru. W badaniach etnologicznych N. Lithberg zwraca uwagę na zapożyczenia kulturowe i dyfuzję,
a kulturę ujmuje perspektywicznie. Etnologia jest dla niego historią kulturJ
Przedstawicielem etnologii szwedzkiej uprawianej na gruncie bada!'l
lingwistycznych jest w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku K. B. Wiklund, badacz lapońskich dialektów północnej Szwecji. Praca K. B. Wiklunda jest przykładem żywych zainteresowań kulturą lapońską. Z innych badaczy interesujących się Lapończykami należy wymienić E. Kleina i A. Hamberga. Pierwszy zajmował się formami budownictwa lapońskiego, drugi forma·mi zagród Lapończyków górskich i morskich.
Szamanizmem wśród Lapończyków zajmowali się E. Reuterskiold,
H. Rosen i G. Hallstrom.
M. MinH1hagen., Bondens bostad. En studie rorande
boningsliingans
form,
och foriindring
i sydostra skane. Lund 1973, s. 13.
5 E. Erixon.,
Nagra bidrag till det Nordiska
husets historia.
"Fataburen"
1917.
zeszyt 4, s. 145 -198.
6 O. Lofgren.,
Family and Household
among Scandinavian
Peasants. "Ethnologia Scandinavica"
1974, s. 19.
7 N.
Lithberg.,
Allmogeforskningen
och etnologien.
"Fataburen"
1919, zesz~·t
l i 2, s. 15.
4
funktion
TENDENCJE
BADAWCZE
W ETNOLOGII
SZWEDZKIEJ
129
Cikawą pracą omawianego okresu jest dzieło P. G. Wistranda Svenska
fo~kdriikter z 1907 roku. Jest to praca, która zawierała pierwszy usystematyzowany opis regionalnych strojów ludowych Szwecji.
Technologią produkcji wśród szwedzkiej społeczności chłopskiej interesował się N. Keyland, podobnie jak S. Erixon pracownik Noriliska
Museet. Budownictwem i wsiami kościelnymi w Szwecji zainteresował się
S. W.allin 8 a także J. Hadorphs. Badaczem wierzeń ludu szwedzkiego
był T. Norlind, którego praca Svenska a~mmogens liv i fo~ksed, folktro,
och folkdiktning
(1925) stanowiła przedmiot dyskusji wśród etnologów
szwedzkich.
Wśród tych badaczy, którzy zasługują na uwagę z racji ich wkładu
w rozwój szwedzk~Ej myśli etnologicznej, wymienić należy C. W. von
Sydova, działającego naukowo w Lund i Goteborg. Jako współtwórca
Instytutu Etnologii przy Uniwersytecie w Lund (1920) interesował się
żywotnością tradycji wśród społeczności chłopskiej Szewcji, wypracowując metody badawcze i terminologię przyjętą przez etnologów w badaniach nad żywotnością tradycji ustnej i pisanej.9 Inny szwedzki etnolog
E. Hammarstedt, współpracownik A. Hazeliusa zasłynął z wydanego
w 1905 roku dobrze zredagowanego kwestionariusza, który dotyczył obrzędów bożonarodzeniowych w Szwecji. Znany etnolog szwedzki S. O. Jansson nazywa nawet E. Hammarstedta "twórcą szwedzkiej etnołogii".1°
Z powyższego jasno wynika, że wśród pierwszych generacji ebnologów
sz.wedzkich przedmiotem prowadzony'ch badań była kultura rodzima. Baciacz.;omawianego okn~su dążyli do etnologicznej charakterystyki poszczególnych regionów Szwecji jak i do globalnego ujęcia kultury narodowej.
Zainteresowania te nabierały charakteru systematycznych badań terenowych, co w konsekwencji doprowadziło do zebrania imponującego i interesującego ffiJ.teriału dokumentacyjnego. Trzeba jednak zdać sobie sprawę z faktu iż "tradycje zbieraczy musi,ały przyczynić się do tego, że pewne typu narzędzi i sprzętów są bogato reprezentowane, podcza gdy innych nie ma wcale" 11.
8 S. Wallin.,
De svenska prcistgardarna
som objekt
kult1!'rhistorisk
forskning.
"Fataburen" 1915, z. 4, s. 129 -142.
9 Zob. G. Berg .. Erforschung
der schwedischen
Volkskultur.
(w:) Schwedische
Volkskundc.
Quellen.
Forschung.
Ergebnisse.
Praca pod red. S. Svenssona. Stockholm 1961, s. 23.
10 Patrz S. O. Jansson.,
KulturQrenzen
und Kulturwege.
(w:) Schwedische
Volks-
kzmae. Quellen.
op. cit., s. lOS.
Patrz N. A. Bringeus.,
t. XXI, z. I, 1977, s. 39.
11
8 "Lud" -
t. 7l
Krytyka
źródeł
etnologicznych.
"Etnografia
Polska"
130
Waldemar
Kopczyński
Drugim kierunkiem badań szwedzkiej etnologii omawianego okresu
było badanie kultur pozaeuropejskich. Na tym polu zasłynął wybitny
amerykanista - etnolog, wytrawny badacz terenowy E. Nordenskiold,
który w latach 1905 - 1914 prowadził badania wśród Indian Peru, Boliwi
i Brazylii. E. Nordenskiold, uznawany słusznie za "ojca" szwedzkich badań amerykanistycznych 12, zgromadził unikalne zbiory kultur indiańskich
wraz z cenną dokumentacją fotograficzną.
W roku 1919 utworzono na sztokholmskim uniwersytecie pierwszą
w kraju katedrę etnologii. Od tego czasu etnologia staje się odrębną nauką. Posiadając status nauki uniwersyteckiej ma jednocześnie własny program badań i metodologię. Tak jak przed utworzeniem katedry etnologii
tak i w późniejszym okresie przedmiotem badań pozostanie rodzima
kultura chłopska i rybacka z jednej strony i kultury pozaeuropejskie
z drugiej. Badania kultur pozaeuropejskich nie były oczywiście dominujące a prowadziła je niewielka grupa szwedzkich etnologów ze wspomnianym E. Nordenskioldem na czele.
W omawianym okresie w tworzeniu pierwszych śmiałych hipotez etnologicznych odgrywa tzw. teoria dyfuzji wytworów kulturowych reprezentowana przez niemiecką szkołę historyczną. Podobna sytuacja ma
miejsce również w innych krajach skandynawskich, a zwłaszcza w Danii.
Charakterystyczne w rozwoju szwedzkiej etnologii w latach 1900 - 1925
stają się wspólne spotkania etnologów skandynawskich. Pierwszy taki
zjazd odbył się w Sztokholmie w roku 1920, wcześniej kontakty etnologów skandynawskich odbywały się na zasadzie wspólnych badań, wystaw
czy opracowań naukowych. Myśl współpracy szwedzkich etnologów z kolegami z innych krajów zostanie wprowadzona w życie zwłaszcza przez
S. Erbwna i jego młodszych kolegów.
Na koniec niniejszych rozważań można pokusić się o stwierdzenie,
że lata 1900 - 1925 były okresem, który stworzył podstawy do istnienia
etnologii jako samodzielnej nauki o statusie uniwersyteckim. Utworzenie
katedry odbiło się na poziomie prowadzonych badań etnologicznych i publikacjach naukowych.
Przedmiotem prowadzonych w tym okresie badań była rodzima kultura chłopska, jej poświęcono najwięcej studiów, co pozwoliło późniejszym
generacjom szwedzkich etnologów nakreślić areały kulturowe obszaru
Szwecji 13.
12 Patrz
s. H. Wassen., Commemorating
Erland Nordenskiold.
"Goteborgs Etnografiska Museum Arstryck" 1977, s. 13.
13 Zob. np.
O. LOfgren., Historical
perspectives
On Scandinavian
Peasantries.
"Annual Review Anthropology" 1980, vol. 9, s. 206 i in.
TENDENCJE
WALDEMAR
RESEARCH
BADAWCZE
W ETNOLOGII
SZWEDZKIEJ
131
KOPCZYŃSKI
TRENDS
IN SWEDISH
ETHNOLOGY
IN THE YEARS
1900 - 1925
(summary)
Research trends in Swedish ethnology between 1900 and 1925 have been discussed in the paper, emphasizing that it was a period of establishing ethnology as an
independent scientific discipline with university status ~the Department of Ethnology at the University in Stockholm, Sweden" has existed since 1919)., It has been
pointed out that the first generations of Swedish ethnologists started research on:
a) home folk culture (S. Erixoll:, N. Keyland, C. W. von Sydow, E. Hammarstedt),
and b) extra-European
cultures (E. NordenskiOld). It has been stressed simultaneously that the so-called theory of diffusion of cultural products (N. Lithberg and
S. Erixon) played a role in the formation of the first hypotheses within' Swedish
ethnology between 1900 - 1925.
In the paper., attention has been pa'id to the phenomenon of scientific research
contacts of Swedish ethnologists (most often they were the workers of museums)
with ethnologists from other Scandinavian
countries. This interesting idea of cooperation has been popularized by S. Erixon and his followers.
I·